Кіріспе

Диосгиор қамалы – қазір Солтүстік Венгрияның Мишкольц қаласының құрамына кіретін Диосгиор тарихи қаласында орналасқан ортағасырлық қамал. Диосгиордың алғашқы қамалы шамамен 12 ғасырда салынған және 1241-1242 жылдардағы моңғол шапқыншылығы кезінде қирап кеткен. Қазіргі готикалық қамал шапқыншылықтан кейін салынды және Ұлы Людовик патшаның (1342-1382) тұсында өзінің маңыздылығының шыңына жетті. Кейін ол Венгрия патшайымдарына үйлену сыйы ретінде берілді және 16 ғасырда Осман империясының Венгрияға басып кіруіне дейін осылай болды. 17 ғасырдың соңына қарай қамал қирап, урандыға айналды. Археологиялық қазба жұмыстары 1960 жылдардан бері жүргізілуде. 2014 жылы қамал қайта жаңартылып, бөлмелері ортағасырлық стильдегі жиһаздармен жабдықталды.

Тарих

Бірінші қамал 12 ғасырда салынған, мүмкін, ол топырақ және ағаштан тұрғызылған қамал болған және 1241–1242 жылдардағы моңғол шапқыншылығы кезінде қираған. Бүгінде тұрған қамалды, моңғолдар елден кеткеннен кейін, әрбір төбеге қамал салуды бұйырған король Бела IV салған болуы мүмкін. Алғашқы кезде қамал дөңгелек донжонмен және көпбұрышты сыртқы қабырғамен қоршалған, пішіні сопақ болған. 1316 жылы ол «жаңа қамал» деп аталды, бұл оның бұрынғы қираған қамалдың орнында салынғанын көрсетеді. 1330 жылы қалалар төлеген салықтарды тізімдеген құжатқа сүйенсек, қамал маңындағы қала округтың ең бай қалаларының бірі болғанға ұқсайды. Қамал король Людовик I (Людовик Ұлы) тұсында өркендеген. Оның маңыздылығы Польшаға қарайтын жолдың жанында орналасқандығында болды (Людовик Ұлының анасы Эльжбета Локиетковна – поляк ханшайымы болған; ал Людовик 1370 жылы Польшаның королі атанған). Король қамалды қайта жаңартып, бейімдеді. Көптеген қабырғалармен қоршалған ішкі қамал төртбұрышты ауланың ішінде салынған, әр бұрышында мұнара орналасқан. Бірінші қабатта қоймалар, екінші қабатта бөлмелер мен 25 метр ұзындығы және 13 метр ені бар рыцарьдар залы болған. Қамалдың жаңарту жұмыстары Людовик I-нің қызы Марияның тұсында аяқталды. Қамалдың айналасын 4 метр тереңдіктегі ор қоршаған. 1364 жылы жақын орналасқан Мишкольц қаласы Диосгьёр иелігіне қосылды. 1381 жылы Диосгьёр қамалында Турин бейбіт шарты жасалды. Шарты бойынша Италияның Венеция қаласы Анжу әулетінің туын әр жексенбіде Сан-Марко алаңында көтеруге міндетті болды. Қамалдың солтүстік-шығыс мұнарасында король Людовик I және Венеция елшісінің балауыз мүсіндерінен тұратын көрме ұйымдастырылған. Диосгьёр Венгрия мен Польша арасындағы жеке одақ аяқталғаннан кейін маңыздылығын жоғалтты (Людовик екі елді екі қызы – Мария мен Ядвига арасында бөлген). Келесі бірнеше ғасырлар бойы қамал королевалардың демалыс орны болды. Қамалдың соңғы иесі Людовик II-нің әйелі Мария болды. Ол 1546 жылы ресми түрде қамалды тапсырды (сол кезде ол Трансильвания князінің билігінде болған). Осман әскері Венгрияның оңтүстік аймақтарын басып алған кезде қамал нығайтылды. Оның иелері, Гьярмати Баласса отбасы, оны үлкен бекініске айналдырды және солтүстік-батыс мұнарасына итальяндық үлгідегі рондель салдырды. Жұқа мұнаралар берік бастиондармен ауыстырылды. Бұл қамалдың соңғы рет қайта құрылуы болды; 1564 жылдан кейін иелері жиі ауысты, ал қамал бірте-бірте құлдырады. 1596 жылы Осман әскері Эгер қамалын басып алып, христиан әскерін Мезокерстесте жеңді. Диосгьёр қамалы да құлады; ол демалыс орны ретінде салынған және шетелдік әскердің қоршауына төтеп бере алатын үлкен бекініс болу үшін емес еді. Осы уақыттан бастап Диосгьёр Осман империясының билігінде болды және 1687 жылға дейін елдің бұл бөлігі түрік билігінен азат етілгенге дейін аймақты Эгер пашасы басқарды. Осы кезде қамал әскери маңыздылығын толығымен жоғалтты.

