Кіріспе

Албай провинциясының муниципалитеті, Филиппин

Либон, ресми түрде Либон муниципалитеті (; ) – Филиппиннің Албай провинциясындағы 1-сыныпты муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 75 073 адамды құрайды. Либон Албай провинциясының әкімшілік орталығы Легаспи қаласынан солтүстік-батысқа қарай, ал Маниладан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Бұл муниципалитет жартылай қалалық болып саналады және 47 барраңгайдан тұрады, олар жеті лигаға бөлінген: Сент-Джеймс (Побласион), Лейксайд (Бато көлінің жанындағы барраңгайлар), Жағажай (Албайдың батыс жағалауында орналасқан барраңгайлар), Үлкен Бестік (күріш, жүгері және көкөністерге бай барраңгайлар), Ішкі Тоғыз (негізінен көкөніс өндірумен және мал шаруашылығымен айналысатын ішкі барраңгайлар), Палаян (күріш өндірісіне арналған барраңгайлар) және Алты Төбе (кокос өндірісіне шоғырланған барраңгайлар). Либонның негізгі экономикалық қызметтері – ауыл шаруашылығы және балық аулау. Оның күріш егістіктерінен жылына 30,4 миллион килограмм немесе 608 000 қап палай өндіріледі, соның арқасында аймақ "Албайдың Күріш Астық Қоймасы" деген аталымға ие болды. Либон сонымен қатар Пантао портының орналасқан жері болып табылады, бұл Масбате аралы провинциясын, Висая және Минданао аралдарын континенттік Бикол арқылы Оңтүстік Лусонға және Ұлттық астана аймағына байланыстыратын аймақтық порттық кешен.

Этимология

Қазіргі Либон қаласы бастапқыда Либонг деп аталған. "G" әрпі қашан және қалай алынып тасталғаны белгісіз. Кейбір жазушылардың пікірінше, испандықтарға "Либонг" сөзін "g" әрпімен айту қиын болғандықтан, уақыт өте Либонг Либонға айналған. Либонг атауының шығу тегі туралы түрлі және қарама-қайшы нұсқалар бар. Бір топ адамдардың айтуынша, бұл сөз бикол тіліндегі "либонг" немесе "рибонг" сөзінен шыққан, ол бағдарыңды жоғалту, шатасу, маңғаю немесе бағдарсыз болуды білдіреді. Ал енді біреулер Либон сөзі испан тіліндегі "либон" сөзінен туындаған дейді, ол "шабуыл" деген мағынаны білдіреді. Тағы бір нұсқа бойынша, бұл сөз бикол тіліндегі "libtong" сөзінің өзгеруінен пайда болған, ол қиындық, кедергі немесе тұншыққан су тобын білдіреді, ал осы жерге қатысты айтқанда, қиын немесе тұншыққан орынды білдіруі мүмкін. Ең көп таралған және сенімді нұсқа – Либонның бикол тіліндегі "либонг" немесе "рибонг" сөзінен шыққандығы және оны қолдайтын оқиға бар. Оқиға бойынша, капитан Хуан де Сальседо және оның серіктері Бато көлінен өтіп, Кимба өзеніне кірген. Ағысқа қарсы жүзіп, олар Линао деген жерге жеткен (Линао – бүгінгі Либонның бариоларының бірі және Кимба өзенінің жағасында орналасқан). Сальседо мен оның серіктері сол жерде қала іздеуге кіріскен. Алайда, айналасын зерттеп, Линаоның таудың етегінде орналасқандығын және айналағы таулардан жау шабуылына ұшырауы мүмкін екенін байқағаннан кейін, Сальседо мен оның серіктері, бірнеше жергілікті тұрғындардың көмегімен, оларға ыңғайлырақ жерге көшуді шешкен. Батпақты жерлерден өтіп, олар сәл көтеріңкі жерге жеткен. Айналасына қарап, қайда екендерін анықтауға тырысқанда, бір жергілікті гид "либонг ақо" деген (Мен шатастым) деп айтқан. Испандықтар "либонг" сөзін естіп, оны осы жердің аты деп түсінген. Сондықтан Сальседо оны "Сантьяго де Либон" деп атаған.

