Кіріспе
Франц Шуберттің соңғы камералық шығармасы – До мажордағы Струнный квинтет (D. 956, Op. posth. 163) кейде «Виолончель квинтеті» деп аталады, себебі ол стандартты струнный квартетке қосымша виола емес, қосымша виолончельмен жазылған. Бұл шығарма 1828 жылы жазылып, композитордың қайтысынан екі ай бұрын аяқталған. Шығарманың алғашқы қоғамдық орындалуы 1850 жылға дейін болған жоқ, ал жариялануы үш жылдан кейін, 1853 жылы өтті. Шуберттің жалғыз толыққанды струнный квинтеті саналатын бұл шығарма «керемет» немесе «таңғажайып» деп мақталып, «шексіз қайғыға толы» екендігі айтылады. Ол Шуберттің ең жақсы камералық шығармасы және камералық музыканың ең ұлы композицияларының бірі деп есептеледі.
Franz Schubert's final chamber work, the String Quintet in C major (D. 956, Op. posth. 163) is sometimes called the "Cello Quintet" because it is scored for a standard string quartet plus an extra cello instead of the extra viola which is more usual in conventional string quintets. It was composed in 1828 and completed just two months before the composer's death. The first public performance of the piece did not occur until 1850, and publication occurred three years later in 1853. Schubert's only full fledged string quintet, it has been praised as "sublime" or "extraordinary" and as possessing "bottomless pathos," and is generally regarded as Schubert's finest chamber work as well as one of the greatest compositions in all chamber music.
Жазу және жариялау тарихы
Струнный квинтет 1828 жылдың жазында немесе күздің басында жазылған, – деп жауап берді Пробст, Шуберттің вокалдық шығармаларының бірнешеуін көруді және танымал фортепиано туындыларын беруді сұрады. Шуберттің өмірінің осы кезеңінде де ол әндер мен фортепиано пьесаларына көбірек назар аударатын композитор ретінде қарастырылды, ал камералық музыка композиторы ретінде оны жеңіл-жеңіл қабылдамады. 1828 жылдың қараша айында Шуберт қайтыс болғанда, шығарма жарияланбады; қолжазба Шуберттің інісі Фердинанд оны Веналық баспагер Диабеллиге сатты, бірақ ол ұзақ уақытқа дейін назарсыз қалды және алғаш рет 1853 жылы басылымға шығу үшін жиырма бес жыл күтті. Қолжазба мен барлық эскиздер қазір жоғалып кетті. Алғашқы рет бұл туынды 1850 жылдың 17 қарашасында Венадағы Музикверенде орындалды.
Құралдар мен жанр
Бұл шығарма Шуберт өнертапқышындағы толыққанды аспаптық квинтеттің жалғыз туындысы болып табылады. Ол өзінің аспаптық квинтетін жазуға кіріскен кезде, Шуберт скрипкаларға арналған камералық музыканың әсерлі жиынтығын жасаған болатын, оның ішінде кем дегенде он бес скрипкалық квартет бар, олардың көпшілігі оның отбасылық квартетімен үйде орындау үшін жазылған. Шуберт C мажор тональностьін таңдады, бұл Моцарт пен Бетховенге жасалған құрметтің белгісі болуы мүмкін, олар екеуі де осы тональностьте скрипкалық квинтеттер жазған: Моцарттың C мажорлы №3 скрипкалық квинтеті, K. 515 және Бетховеннің C мажорлы, Op. 29 скрипкалық квинтеті. Чарльз Розеннің сөзіне сүйенсек, Шуберт шығармасының басты тақырыбы Моцарт квинтетінің басты тақырыбының көптеген ерекшеліктерін қайталайды, мысалы, әшекей бұрылыстар, тегіс емес фраза ұзындығы және жоғары көтерілетін стаккато арпеджиолар (соңғысы тек Шуберттің рекапитуляциясында ғана кездеседі). Моцарт пен Бетховеннің скрипкалық квинтеттері екінші виоламен толықтырылған скрипкалық квартет үшін жазылса, Шуберт екі виоланың орнына екі виолончельді пайдаланып, төменгі регистрде байлықты дыбыс құрайды. Шубертке дейін Луиджи Боккерини екінші виоланың орнына екінші виолончельді қолданған; алайда, Шуберттің екінші виолончельді пайдалануы Боккериниден өзгеше, ол қосымша виолончельді қосымша виола партиясын жасау үшін қолданған. Альфред Эйнштейн Шуберттің төменгі струналарды күшейту үшін екінші виолончельді пайдалану идеясы Джордж Онслоудан келген болуы мүмкін деп болжайды, ол кейбір квинтеттерінде контрабас қолданған.
Бірінші бөлім: Allegro ma non troppo
Шуберттің басқа да кешкі шығармаларымен бірдей (әсіресе, C мажордағы симфония, D. 944, B-бемоль мажордағы фортепианолық соната, D. 960, және G мажордағы струнный квартеті, D. 887), квинтет өте кең алғашқы бөліммен басталады: Allegro ma non troppo, ол шығарманың жалпы ұзақтығының үштен бірінен астам бөлігін құрайды (әдетте, 50 минут). Бұл бөлім күтпеген гармониялық өзгерулермен ерекшеленеді. 154 тактқа созылған экспозиция кең C мажорлық аккордымен басталады: G мажорлық квартетіндегідей, D. 887, Шуберт мұнда "есте қаларлық, анық контурланған мелодиядан гөрі, тұрақты ритмдік импульссыз өзінің гармонияларын ұсынады". Бұл үш бөлімді ABA (тернарлық) формада. Сыртқы бөлімдер, Ми мажорда, әлемнен тысқандай тыныштықпен толы, ал орталық бөлім тым құлқылы: ол кенеттен алыс F минор тоналысындағы тыныштыққа ұшырайды. Бастапқы музыка қайта ойнала бастағанда, екінші виолончельде жылдам 32-лік ноталардың тізбегі пайда болады, бұл одан бұрынғы құлқылы жағдайдың нәтижесі сияқты.
