Кіріспе
1900 жылдан кейін Калифорния қарқынды өсіп, көп ұзамай ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік қуатқа айналды. Экономика негізінен арнайы ауыл шаруашылығы, мұнай, туризм, теңіз тасымалы, кино және 1940 жылдан кейін әуе-ғарыш және электроника сияқты жоғары технологиялар – сонымен қатар маңызды әскери присутствие негізінде дамыды. Голливудтың фильмдері мен жұлдыздары штатты әлемдік назардың "орталығына" айналдырды. Калифорния американдық мәдени құбылысқа айналды; жақсы өмір табуға бағытталған үлкен американдық арманның бір бөлігі ретінде "Калифорния арманы" идеясы 20 ғасырдың басынан соңына дейін (1900–2010) 35 миллион жаңа тұрғынды қызықтырды. Кремний алқабы компьютерлік инновациялардың әлемдік орталығына айналды.
After 1900, California continued to grow rapidly and soon became an agricultural and industrial power. The economy was widely based on specialty agriculture, oil, tourism, shipping, film, and after 1940 advanced technology such as aerospace and electronics industries – along with a significant military presence. The films and stars of Hollywood helped make the state the "center" of worldwide attention. California became an American cultural phenomenon; the idea of the "California Dream" as a portion of the larger American Dream of finding a better life drew 35 million new residents from the start to the end of the 20th century (1900–2010). Silicon Valley became the world's center for computer innovation.
Табиғи газ
2020 жылы штат АҚШ-та табиғи газ өндірушілердің қатарында 14-орында болды, оның жылдық өндірісі 170 миллиард куб футтан астам газды құрады. 2014 жылы табиғи газ Калифорнияда ең көп қолданылатын екінші энергия көзі болды. Электр энергиясын өндіру үшін газбен жұмыс істейтін станцияларда шамамен 45% жағылды; көмірмен жұмыс істейтін станциялар тоқтатылып, жаңа станциялардың көбі табиғи газбен жұмыс істейді. Табиғи газдың басты артықшылығы – бірдей көлемде электр энергиясы өндірілгенде, ол көмірге қарағанда 55%-ға аз CO2 шығарады. Табиғи газдың 9%-ы қосымша мұнай мен газды өндіруге жұмсалды. Ал тағы 21%-ы тұрғын үйлерде және суды жылытуға, тамақ дайындауға, киім кептіруге және басқа да тұрмыстық қажеттерге пайдаланылды. 9%-ы коммерциялық ғимараттар мен суды жылытуға, ал 15%-ы өнеркәсіптік мақсаттарда қолданылды. Калифорния табиғи газдың шамамен 85%-ын импорттайды, Техас, Нью-Мексико және Канададан алты ірі газ құбыры арқылы жеткізіледі.
Калифорниялық кәсіпкерлер
1911 жылы Калифорнияның жаңа Ассамблеясы кеңейтілген өкілеттіктермен жаңа теміржол комиссиясын құрды және мемлекеттік коммуналдық қызметтерді мемлекеттік бақылауға алды. Бұл екі реформаның да бастаушылары ұйымдасқан кәсіпкерлер болды. Теміржолдарды реттеуге түрткіс болған нәрсе, тарифтерді төмендетуді талап ететін наразы халық емес, өз бизнесін тұрақтандыруды көздеген жүк тасымалдаушылар мен саудагерлер болды. Коммуналдық қызметтердің өкілдері заңның қабылдануы және кейіннен Коммуналдық қызметтер туралы заңның кеңейтілуі үшін үгіт жүргізді. Олар мемлекеттік реттеудің компаниялары арасындағы бедеу бәсекелестікті азайтатынына, компанияларының бағалы қағаздарының құнын арттыратынына және округтік және қалалық билік органдарымен үнемігі дау-жанжалдан құтылуға мүмкіндік беретініне сенді. Кәсіпкерлер қалаған заң жобаларын қабылдауға ықпал еткенімен, 1910 жылдан кейін Калифорния заң шығарушы органында немесе теміржол комиссиясында ешбір кәсіпкерлер тобы басымдық танытпады. Кейбір кәсіпкерлер ұсынған заңдарға басқа бизнес мүдделері қарсы шықты.
Калифорниялық әйелдер
Калифорниялық әйелдер 1850 жылғы алғашқы Калифорния Конституциясынан бастап өз атына мүлік иелену құқығына ие болды. 1911 жылы Калифорнияда өткен арнайы сайлауда әйелдерге дауыс беру құқығы тар тартыспен берілді, бұл 19- түзетудің 1920 жылы әйелдерге ұлттық деңгейде дауыс беру құқығын бергеніне тоғыз жыл бұрын болды, бірақ Вайоминг штатының әйелдеріне дауыс беру құқығы берілгенге 41 жылдан кейін болды. Әйелдер клубтары өркендеп, мемлекеттік мектептер, қоқыс және ластану, халық денсаулығы сияқты мәселелерге назар аударды. Калифорниялық әйелдер тыйым салу қозғалысы, моральдық реформалар, табиғатты қорғау, мемлекеттік мектептер, демалыс және басқа да мәселелерде жетекшілік етті. Олар 1920 жылы тыйым салу заңының қабылдануына көмектесті. Бастапқыда әйелдер мемлекеттік лауазымдарға жиі үміткер болған жоқ.