Тарих

Либон қаласының тарихы 1573 жылы Хуан де Сальседоның Бикол аймағына жасаған екінші экспедициясына дейін жетеді. Солтүстік жолмен саяхат еткен Сальседо алғаш рет 1571 жылы, оның емісі (Мигель Лопес де Легаспи) Маниланы басып алғаннан кейін аймаққа келді. Легаспи өзінің жүрегінен туған немересіне Манила төңірегіндегі жерді бағындыруды тапсырған еді, сол кезде Сальседо «Оңтүстік Лусон тауларының ар жағында Паракале деген керемет алтын кендері бар жер бар» деген әңгімелерді естіді.

Ұлы Жақып шіркеуі

1573 жылы Хуан де Сальседо Сантьяго де Либонг деп аталатын гарнизон құрды, және Апостол Сен-Джеймс қамқорлығымен шіркеу салынды. 1578 жылы францискандар келген кезде, ол Сан-Грегорио Магно провинциясына берілді. 1591 жылы Линаода қызыл кірпіштен шіркеу салынды. Бұл шіркеу 17 ғасырдың ортасында қиратылып, жаңа шіркеу салынды. 1847 жылы қала Камаринес облысынан Альбай облысына қосылды. Хуерта 1865 жылы Висенте де Досбарриос жаңа шіркеуді қайта жаңартқандығын, оның қатты кірпіштен салынғанын, ал пасторлық үй тастан салынғанын хабарлады. 1907 жылы шіркеу күшті жер сілкінісінен қирады және оны жаңа материалдармен қайта құруға тура келді.

География

Либон орналасқан. Мырза Погидің мәліметінше, JErico тұрғын үйлерінің өсу қарқыны жылына 1,08% құрайды, муниципалитеттің жер аумағы Албай облысының жалпы ауданының бір бөлігін құрайды. Муниципалитет Альбай облысының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Легаспи қаласынан шамамен 46-54 шақырым, ал Маниладан оңтүстікке қарай 546 шақырым қашықтықта жатыр. Географиялық координаталары: солтүстік ендігі 13°08’2’’ және 20°35’4.5’’, ал шығыс бойлығы 124°30’14’25.2’’ және 29°19.4’’. Либонның солтүстік шекарасында Камарин Сур облысының Бато муниципалитеті, оңтүстігінде Оас муниципалитеті, шығысында Поланги муниципалитеті, ал батысында Буриас бұғазы мен Рагай шығанағы орналасқан. Либонның топографиясы көбінесе жазық немесе толқынды болып сипатталады; шығыс жағында кең аллювиалды жазықтар, орталық-батыс бөлігінде көлбеу және тік таулар бар. Теңіз деңгейінен биіктігі 0-ден 400 метрге дейін жетеді. Жер ауданының 5 пайызынан астамы теңіз деңгейінен 100-150 метр биіктікте орналасқан. Жер беті көбінесе жазық. "Үлкен Алты", "Центро-Побласион" және "Палай" лигаларындағы ауылдар негізінен жазық жерлерді құрайды. Жағалау лигасындағы ауылдар 664 гектар жағалау аймақтарын алып жатыр, бірақ оның 40 пайызы таулы жер бедерінен тұрады. Муниципалитетте алты түрлі топырақ кездеседі. Басым топырақ түрі – Агустин топырағы немесе сазды балшық, ол көбінесе "Ішкі Сегіз", "Үлкен Алты" және "Алты төбе" лигаларында таралған. Магсейсей топырағы немесе құмды балшық жағалау аймақтарында кездеседі және күріш өсіруге қолайлы. Севилья топырағы немесе саз және құмды саз түрі көбінесе төбелі ландшафтта кездеседі.

Барангай

Либон саяси тұрғыдан 47 барангайға бөлінген. Әр барангай пуроктардан құралады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар.