Қазіргі замок

Қамалдың қайта жаңарту жұмыстары 1953 жылы басталды. Алғашқыда құлау қаупі бар бөліктері ғана қалпына келтірілді, ал археологиялық қазбалар 1960 жылы ғана басталды. 2014 жылға дейін солтүстік-шығыс мұнарасында (патшаның жеке бөлмесіне жататын) қамал мен Паулин монастырының тарихына арналған көрме, қару-жарақ көрмесі және Турин бейбіт шартына қол қою салтанатын бейнелейтін балауыз мүсіндері орналасқан. Солтүстік-батыс мұнарасы Диосгиор және айналасындағы төбелерге көрініс ашатын қарау мұнарасы ретінде қызмет етеді; бірінші қабатта туристер өз қолдарымен естелік монеталар жасауға мүмкіндік беретін шағын монетахана бар. Оңтүстік-батыс мұнарасы қираған күйде. Қамалдың ең танымал туристік орындарының бірі – сыртқы қамал аумағындағы үлкен балауыз мүсіндер көрмесі. Бұл көрме Орталық Еуропадағы ең ірі балауыз мүсіндер көрмелерінің бірі болып табылады және ортағасырлық Диосгиордағы күнделікті өмірдің алты көрінісін көрсетеді. Қамал ойындары жылына екі рет (мамыр және тамыз айларында) өткізіледі. Қамал аумағында турнирлер мен ашық аспан астындағы қойылымдар ұйымдастырылады, ал қамалдың жанында ортағасырлық жәрмеңке өтеді. Жыл сайын шілде айының екінші демалыс күндері маңызды музыкалық шара – Калака халық фестивалі ұйымдастырылады. Эгер және Кессег қамалдарынан өзгеше, Диосгиор қамалы тарихи қаланың орнына заманауи бетон ғимараттармен қоршалған, бірақ қамал ойындарының, мұражайдың, балауыз мүсіндер көрмелерінің және 19 ғасырдағы танымал актриса Роза Сеппатаки Дериге арналған шағын музейдің арқасында бұл қамал әлі де танымал туристік орын болып табылады.

Әдеби бірлестіктер

Қала қабырғасында атақты ақын Сандор Петёфидің 1847 жылғы 8 шілдеде Диосгиорге келгенін еске түсіретін ескерткіш тақта орнатылған. Ол осы жерде өзінің "Алкони" ("Күн бату") поэмасын жазған. Petőfi Sándor: AlkonySándor Petőfi: SunsetOlyan a nap, mint a hervadt rózsa,Күн басынан жайлап төмен қарай иіледі,Lankadtan bocsátja le fejét;Солған, хош иісті раушан гүлдей,Levelei, halvány sugárok,Оның әлсіз сәулелері, жұмсақ алтын жапырақтарыBús mosollyal hullnak róla szét.Кеуірді тебірететін, үнсіз жарқырап төгіледі. Néma, csendes a világ körűlem,Менің төңірегімде әлем үнсіз,Távol szól csak egy kis estharang,Алшақта ғана кешкі қоңыраудың әуені естіледі,Távol s szépen, mintha égbül jönneКөктен келгендей немесе періштелер мекендейтін жерден.Vagy egy édes álomtól e hang.Осы әуен – тәтті арманның сыйы. Hallgatom mély figyelemmel.Оны тыңдағанда, менде керемет сезім туады.Oh ezÁbrándos hang jólesik nekem.Бұл арманды дыбыс маған ұнайды.Tudj isten, mit érzek, mit nem érzek,Құдай ғана мен не сезінетінімді біледі,Tudja isten, hol jár az eszem.Мен не ойлап жүргенімді де Құдай ғана біледі.

Қызықты деректер

200 форинт банкнотының арт жағында қолданылған түпнұсқа сурет (1998 жылдан 2009 жылдың 15 қарашасына дейін айналымда болған) солтүстік-шығыс мұнарасының мұражайында келушілерге көрсетіліп тұр. Ал бұрын бекіністің орнындағы суды толтыру үшін пайдаланылған бұлақ қазір жақын жердегі қоғамдық бассейнді сумен қамтамасыз етеді.