Прогрессивті дәуір
Калифорния прогрессивті қозғалыста маңызды рөл атқарды. Прогрессивтілер Республикалық партияны бақылауға алған жалғыз штат осы болды.
Линкольн-Рузвельт лигасы
Калифорния 1890 жылдардан 1920 жылдарға дейін прогрессивті қозғалыстың жетекшісі болды. Реформаға ұмтылған республикашылардың коалициясы, әсіресе Оңтүстік Калифорнияда, Томас Бардтың (1841–1915) айналасында бірікті. Бардтың 1899 жылы АҚШ сенаторы болып сайлануы, Калифорниядағы Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолының саяси билігіне қарсы тұруға мүмкіндік берді. Олар 1902 жылы Джордж С. Пардиді губернаторлыққа ұсынуға көмектесті және «Линкольн-Рузвельт лигасы» құрды. 1910 жылы Хайрам В. Джонсон «Оңтүстік Тынық мұхитын саясаттан қуып шығарыңыз» деген ұранмен губернаторлыққа сайлау науқанында жеңіске жетті. 1912 жылы Джонсон Теодор Рузвельттің жаңа «Булл Моус» партиясының вице-президенттікке үміткері болды. 1916 жылға қарай прогрессивтер еңбек одақтарын қолдады, бұл оларға ірі қалалардағы этникалық топтарда көмектесті, бірақ 1916 жылы сенатор Джонсон мен президент Уилсонға қарсы дауыс берген, жергілікті протестанттық, орта таптық сайлаушыларды наразы қылды. Саяси прогрессивизм штатта әртүрлі болды. Лос-Анджелес (1900 жылы 102 000 тұрғыны) Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолы, алкоголь саудасы және еңбек одақтарының тудырған қауіптеріне назар аударды; Сан-Франциско (1900 жылы 342 000 тұрғыны) одақтардың қолдауымен жемқорлыққа толы саяси «машинамен» күресті, ол 1906 жылғы жер сілкінісінен кейін құлатылды. Сан-Хосе сияқты кіші қалаларда (1900 жылы 22 000 тұрғыны) жеміс кооперативтері, қалалық даму, бәсекелес ауыл шаруашылығы және азиялық жұмыс күші сияқты басқа да мәселелер болды. Сан-Диегода (1900 жылы 18 000 тұрғыны) Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолы және жемқорлық «машина» болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Калифорния Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, қаржы және насихат тарату саласында маңызды рөл атқарды. Оның өнеркәсіптік ауыл шаруашылығы 1914–1917 жылдары одақтастарға азық-түлік экспорттады және Америка 1917 жылы соғысқа қатысқан кезде одан да кеңейді. Соғыс аяқталғаннан кейін, ол ұлттық көмек бағдарламасы аясында Орталық Еуропаға көп мөлшерде азық-түлік жіберді. Голливуд толыққанды қатысты, көркем және оқу фильмдерін түсірді. Құрметті климат жағдайлары көптеген әскер мен теңіз күштерінің оқу лагерьлері мен әуежайларын салуға мүмкіндік берді. Көлік және соғыс кемелерін құрылысы аймақтың экономикасын дамытты.
