Кіріспе

Словакиядағы Орава ордасы (Оравский Подзамок ауылында, Орава өзенінің үстіндегі биік жартаста орналасқан, Арвабург, Árva vára) – Венгрия Корольдігінде салынған. Оның ең көне бөліктері XIII ғасырда, ал ең соңғы бөліктері XVII ғасырдың басында тұрғызылған. 1922 жылғы «Носферату» фильмінің көптеген сахналары осы қамалдың қабырғаларында түсірілді, ол граф Орлоктың Трансильваниядағы ордасын бейнеледі. Орава ордасы 1241 жылы Венгрияға жасалған моңғол шапқынынан кейін салынған ескі ағаш бекінісінің орнында бой көтерген. Оның тарихы құрылыс, қирату, қайта жаңарту, өрт, түрлі меншік және аумақтық таластармен толы. Алғашқы сәулеті романдық және готикалық стильде болды, кейіннен Ренессанс және нео-готикалық стильде қайта жаңартылып, 520 метрлік тіктеудің пішініне бейімделді. XVI ғасырдың ортасында қамалға иелік еткен Тюрцо әулеті көптеген қайта құру жұмыстарын жүргізді, алайда қазіргі түрі 1611 жылға дейін толыққанды аяқталмады. 1800 жылы тағы бір өрт шығып, одан кейін қамал тұрғын үй ретінде пайдаланылмады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін уақыт өте келе тозығы жеткен қамал ұлттық ескерткіш мәртебесін алды.

Шығу тегі

Табиғи тау жынысы "қалдық жартасы" деп аталады – 112 метр (367 фут) биіктіктегі әккіштелген тік жар, Орава өзені және оның оң жақ саласымен қоршалған. Бұл жерде ежелгі заманнан бері адамдар қоныстанған. Тарихы барысында ағаш қамал мықты қабырғалы қамалға айналды, оның алғашқы жазба дерегі 1267 жылға дейін жетеді. Ол кезде ғимараттың тек бірінші қабаты тастан, ал жоғарғы қабаттары ағаштан салынған. 1370 жылы Венгрия Корольдігінің құрамында қамал Арва округінің орталығына айналды. 14 ғасырда мұнда, мүмкін, ескі негіздерде, қамалдың "соңғы қорғаныс" орны ретінде төртбұрышты көп қабатты мұнара салынды. 1474 жылдан кейін король Маттиас Корвин Орта қамалға алаң мен тұрғын үй салуға бұйрық берді. Ғимараттар қамалдың алдында орналасқан. 1534 жылы Иоанн Дубовец қамалға иелік етіп, округ басшысы болды. Ол қамалдың құрылысын қайта жаңартып, жаңа бекіністер жасауға кірісті. Ол Жоғарғы қамалға жартылай дөңгелек мұнара салдыруды тапсырды, ал 1539 жылы Орта қамалда оқтар үшін екі үлкен дөңгелек бекініс салынды. Ортаңғы платформа да оқ атуға бейімделді. 1539-1543 жылдары Иоанн Дубовец мұнара мен Жоғарғы қамалдың тас қабырғасы арасындағы бос кеңістікке бес қабатты сарай салды. Осы жаңа бекіністерді салуға түрік шапқыншылығының қаупі себеп болды. 1543 жылы Төменгі қамалдағы ор және көпірлі жаңа қақпа аяқталды. Мұрағат мұнарасы қамал қабырғасына тігіз салынды.

16-18 ғасырлар

Иоанн Дубовец қайтыс болғаннан кейін оның мұрагерлері мұраны бөлісу үшін таласып, жағдай осыншалықты нашарлағандықтан қамал тіпті ақша-түлік сақтау орнына айналды. Оның төлемін шахта иесі Ференц Турзо жасады. Осыдан кейін қамал аумағында көптеген құрылыс жұмыстары жүргізілді. Жоғарғы қамалдың ағаш баспалдақтары тас баспалдақтармен алмастырылды. Орта және Жоғарғы қамал арасындағы баспалдақтар да, көпірмен бірге, таспен қайта жабдықталды. Қоршаудың тас қабырғасынан жер асты погребі қазылып, батыс қабырғаға жақын төменгі қамалға бір қабатты тұрғын үй қосылды. Георгий Турзо да маңызды жөндеу жұмыстарын жүргізді. Оның бірінші қадамы – екі қақпаның арасына туннель салу болды, осы туннельдің үстінде үлкен терраса пайда болды. Бұл жұмыстар аяқталғаннан кейін ол тұрғын үйлерді көшірді және ескі сәулет элементтерін пайдалана отырып, шіркеу құрылысын бастады. Кейіннен шіркеудің ішкі жиһазы қамалдың жаңа иелерінің талғамына сай етіп безендірілді. Ең танымал ескерткіштердің бірі – 17 ғасырдың басында жасалған Георгий Турзоның Ренессанс стиліндегі қабір тасы және 1751–1752 жылдардағы барокколық алтарь.

Пайдаланудан шығару, өрт және мұражай

Гьёрги Турзоның жесірі Эрзебет Чобор қайтыс болғаннан кейін, қамал Турзоның қыздарына тиесілі болды, олар оны басқаруды сайланған әкімшіге сеніп тапсырды. Саясатта, қоғамда және экономикада болған өзгерістерге байланысты қамал біртіндеп маңызды функцияларын жоғалтты. Тек бірнеше кеңсе қызметкері қалды, ал қамалдың адам тұрмайтын және пайдаланылмаған бөліктері біртіндеп тозығына ұшырады. Ең үлкен апат 1800 жылы болды, онда қатты өрт қамалдың барлық ағаш бөліктерін қиратты. Төменгі қамалдан кейбір заттар өрттен кейін табылды, себебі олар шатыр жапқыштарымен жабылып қалған еді. Алайда, Орта және Жоғарғы қамалдың заттары 1861 жылға дейін қалпына келтірілмеді. Тарихи ескерткіштің мақсатына жету үшін мүлік әкімшісі (Веспрем округінің әкімшісі ретінде) Одон Зичи Орава аймақтық мұражайын құру мақсатындағы қор ұйымдастырды. Алғашқы көрме 1868 жылы Тюрцо сарайында өтті. Қазіргі уақытта Орава мұражайы Словакиядағы ең көне мұражайлардың бірі болып табылады. Оның ең тартымды экспозициялары – қамал шіркеуі, рыцарьлар бөлмесі және бірнеше кезеңдік стильде безендірілген бөлмелер. Басқа да ерекше орындарға сурет галереясы, қару-жарақ бөлмесі, ғылыми, этнографиялық және археологиялық жинақтар жатады.

Мәдени сілтемелер

1922 жылы түсірілген "Носферату" фильмінің көптеген сахналары осы қамалдың ішінде түсірілді, ол граф Орлоктың Трансильваниядағы қамалын бейнелейді. 2000 жылы түсірілген "Аждаһа жүрегі: Жаңа бастама" фильмі үшін Орава қамалы түсірілім алаңы ретінде пайдаланылды. Сонымен қатар, поляк видео ойындары компаниясы CD Projekt бұл қамалды Анджей Сапковскийдің "Ведьмак" кітаптар сериясындағы Волк мектебінің ведьмактарының бекінісі – ойдан шығарылған Kaer Morhen қамалының үлгісі ретінде қолданды. "Ван Хельсинг" сериалының 5-маусымы осы жерде түсірілді.