Демография

2020 жылғы санақта Либонның халқы 75 073 адамды құрады. Халық тығыздығы – . 2010 жылы Ұлттық статистика басқармасы (NSO) мәліметінше, егер бір барангайдың халқы 5 000 адамнан жоғары болса немесе оған тең болса, немесе кем дегенде 100 қызметкері бар бір мекеме болса, немесе 10-99 қызметкері бар бес немесе одан көп мекемелер, сондай-ақ барангай әкімшілігінен екі шақырым радиуста бес немесе одан көп нысан болса, ол қалалық деп есептеледі. Осы муниципалитетте Ұлттық статистика басқармасы (NSO) он төрт (14) барангайды қалалық, ал 33 барангайды ауылдық деп жіктеді. Қалалық барангайлар: Бонбон, Буга, Пантао, Сан-Поги, Сан-Исидро, Сан-Хосе, Сан-Висенте және Centro Poblacion-ның 1-7 аймақтары. 2015 жылғы Ұлттық статистика агенттігінің (PSA) халық туралы деректерін пайдалану арқылы, жалпы халықтың 33 081 адамы қалалық аймақтарда, ал халықтың көпшілігі (39 467) ауылдық барангайларда тұратыны анықталды. 1995 жылдан 2015 жылға дейінгі кезеңдегі қалалық және ауылдық аймақтар бойынша халық туралы деректер көрсетіп тұрғандай, халықтың көп бөлігі ауылдық жерлерде тұрады. Алайда, 2010 жылы 69,77% болған ауылдық тұрғындардың саны 2015 жылы 54,40% дейін күрт төмендеді. Бұл қалалық аймақтардағы әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігіне байланысты деп есептеледі.

Экономика

Либонның негізгі экономикалық қызметтері – егіншілік және балық аулау. 2015 жылғы Ұлттық Статистика Бюросының (NSO) халық санағы бойынша, муниципалитеттегі жұмыс істейтін халықтың көп бөлігі (12 172 адам) – фермерлер мен балықшылар. Олардың ішінде ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығымен айналысатындардың 5 301-і (43,55%) 25–44 жас аралығында. Либон муниципалитетінің жалпы жер көлемі 22 713 гектарды құрайды, оның 5 522,45 гектары немесе 24,31% күріш (4385,30 га), жүгері (899,40 га), көкөніс және басқа да дақылдар (237,65 га) өндірісіне арналған. Либон, Альбайдың жазық аймағында орналасқан және Бато көліне дейін созылған, күріш өндірісіне, тұщы су балық шаруашылығына және егіншілікке өте қолайлы. Аймақтың беткейлігі 8%-дан аспайды, теңіз деңгейінен биіктігі 100 метрден жоғары емес, және топырақтың су өткізгіштігі төмен, тасқа байланысты маңызды шектеулер жоқ. Осының нәтижесінде Либон провинцияның азық-түлік қауіпсіздігінде маңызды рөл атқарады. Альбайдың «Күріш астық қоймасы» ретінде Либон өзінің 4000 гектар күріш алқаптарынан 30,4 миллион килограмм күріш өндіреді. Либон, Оас және Полангуи сияқты орташа өлшемді қалалар, күріш өндіретін муниципалитеттер ретінде белгілі және ауыл шаруашылығына негізделген көптеген өнеркәсіптерге ие. Альбай бойынша 2015 жылғы күріш егілген жерлердің жалпы ауданы 52 044,46 гектарды (құрғақ және ылғалды маусым) құрайды, оның ішінде Либон муниципалитеті ең үлкен ауданды – 7 753 гектарды алып жатыр. Күріш өнеркәсібіндегі еңбекке жұмылдыру ауыл шаруашылығының кіші салалары арасында ең жоғары көрсеткішті құрайды, фермерлер мен олардың отбасы мүшелерін қамтиды. Альбайдың 38 406 күріш фермерінің ішінде Либонда 3 823 фермер бар, бұл 3-ші округте ең көп көрсеткіш, ал провинция бойынша Малианодан кейін екінші орында. Кокос өнімдері Филиппиннің Ауылдық Даму Бағдарламасы (PRDP) аясында Альбай провинциясының маңызды тауары болып табылады. 2015 жылы Либон, өзінің 30 кокос өндіретін барангайларымен 10 894 гектар жерді алып, 500 938 608 тонна кокос өндірді, бұл Лигао қаласынан кейін Альбайдағы екінші орында. Жаңа мүмкіндіктер бар аймақтарда, яғни жұмыспен қамту, сауда, білім беру, қолжетімділік және басқа да әлеуметтік-экономикалық салаларда елді мекендердің кеңеюі дамиды, бұл халыққа тікелей пайда әкеледі. Либонның Бонбоны – Альбайдың батыс жағалауынан және Камаринс-Сурдың Батосынан келген саудагерлер мен өндірушілердің жиналатын орны. Бұл Либон мен Камаринс-Сурдың Батосының биік және батыс барангайлары арасындағы ең ыңғайлы спутниктік көлік түйіні. Либондағы тағы бір экономикалық дамуға ұмтылатын барангай – Пантао, себебі Пантао аймақтық портының ашылуы аймақтағы даму мен экономикалық белсенділікті күшейтуі күтілуде. Муниципалитеттегі екінші бизнес және өнеркәсіп түрі – көтерме және бөлшек сауда, сондай-ақ автокөліктер мен мотоциклдерді жөндеу. Осы салада барлығы 1 518 адам жұмыс істейді. Жылжымайтын мүлік саласында ең аз жұмыс істейтін халық (5 адам) жұмыс істейді. Жұмыс істейтін үй шаруашылығының 90,60% мүшелері (17 257 адам) Либон муниципалитеті аумағында жұмыс істейді. Олардың 4,75% (820 адам) басқа провинцияларда, ал 2,07% (394 адам) Альбайдың басқа муниципалитеттерінде жұмыс істейді. 494 қызметкер (2,59%) шетелде жұмыс істейді.