Ұйымдастырылған еңбек
Ұйымдастырылған еңбек қозғалысы штаттың ерте тарихының көп бөлігінде Сан-Францискода орталастырылды. ХХ ғасырдың басындағы жылдары еңбек күштерінің күш-жігері Лос-Анджелес, Лонг-Бич және Орталық аңғарға дейін кеңейді. 1901 жылы Сан-Францискодағы City Front Federation елдегі ең күшті сауда федерациясы деп есептелді. Ол 20-ғасырдың басындағы өркендеу кезеңінде барлық салалардағы қарқынды ұйымдастырушылық жұмыстардың нәтижесінде құрылды. Жұмыс берушілер де 1900 жылғы құрылыс саласы ереуілі және 1901 жылғы (Сан-Франциско) Қалалық фронт федерациясы ереуілі кезінде ұйымдасты, бұл құрылыс саласы кеңесінің құрылуына әкелді. Ашық есік саясаты мәселесі күрт тұрды. Қалалық фронт ереуілінен Кәсіподақ Еңбек партиясы пайда болды, себебі жұмысшылар ереуілшілерді қорғау үшін полицияны пайдаланғаны үшін қала әкіміне ашуланды. Евгений Шмиц 1902 жылы партия тікелей тізімі бойынша қала әкімі болып сайланды, бұл Сан-Францисконы біраз уақытқа еңбекшілер басқаратын АҚШ-тағы жалғыз қала етті. Жемқорлық пен принципсіз реформаторлардың үйлесімі 1907 жылы парақорлыққа қатысты қылмыстық істерге әкелді. 1910 жылы Лос-Анджелес әлі де ашық есік саясатын ұстанды, ал солтүстіктегі жұмыс берушілер Сан-Францискодағы кәсіподақтарды таратуға тырысады деп қорқытты. Оған жауап ретінде еңбек күштері 1910 жылдың маусымында оңтүстікке өкілдерді жіберді. 1200 жұмыссыз металл өңдеушілердің ереуілі кезінде ұлттық ұйымдастырушылар аттанды. Содан кейін Лос-Анджелестегі ұйымдастыру жұмысын бірнеше жылға кері шегерген оқиға болды: 1910 жылдың 10 қазанында Лос-Анджелес Таймс газетінің ғимаратында бомба жарылып, 21 жұмысшы қаза тапты. 1912 жылы Сан-Диего қалалық кеңесі жергілікті еңбек ұйымдары жиналатын әртүрлі аудандарда сөз бостандығы мен қоғамдық демонстрацияларды шектеу туралы қаулы қабылдады. Бұл Сан-Диегодағы сөз бостандығы үшін күреске ұласты, онда полициямен болған қақтығыстар жаппай тұтқындауларға, полицияның қатыгездігіне және патриоттық жасақтардың құқық қорғау органдарының көзқарасынан тыс қалған түзетуші лагерьлерде ондаған адамды линчелеуіне әкелді. Келесі онжылдықта Кәсіподақтарға қатысты емес салаларда, орман шаруашылығында, бидай өсіруде және ағаш кесу лагерьлерінде Дүниежүзілік өнеркәсіптік жұмысшылардың (IWW немесе Wobblies) қарқынды өсуі шахталарға, порттарға және ауыл шаруашылығына күш сала бастады. IWW Wheatland Hop төңкерісінен кейін көпшіліктің назарына ілікті, онда шерифтің жасағы наразылық жиынын таратып, төрт адам қаза тапты. Бұл далалық еңбекті қорғау туралы алғашқы заңға әкелді. IWW кәсіподақтарға қарсы науқандардың және Калифорнияның қылмыстық синдикализм заңына сәйкес мүшелерін қудалаудың салдарынан зардап шекті. IWW сонымен қатар 1923 жылы Сан-Педродағы теңізшілер ереуіліне қатысты, онда Аптон Синклер Тәуелсіздік декларациясын оқығаны үшін тұтқындалды. Барлық "Воблилердің" ең танымал өкілі атанған Томас Муни еңбекшілердің мақтанышына айналды және Америкадағы ең маңызды саяси тұтқынға айналды.
1920-жылдардағы еңбек
Дайындық күні болған жарылыс он адамның өмірін қиып, ондаған жылдар бойы еңбекшілерге қиындық туғызды. 1920 жылдары "Америкалық жоспар" деп аталатын үйлестірілген стратегия арқасында ашық шаруашылықты қолдауға қол жеткізілді. Мысалы, Сан-Францисконың өнеркәсіптік бірлестігі 1921 жылы құрылыс саласы ереуілдерін тоқтату үшін бір миллион доллардан астам қаражат жинады, нәтижесінде құрылыс саласы кәсіподандары тарап кетті. Бұл жұмыс берушілер бірлестігі бір жылдың ішінде екі рет жалақыны төмендетті, ал Металл саудасы кеңесі жеңіліске ұшырап, 1907 жылдан бері қолданылып келген келісімді жоғалтты. 1921 жылы теңізшілер кәсіподағы да жеңіліске ұшырады.