Мұра
Шуберттің аспаптық квинтеті 1850 жылдары кеш премьераланып, жарық көргеннен кейін, ол бірте-бірте шедевр ретінде танылды. Оның ерте жақтастарының бірі Брамс болды, оның фортепианолық квинтеті (1865) жаңадан ашылған туындыдан шабыттанды. Брамс, шындығында, бастапқыда осы туындыны екі виолончельмен (Шуберт қолданған құрам) аспаптық квинтет ретінде жазды және кейін ғана оны фортепианолық квинтет ретінде қайта жазды. Фортепианолық квинтет Ф-минорда, Шуберттің Адажиосының толқулы орталық бөлімінің тональдығы, ал үшінші бөлім Шуберттің Квинтетінің С-минор/мажор тональдығын еске түсіреді, және бұл бөлім Шуберттің финалына ұқсас аяқталады, соңғы тоник С-ден бұрын, D-бемоль супертонигіне ерекше назар аударылады. Шуберттің квинтетін жапондық дирижер және композитор Хидемаро Коное оркестрледі. Қазіргі айналымдағы пікір бойынша, Квинтет – камералық репертуардағы ең биік нүктелердің бірі. Шуберттің туындыны аяқтағаннан кейін көп ұзамай қайтыс боларын күткеніне сенуге негіз жоқ болғанымен, квинтеттің өлімінен екі ай бұрын аяқталғаны кейбір тыңдаушыларды оның ішінде өлім туралы ойларға жетеледі. Джон Рид үшін, квинтет Шуберттің өлімін болжайды, D-бемоль және C ноталарымен аяқталады, унисон мен октаваларда: «Браунингтің Абт Воглер айтқандай, «Естіңдер, мен батыл болдым және істедім, себебі менің демалатын жерім табылды, осы өмірдің C мажоры; енді мен ұйықтауға тырысамын». Екінші бөлімнің мұңды көңіл-күйі оны фильмдегі ойлы немесе түнгі сахналарға қосымша музыка ретінде танымал етеді. Мысалдарға «Индиялық Ноктюрн», «Конспирация», «Адамдық дақ» және Джим Джармуштың «Бақылау шегі» кіреді. Сонымен қатар, «Инспектор Морс» телесериалының 21-шы эпизоды («Уақыты келгенде»), оның «Endeavour» преквелінің 16-шы эпизоды («Лазарет») және Десмонд Морристің BBC «Адам жануары» сериалының кейбір эпизодтары осы квинтеттен кеңінен пайдаланады.
Schubert's quintet was also orchestrated by the Japanese conductor and composer Hidemaro Konoye. Current consensus holds that the Quintet represents a high point in the entire chamber repertoire. Although there is no reason to believe Schubert expected to die so soon after composing the work, the fact that the quintet was completed a mere two months before his death has inspired some listeners to hear in it a valedictory or death haunted quality. For John Reed, the quintet prefigures Schubert's death, ending as it does with D flat followed by C, both in unison and octaves: "As Browning's Abt Vogler put it, 'Hark, I have dared and done, for my resting place is found, The C major of this life; so, and now I will try to sleep.'" The second movement's plaintive mood makes it popular as background music for pensive or nocturnal scenes in film. Examples include Nocturne Indien, Conspiracy, The Human Stain, and Jim Jarmusch's The Limits of Control. Also, Episode 21 from the Inspector Morse television series (Dead on Time) draws extensively from this quintet, as does Episode 16 (Lazaretto) of its prequel Endeavour, and certain episodes in Desmond Morris's BBC series The Human Animal.
Белгілі жазбалар
Шуберттің струндық квинтеті жиі жазылған. Алғашқы жазбаны 1925 жылы Коббет квартеті жасаған. 1950 жылдардың басындағы екі жазба аңыз саналады: 1952 жылғы орындаушылар – Айзек Стерн мен Александр Шнайдер (скрипка), Милтон Катимс (виола), Пабло Касалс және Пол Тортелье (виолончель); ал 1951 жылғы Голливудтік струндық квартеттің орындауында Курт Регер екінші виолончельде тартылған (осы орындаудың 1994 жылғы CD қайта шығарылуы «Граммофон» сыйлығымен марапатталған). Заманауи жазбалардың ішінде Мстислав Ростроповичпен бірге «Мелос» квартетінің (1977) орындауы ерекше аталып, Адажио бөліміндегі тым баяу темппен көзге түседі. Кейіннен Ростропович Людвигсхафендегі BASF AG компаниясының 125 жылдығына арналған гала-концертте «Эмерсон» струндық квартетімен (1990 жылдың желтоқсаны) бірге квинтетті жаздырған. Квинтеттің дәуірлік аспаптарда орындалған бірнеше жазбасы бар, соның ішінде Vivarte лейблінде 1990 жылы жазылған келесі құрам: Вера Бетс және Лиза Раутенберг (скрипка), Стивен Данн (виола), Аннер Бильсма мен Кеннет Словюк (виолончель).