Либон Парой мейрамы

Әр жылдың 22-25 шілдесінде тойланатын Либон Парой фестивалі – қаланың Албай провинциясының күріш астық қоймасы ретіндегі бай ауыл шаруашылығы мұрасын және мол күріш өнімін мерекелеуі. Бұл Либон қаласының қамқоршысы Сантьяго-эль-Майорға, сондай-ақ жергілікті экономиканың батырлары, батылдық, табандылық және құлшыныс символы саналатын Либонның фермерлеріне құрмет көрсетуге арналған ең ірі мереке. Жыл сайынғы мерекелік шаралар Филиппиннің ең көне елді мекендерінің бірі – Либон муниципалитетінің мәнерлі өткенін көрсетеді және еске алады. Іс-шараларға мерекелік костюм киген қарабаулардың шеруі, әдетте қаланың ауыл шаруашылығы өнімдерімен безендірілген арбаларды тарту кіреді. Басқа да ерекшеліктерге Лутон Либонгуэно кіреді – пекадильо (құйма майда қуырылған, дәмдеуіштермен толтырылған тилапия), тинокток (пинагаттың бір түрі), күріш пен тамырлы дақылдардан жасалған жергілікті деликатестар сияқты жергілікті тағамдарды ұсынатын кулинариялық байқау және той; Либонда өсірілген күріш сорттарын, сондай-ақ камот өсірушілер, әйелдер қауымдастықтары, барангайлық фермерлер қауымдастықтары және КҚСБ-лар сияқты Либонның әртүрлі ұйымдары жасаған өнімдерді көрсететін Парой көрмесі; Банка жарысы, елдің әртүрлі фестивальдерімен бірге көше биі конкурстары, кросс-кантри тау велосипеді жарысы, Baton және DLC жарыстары, фермерлер форумы, түсті ойын және марафон, бокс турнирі, Паралимпиада ойындары, «Либон сұлуы» аясы, «Ларо нги Лахи» ойындары, ЛГБТҚ және Мардиграс шеруі, сондай-ақ ән салу және би конкурстары, діни мерекелер бар. Бір айға созылған мереке шілде айының 25-інде, мейрам күні аяқталады.