Еңбек одақтары
1935 жылдан кейін кәсіподақтар ұлттық «Жаңа мәміле» және оның 1935 жылғы Вагнер заңының саяси және құқықтық қолдауымен қарқынды өсті. Ең ірі ереуіл 1934 жылы штаттың портына қатысты. 1934 жылдың мамыр айында Батыс жағалауындағы докерлер мен порто жұмысшылары жақсы жалақы мен жұмыс уақытын, кәсіподақтың жұмысқа орналастыру бюросын және жағалау бойынша бірыңғай шартты талап етіп ереуілге шықты. Коммунистер Гарри Бриджес (1901–1990) басқаратын Халықаралық порто жұмысшылары қауымдастығына (ILA) жетекшілік етті. 1934 жылдың 5 шілдесінде, «Қанды бейсенбіде» Сан-Францискода қанды тәртіпсіздіктер болды. Полициямен қақтығысқан ереуілші теңізшілер қаланың порты мен қойма аудандарының көп бөлігін басып алды. Екі жұмысшы қаза тауып, жүздеген адамдар ұрылған және газға түсті. Батыс жағалауындағы порто ереуілі 83 күнге созылды, ал 31 шілдеде порто жұмысшылары жұмысына оралды. Тәуелсіз сарапшылар келісіміне келді, нәтижесінде ереуілшілер жеңіске жетті және АҚШ-тың Батыс жағалауындағы барлық порттар кәсіподақтарға біріктірілді. Тарихшы Джеймс Грегори «Окилердің» Калифорния қоғамына тигізген ұзақ мерзімді әсерін зерттеді. Грегоридің сөзіне сүйенсек, олардың көпшілігі қалалық жерлерден келген, ал бесіктен бірі кеңсе қызметкері болған. Ол Джон Стейнбектің «Жүзімнің қаһары» романында мигранттардың кәсіподақтардың белсенді үгітшілеріне айналып, «Жаңа мәміледен» жақсы жалақы мен тұрғын үй жағдайларын талап ететінін көрсеткенін айтады. Стейнбек 1940 жылдары көптеген «Окилердің» соғыс өнеркәсібінде жақсы жалақы алатын жұмыстарға ауысатынын күтпеген. «Окилердің» балалары мен немерелері сирек Оклахомаға оралды. Олар шаруашылықты тастап, Оңтүстік Калифорнияның қалалары мен қала маңындағы аудандарына шоғырланды. Ұзақ мерзімді мәдени әсерлеріне евангелистік протестантизмге (әсіресе, Пятидесятниктер мен Оңтүстік баптистеріне), кантри музыкасына құштарлық, Рональд Рейганды қолдаған халықшыл консерватизм және дәстүрлі моральдық және мәдени құндылықтарға берілгендік жатады.
Радикалды саясат
1934 жылы Калифорния штатының губернатор сайлауында жазушы Аптон Синклер Демократиялық партияның шамалы айырмамен жеңілген үміткері болды. Ол «Калифорниядағы кедейлікті жою» социалистік қозғалысының платформасымен, Ұлы депрессияға берілген радикалды жауап ретінде бағынып жұмыс істеді. Қарттарға зейнетақы төлеу жөніндегі Таунсенд жоспары және 50 жастан асқан әр азаматқа «әр бейсенбіде 30 доллар» төленеді деп уәде берген «Шұжық пен жұмыртқа» сияқты басқа да радикалды қозғалыстар гүлденді. 1938 жылы сайлаушылар бұл ұсынысты шамалы айырмамен қабылдамады, ал утопистер ешқандай түбегейлі шешімдерді қабылдауға қол жеткізбеді. Дегенмен, бұл қозғалыстар солшыл жақтағы белсенділердің бір буынын өркендетті.
Су жобалары
Калифорнияның көптеген халқын және ауыл шаруашылығын қамтамасыз етудің жалғыз жолы – суды көптеген су қоймаларында сақтау және оны қажет болған жерге, қажет болған кезде жеткізу үшін құбырлар, туннельдер, сорғылар және каналдарды пайдалану. 1900 жылға дейін бастап, Калифорния суды қажет жерге сақтау және тасымалдау үшін миллиардтаған доллар жұмсалған кең ауқымды су жобаларын салған. Калифорния суының басты көзі – штаттың солтүстігіндегі Сьерра-Невада тауларында қазаннан наурызға дейінгі салыстырмалы түрде қысқа қыс мезгілінде жауатын қар. Жылдың қалған уақытында көбінесе жаңбыр не қар аз жауады. Калифорниядағы ауа райы бірнеше жылға созылатын ұзақ құрғақшылықтарға да бейім. Орташа жауын-шашын жылы Калифорнияда қолданылатын электр қуатының шамамен 14 пайызы гидроэлектр станциялары арқылы өндіріледі.
Лос-Анджелес су құбыры
Лос-Анджелес су құбыры Оуэнс аңғарынан Мохаве шөлі және оның Антилопа аңғары арқылы өтіп, алыс оңтүстікте орналасқан құрғақ Лос-Анджелес қаласына жеткізеді. Су құбыры жобасы 1905 жылы Лос-Анджелес тұрғындары «жер мен су сатып алу және су құбыры жұмыстарын бастау» үшін миллион долларлық облигацияны мақұлдағанда басталды. 1907 жылдың 12 маусымында жобаны қаржыландыру үшін миллион долларлық бюджеті бар екінші облигация қабылданды. Құрылыс 1908 жылы басталып, 1913 жылы аяқталды, осы кезеңде 5000 жұмысшы жұмыс істеді. Алғашқы құрылысы кезінде Лос-Анджелес су құбыры алты сақтау резервуарынан және 346 км (215 миль) құбыр желісінен тұрды. Блэк-Рок-Спрингстен солтүстікке қарай 6 км (3.5 миль) қашықтықта басталатын су құбыры Оуэнс өзенін қапталмаған каналға бұрып, оңтүстікке қарай 375 км (233 миль) сапарлап, Төменгі Сан-Фернандо су қоймасына жеткізеді. Бұл су қоймасы кейіннен Төменгі Ван Норман су қоймасы деп аталды. Шығыс Сиеррадан ағып жатқан арналар су құбырына бұрылады. Бастапқы жоба 39 км (24 миль) ашық, қапталмаған каналдан, 60 км (37 миль) қапталған ашық каналдан, 156 км (97 миль) жабық бетон құбырдан, 69 км (43 миль) бетон туннельдерден және 19 км (12.05 миль) болат сифондардан тұрды. Оны салу үшін 193 км (120 миль) темір жол, екі гидроэлектр станциясы, үш цемент зауыты, 274 км (170 миль) электр желісі, 386 км (240 миль) телефон желісі және 805 км (500 миль) жол қажет болды. Кейіннен Моно кеңейтуі мен Екінші Лос-Анджелес су құбырының құрылысымен кеңейтілді. Лос-Анджелес су құбыры суды қозғау және электр энергиясын өндіру үшін тек гравитация күшін пайдаланады, сондықтан оның пайдалануы тиімді. 1911 жылы аяқталған Лос-Анджелес су құбыры өзіндік білімімен инженерлік шеберлікке жеткен Уильям Мулхолландтың туындысы болып табылады және бүгінгі күнге дейін қолданылуда.
Хетч Хетч
Хетч-Хетчи – Йосемити ұлттық паркінің солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, Туолумн өзенімен суға толы аңғар. Шамамен 1901 жылдан бастап Сан-Франциско қаласы муниципалды сумен жабдықтаудың жаңа көзін іздеуді бастады. 1906 жылғы Сан-Францискодағы апатты жер сілкінісі мен өрттен кейін бұл іздеу күшейді және олар ақырында Туолумн өзенін «ең жақсы» қол жетімді су ресурсы ретінде таңдады. 1910 жылы Сан-Франциско қаласы мен округі Туолумн өзенінің су бассейніне қатысты су құқығының көп бөлігін сатып алды. Hetch Hetchy жобасы Hetch Hetchy-дің кең мұздықпен ойылған аңғары арқылы иреліп өтетін Туолумн өзенінің негізгі арнасын бөгендеуге бағытталған. Өзеннің бастауы 13000 фут (3962 м) биіктігіндегі Маунт-Лиелл тауындағы мәңгілік мұздықта орналасқан, және Сиерра-Невада қыртысынан батысқа қарай еңкейген тік гранитті таулардың суайдынынан су алады. Hetch Hetchy су жүйесінің мақсаты Сан-Францискоға және өсіп келе жатқан шығанақ аймағына күніне белгілі бір көлемде су жеткізу, сондай-ақ бөгет пен электр станциялары арқылы өндірілетін гидроэлектр қуатын пайдалану болды. Қызу пікірталасқа түскеннен кейін, АҚШ Конгресі 1913 жылы «Ракер» заңын қабылдады, ол Йосемити ұлттық паркінің бір бөлігінде бөгеттер, гидроэлектр станциялары және муниципалды сумен жабдықтау жүйесін салуға рұқсат берді. Бұл заңға 1916 жылдың ақпан айында президент Вудро Вильсон қол қойды. Жобаның маңызды бөлігі – Хетч-Хетчи аңғарындағы жаңа бөгет және су қоймасы, бірақ аймаққа қол жеткізу қиын болғандықтан, бөгет құрылысына көмектесетін темір жол салу жоспарланды. Жердің тік болуына байланысты жолдың еңісі 4 градусқа тең болды, бұл «қалыпты» темір жолға қарағанда шамамен екі есе тік. Тік еңістер локомотивтердің күшін азайтуды талап етті. Hetch Hetchy темір жолының (HHRR) алғашқы 9 милі (14 км) 1915 жылы, ал қалған 59 милі (95 км) 1917 жылдың қазанында аяқталды. HHRR құрылысының құны шамамен 3 миллион АҚШ долларын құрады, бұл қала жұмысшыларды, бетонды және басқа материалдарды тасқынды және тік жерлер арқылы тасымалдау үшін мердігерлерге төлейтіннен әлдеқайда арзан болды. Темір жолдың президенті – Сан-Франциско қаласының мэрі Джеймс Рольф, ал вице-президенті және бас менеджері – құрылыс жобасының бас инженері Майкл О’Шонесси болды. Hetch Hetchy темір жолы, Джаместауннан батысқа қарай 15 миль (24 км) қашықтықта орналасқан Hetch Hetchy Junction жерінде Sierra темір жолымен байланыстырылды және Hetch Hetchy бөгетіне (кейіннен бас инженердің құрметіне O'Shaughnessy бөгеті деп аталды) дейін тағы 68 мильге (109 км) созылды, құрылыс жұмыскерлері мен материалдарын жеткізу үшін. Тұрақты пойыз қатарларына рельстерде жүруге бейімделген жүк көліктері қосылды, олар жоспардан тыс жүкті тасымалдауға немесе жедел жәрдем пациенттерін эвакуациялауға қолданылды. Темір жол демонтаждалды және Майкл О’Шонесси бөгеті аяқталғаннан кейін оның жол төсегінің бір бөлігі автомобиль жолына айналдырылды, ал 1971 жылы салынған жаңа Дон Педро су қоймасы бастапқы жол желісінің бір бөлігін су басты. Ауқымды Hetch Hetchy жобасы Hetch Hetchy су қоймасын, шақырымдаған туннельдерді және суды жеткізуге арналған 150 миль (241 км) акведукты, ал энергияны жеткізуге арналған электр желілерін құрды. Көптеген бөгеттер, су қоймалары және электр станцияларының арасында үшеуі Туолумн округінің жоғары жатқан аймақтарында орналасқан. Негізгі бөгет екі кезеңде салынды. Үлкен құбырлар, пеностоктың ролінде, суды таудан төменге, 1925 жылы аяқталған және 1968 жылы қайта жаңартылған Moccasin Power гидроэлектр стансасына бағыттады. 1923 жылы О’Шонесси бөгеті Туолумн өзеніндегі бастапқы биіктігіне дейін аяқталды, нәтижесінде Hetch Hetchy су қоймасы пайда болды. 1939 жылы бөгет 65.5 футқа (20 м) көтеріліп, қазіргі биіктігі 131 метрге жетті. Бөгет және су қоймасы 1934 жылы Сан-Францискоға және Сан-Франциско шығанағы аймағындағы клиенттік муниципалитеттерге 269 км батысқа су жеткізуді бастаған Hetch Hetchy жобасының орталық бөлігі болып табылады.