Туризм

Либон муниципалитеті табиғи байлықтармен, құрлық және су кеңістігіндегі көрнекті жерлермен, бай тарихымен, мәдениетімен және ас-тағамымен қамтамасыз етілген. Бұл байлықтар тиімді және жауапты басқарылса, Либон халқының (либонгуэностардың) күнкөріс мүмкіндіктері арқылы экономикалық өрлеуге мүмкіндік береді. Либон Филиппиндегі ең көне елді мекендердің бірі болып мақтанады. Ол күріштің мол өнімі үшін «Альбайдың күріш қоймасы» деп аталып, марапатталған. Либон Парой фестивалі, әдетте 22-25 шілде аралығында өткізіледі, Либонның қасиетті әулиесі Сантьяго Эль-Майорды құрметтеу және оның шаруаларына құрмет көрсету мақсатымен ұйымдастырылады. Фестиваль шаруалардың топырақты өңдеудегі және күріш (парой) өсірудегі адалдығын көрсетеді, күріш Либонның негізгі өнімі және сәйкес айқыны болып табылады. Фестивальдің басты шараларына жыл сайынғы қарабуа шеруі, шаруалардың мол өнімі, көшеде билеу сайысы, штанга және DLC жарысы, жергілікті тағамдар көрмесі, көрмелер, спорттық іс-шаралар, сұлулық конкурстары және Либонгуэностарға арналған таланттарды іздеу жатады. Сонымен қатар, Либон бай теңіз өмірі мен биологиялық әртүрлілігімен танымал Тикао Буриас асуының қорғалатын теңіз ландшафтының (TBPPS) және ЮНЕСКО-ның Альбай биосфералық қорығының құрамына кіреді. Испанияның отарлау кезеңінде ең ірі кеме жасау орындарының бірі болған Пантаода Бикол аймақтық порты орналасқан. Бұл Висаялар мен Минданаоға қақпа болғандықтан Либонның экономикалық дамуына үлкен үлес қосады. Оның орналасқан жері – Альбайдың батыс жағалауы, алты жағалаудағы барангайларды қамтитын әдемі жағажайлардың тізбегі. Тас формациялары (Бантиг), аралдар (Рауис аралдары/қапталды құмдар), балықтар мен теңіз қорығы (Рауис Апуд), түрлі-түрлі балықтар мен теңіз жануарларына толы, жергілікті туристерге танымал тамаша орындар. Макабугос, жағалаудағы барангай, Вилла Миранда фермасы мен курортымен жүзім шаруашылығымен Бикол агротуризмінің дамып келе жатқан орны болып табылады. Фермада сондай-ақ жеуге жарамды саңырауқұлақтар және қызғылт гуава, гуаппль және клубника сияқты ерекше жемістер өсірілетін бақ бар. Макабугостағы Киасог тауы кемпинг, үңгірлерді зерттеу және жаяу серуендеуге өте қолайлы. Оның ең танымал ерекшелігі – үңгірлермен қоршалған биік монолиттік тас. Филиппин Ұлттық мұражайы таудың қорғаушысы Асог туралы аңызды ежелгі жергілікті тұрғындардың өмір салтына байланыстыратын артефактілерді іздеу үшін кейбір үңгірлерде археологиялық зерттеулер жүргізуді жоспарлап отыр. Бұрынғыда усақ-түйек болған барангай Либонның басты туристік орнына айналды, тіпті халықаралық сұлулық конкурсының туристік бағытының алдын ала іс-шараларының біріне де алаң болды. Бато көлінің жағасында орналасқан Буга барангасы қайықпен жүзу, құс бақылау және балық аулау сияқты іс-шаралар үшін әлеуетті экотуризм аймағы болып табылады. Кагускос, шектес барангай, Ланаган тауын эко-қимыл және демалыс орны ретінде дамытуда. Бұл аймақта кем дегенде он төрт үңгір бар, олардың кейбіреулері әлі зерттелмеген, оның үстінде екі кішкентай көл және теңіздің панорамалық