Орталық аңғар жобасы
Тринити бөгеті – Калифорнияның солтүстік-батысындағы Тринити өзенінен суды аудару үшін Орталық аңғар жобасының (CVP) негізгі сақтау нысаны. 1948 жылы CVP нысандарының құрылысы мен жұмысына жауапты АҚШ-тың қайта құру бюросы Тринити өзенінің ағынын ұстап, сақтау және оны Сакраменто өзеніне тасымалдау үшін төрт бөгеттен және екі туннельден тұратын жоспар жасады. Тринити бөгеті бөлімнің негізгі сақтау нысаны болып табылды, ол Тринити туннелі арқылы Орталық аңғарға Тринити өзенінің суларын бұру нүктесі Льюистон бөгетіне тұрақты ағынмен қамтамасыз етті. Тринити көлі 1963 жылы Тринити өзенінің суымен толығымен толтырылып, 233 шақырымдық жағалауы бар Калифорниядағы үшінші ірі көлге айналды. Шаста бөгеті – Калифорнияның солтүстігіндегі Сакраменто өзені арқылы салынған бетон аркалы гравитациялық бөгет, Сакраменто аңғарының солтүстік шетінде орналасқан. Бөгеттің негізгі мақсаты – ұзақ мерзімді су сақтау және Шаста көлінде су тасқынын бақылау. Көлдің 587 шақырымдық жағалауы көбінесе тік таулы және биік мәңгі жасыл ағаштар мен манзанитамен жабылған. Көлдің ең терең жері 158 метр. Көлден шығатын су гидроэлектр энергиясын өндіреді. Биіктігі 183 метр болатын бөгет АҚШ-тағы тоғызыншы ең биік бөгет және Калифорниядағы ең үлкен су қоймасын құрайды. Шаста бөгеті 1919 жылдан бастап Калифорнияның ең ірі ауыл шаруашылығы аймағы – Орталық аңғарды жиі су тасқыны мен құрғақшылықтар мазалағандықтан қарастырылды. Шаста бөгеті алғаш рет 1930 жылдары мемлекеттік жоба ретінде бекітілді. Алайда, бұл Ұлы депрессиямен сәйкес келді, ал бөгеттің құрылысы мемлекеттік жұмыстар жобасы ретінде федералдық қайта құру бюросына берілді. Құрылыс 1937 жылы бас инженер Фрэнк Кроудың басшылығымен басталды және 26 айдан кейін 1945 жылы аяқталды. Аяқталғаннан кейін бөгет Гуверден кейін АҚШ-тағы екінші ең биік бөгет болды және барлық уақыттағы ең үлкен инженерлік жетістіктердің бірі саналды. Шаста бөгеті екінші дүниежүзілік соғыста маңызды рөл атқарды, Калифорния зауыттарына электр энергиясын қамтамасыз етті және мемлекеттік су ресурстарын басқаруда маңызды рөл атқаруда. Алайда, ол Сакраменто өзенінің қоршаған ортасына және экологиясына үлкен өзгерістер әкелді және американдық тайпалардың жерлерін жойғаны үшін дау тудырды. Соңғы жылдары су сақтауды және гидроэнергия өндірісін арттыру үшін бөгетті көтеру мәселесі талқыланды. Парди бөгеті – Мокелумн өзені арқылы салынған, Амадор және Калаверас округтерінің шекарасында, Сьерра-Невада тауларының етегінде, Стоктоннан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 48 шақырым жерде орналасқан 105 метрлік құрылыс. Парди су қоймасы толыққанда су жинап алады. Мокелумн су құбыры мен Парди бөгетінің құрылысы 1926 жылы басталды, ал 1929 жылы 105 метрлік бетон аркалы Парди бөгеті мен Бірінші Мокелумн су құбыры аяқталды, ол бір құбырдан тұрды. Бай ауданына су қоймасынан алғашқы жеткізілім 1929 жылғы 23 маусымда жасалды. Аяқталған кезде Парди бөгеті әлемдегі ең биік бөгет болды (бір жылдан кейін Вашингтондағы Диабло бөгеті бұл көрсеткішті басып өтті). 1949 жылы екінші құбыр желісі, ал 1963 жылы үшінші құбыр желісі салынды, бұл су құбырының қазіргі қуатына жеткізді. 1964 жылы Пардиден төмен Мокелумн өзеніндегі екінші ірі бөгет пен су қоймасы – Каманче бөгеті мен Каманче су қоймасы аяқталды. Мокелумн су құбыры мен бөгетін Шығыс Бей муниципалды коммуналдық ауданы (EBMUD) басқарады, ол Аламида және Контра Коста округтеріндегі 35 қауымның, соның ішінде Беркли мен Оклендтің негізгі су көзі болып табылады. EBMUD Мокелумн өзенінің су айдынындағы және басқа су айдындарындағы су құқығына ие. EBMUD-де сондай-ақ Фолсом Оңтүстік каналы арқылы Мокелумн су құбырына жіберілетін Америка өзенінің су құқығы бар. Калифорния су құбыры – бұл Калифорнияның солтүстік және орталық бөлігіндегі Сьерра-Невада таулары мен аңғарларынан жиналған суды Калифорнияның оңтүстік бөлігіне жеткізетін каналдар, туннельдер мен құбырлар жүйесі. Су ресурстары департаменті (DWR) Калифорния су құбырын, оның ішінде Калифорниядағы екі ірі насоспен жиналатын гидроэлектр станцияларын, Кастаик және Джаннеллиді басқарады және күтіп-ұстайды. Джаннели Сан-Луис бөгетінің басында орналасқан, ол Сан-Луис су қоймасын құрайды, бұл АҚШ-тағы ең үлкен су қоймасы. Кастаик электр станциясы Кастаик көлінің солтүстік шетінде, ал Кастаик бөгеті көлдің оңтүстік шетінде орналасқан. Су құбыры Сакраменто-Сан-Хоакин өзендерінің дельтасындағы Бэнкс сорғы станциясынан басталады, ол Клифтон Корт Форебайдан су сорады. Су Бэнкс сорғы станциясынан Бетани су қоймасына сорылады, ол Оңтүстік Бей су құбырына Бетани сорғы станциясы арқылы қосылады. Бетани су қоймасынан су құбыры гравитация күшімен шамамен 97 шақырымға дейін Сан-Луис су қоймасындағы О'Нилл Форебайға ағып өтеді. О'Нилл Форебайдан су құбыры шамамен 26 шақырымға дейін Дос Амигос сорғы станциясына ағып өтеді. Дос Амигостан кейін су құбыры шамамен 153 шақырымға дейін "негізгі желіден" бөлінетін Жағажай тармағына ағып өтеді. Бөліну Кеттлмен қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 26 шақырым жерде орналасқан. Жағажай тармағынан кейін желі тағы 106 шақырымға дейін гравитация күшімен Буэна Виста сорғы станциясына ағып өтеді. Буэна Вистадан су құбыры шамамен 43 шақырымға дейін Тиринк сорғы станциясына ағып өтеді. Тиринктен кейін су құбыры шамамен 4 шақырымға дейін Крисман сорғы станциясына ағып өтеді. Крисман – Эдмонстон сорғы станциясына дейінгі соңғы сорғы станциясы, ол Крисманнан 21 шақырым қашықтықта орналасқан. Өсімдік оңтүстігінде батыс тармағы Лос-Анджелес бассейніне қызмет ету үшін оңтүстік-батыс бағытта бөлінеді. Эдмонстон сорғы станциясында су Техачи тауларынан 587 метр биіктікке көтеріледі. Су құбыры арқылы су тікелей көтерілістер мен біртіндеп төмендеулер сериясімен ағып өтеді. Су ұзын сегмент бойымен ағып өтеді, ол аз бұрышпен салынған, және 66 немесе 15 жолымен қуаттандырылатын сорғы станциясына жетеді. Сорғы станциясы суды көтереді, содан кейін ол келесі станцияға біртіндеп төмен ағып өтеді. Алайда, айтарлықтай төмендеулер болғанда, судың потенциалдық энергиясы гидроэлектр станциялары арқылы қайта қалпына келтіріледі. Сакраменто өзенінен су соратын бастапқы сорғы станциясы суды 73 метрге көтереді, ал Эдмонстон сорғы станциясында аяқталатын сорғылар сериясы суды Техачи тауларынан 587 метрге көтереді. Эдмонстон сорғы станциясына жұмыс істеу үшін 15 және 26 жолдарынан бірнеше қуат желілері қажет. Типик бөлімнің негізінде 12 метрлік бетонмен қапталған канал және шамамен 9 метрлік су тереңдігі бар. Су құбырының ең кең бөлігі 34 метр, ал ең тереңі 10 метр. Каналдың өткізу қабілеті , ал Дос Амигостағы ең үлкен сорғы станциясының қуаты .