көрінісі (Буриас асуы, Бато көлі, Альбай провинциясының көп бөлігі және Биколдың Майон жанартауы, Масарага тауы, Малинао тауы және Асог тауы) бар. Либонда үңгірлер мен шарлаулар да көптеп кездеседі. Қаланың ең көне барангасы Линаода осындай екі керемет орын бар, бірақ олардың екеуі де құлдырау және су басу сияқты табиғи себептермен өзгерген. Линаодың көршілес барангасы Сан-Рамон қаласында Балинсасаяван үңгірі орналасқан. Бұл әсем үңгір, Филиппиндегі балинсасаяу деп аталатын, үңгірлерде мекендейтін және сілекейінен құрылған ұялары бүкіл елде шұбатқа арналған танымал ингредиент болып табылатын құстың құрметіне аталған. Бұл керемет орынға іргелес Сан-Паскуальдағы көрініс алаңы орналасқан, ол Либонның жоғарғы жазықтарындағы барангайлардың бірі. Бұл жерден Либонның орманды және орманды жерлерінің басым бөлігін көруге болады. Сан-Паскуальдан бірнеше шақырым жерде Сан-Хосе орналасқан, онда бірнеше шарлау бар: Канета және Марараг. Бұл екі шарлау да таудың ішінде жасырынған және жергілікті тұрғындар үшін табиғи шомылу орындары болып табылады. Сан-Хосе қаласының солтүстігіндегі Хариге барангайында орналасқан Гогонгон шарлауы да муниципалитеттегі танымал шарлау. Бұл жерде суға түсуге қолайлы табиғи лагуна бар. Бұл шарлаулардың бәріне ең көп дегенде бір сағат жаяу жүру және/немесе жаяу серуендеу қажет. Табиғатты жақсы көретін туристер жол бойындағы табиғат пен көгалданған жерлерді тамашалай алады. Қызығушылық тудыратын және әлеуетті туристік орындарға қосылған кейбір маңызды орындар: қала фестивалі кезінде қайық жарысына алаң болған Буласан өзенінің жағалауы, бірнеше жағалау барангайларындағы мангр ормандары, Рауистегі көп түрлі балық шаруашылығы, Либон Бизнес, Демалыс және Мекенжай орталығы (LBIRC) Zone 1 барангайында, Молоболста зерттелмеген үңгірлер мен шарлаулар, Пантао халық паркінің жобаланған орны, Либон Макапагал спорт залы, Ризал паркі және Үлкен Бес барангайларындағы бірнеше минералды су курорттары. Сауда және тауар айналымы үшін стратегиялық барангай болып табылатын Бонбон жергілікті нарыққа ие, онда абака, бури, агас немесе лотос және басқа да жергілікті өсімдіктер мен талшықтардан жасалған қолөнер бұйымдары сатылады. Бұл барангайда ет, балық, көкөніс, түйірлер және басқа да жаңа өнімдер де қол жетімді. Барлық күндік бағдарламаға уақыты немесе күші жетпейтін экскурсанттар үшін Побласион жергілікті тарих пен кереметтерімен жақсы саяхат болады. Либон орталық мектебі Либонның отты суын сақтайды, ол жергілікті телешоуларда бірнеше рет көрсетілген. Діни туризм үшін Zone 4 барангайындағы Сантьяго Эль-Майор шіркеуі Либонның басты діни ортасы болып табылады. Шіркеудің артқы бөлігіндегі материалдар Альбайдың ең көне шіркеулерінің бірі болған Линао шіркеуінің қалдықтары. Либонның қасиетті әулиесі Сантьяго Эль-Майордың үйі, Сантьяго Эль-Майор шіркеуі, келушілерге және Либон тұрғындарына 1573 жылы «Вилья Сантьяго де Либонг» деген бұрынғы атымен испан цитаделі ретінде құрылған қаланың бай тарихын және Испанияның елді отарлау кезеңінде христиан дінін таратудағы маңызды рөлін еске салады.