Калифорния мемлекеттік су жобасы, көбінесе SWP деп аталады, Калифорния су ресурстары департаментінің бақылауымен жүзеге асырылатын су шаруашылығы жобасы. SWP – мемлекеттік күштермен салынған және басқарылатын ең ірі су және қуат дамыту және жеткізу жүйесі, 23 миллионнан астам адамды ауыз сумен қамтамасыз етеді және жылына орташа есеппен 6500 ГВт сағ гидроэлектр энергиясын өндіреді. Алайда, штаттың ең ірі қуат тұтынушысы ретінде, "орташа" жауын-шашын жылында оның таза өнімі 5100 ГВт сағ құрайды. SWP Калифорнияның солтүстігінен суды жинап, оңтүстікке су жеткізуге мұқтаж, бірақ халық тығыз қоныстанған аймаққа акведуктар, сорғы станциялары және гидроэлектр станциялары желісі арқылы қайта бөліп береді. Берілген судың шамамен 70% ...
The California State Water Project, commonly known as the SWP, is a water management project under the supervision of the California Department of Water Resources. The SWP is the world's largest publicly built and operated water and power development and conveyance system, providing drinking water for more than 23 million people and generating an average of 6,500 GWh of hydroelectricity annually. However, as the largest single consumer of power in the state, its net output in an "average" rainfall year is 5,100 GWh. The SWP collects water from rivers in northern California and redistributes it to the water scarce but populous south through a network of aqueducts, pumping stations and hydroelectric plants. About 70% of the water provided by the project is used for urban areas and industry in southern California and the San Francisco Bay Area, and 30% is used for irrigation in the Central Valley. To reach southern California, the water must be pumped 2000 feet (610 m) over the Tehachapi Mountains—the highest single water lift in the world. The SWP shares many facilities with the federal Central Valley Project (CVP), which primarily serves agricultural users. Water can be interchanged between SWP and CVP canals as needed to meet peak requirements for project constituents. The SWP provides estimated annual benefits of $400 billion to California's economy. Since its inception in 1960, the SWP has required the construction of 21 dams and more than 700 mile (1127 km) of canals, pipelines and tunnels, although these constitute only a fraction of the facilities originally proposed. As a result, the project has only delivered an average of annually, as compared to total entitlements of Environmental concerns caused by the dry season removal of water from the Sacramento–San Joaquin River Delta, a sensitive estuary region, have often led to further reductions in water delivery. Work continues today to expand the SWP's water delivery capacity while finding solutions for the environmental impacts of water diversion. The Colorado River Aqueduct, or CRA, is a 242 mile (389 km) water conveyance in southern California, operated by the Metropolitan Water District of Southern California (MWD). The aqueduct impounds water from the Colorado River at Lake Havasu on the California–Arizona border. This water is then transferred west by pumping stations, reservoirs, and canals across the Mojave and Colorado deserts to the east side of the Santa Ana Mountains. It is one of the primary sources of drinking water for southern California. Originally conceived by William Mulholland and designed by Chief Engineer Frank E. Weymouth of the MWD, it was the largest public works project in southern California during the Great Depression. The project employed 30,000 people over an eight year period and as many as 10,000 at one time. The system is composed of two reservoirs, five pumping stations, 63 mile (101 km) of canals, 92 mile (148 km) of tunnels, and 84 mile (135 km) of buried conduit and siphons. Average annual throughput is The stated goal is the recycling of of treated municipal wastewater. On March 14, 2014, the State Water Board approved $800 million in financial incentives for recycled water projects. These projects typically take years to get approved and built. The Water Replenishment District of Southern California (WRD), in service since 1959, is one of the more aggressive agencies that use recycled water for their groundwater replenishment and seawater intrusion barriers. To prevent seawater contamination of their groundwater, they have several sets of injection wells that inject clean water between their aquifer and the sea. This creates a local water barrier to seawater intrusion. The other mechanism is to make sure the water level is above sea level. Well users, including municipal water users, in the WRD area pump about of water per year out of their aquifer. This is an "overdraft" of about of water over what their underground aquifer can "normally" refill. To replace this "overdraft" of water into the aquifer, they have flotation ponds that catch rain runoff water, and supplement with other water they either buy or recycle, then let the water soak into the ground (spreading water) to help replenish the water in the aquifer(s). In addition they buy Colorado River water that is shipped via the Colorado River Aqueduct, and they accept part of the treated municipal wastewater of the about 4,000,000 people in their district and treat it to additional purity and sanitation levels by using reverse osmosis and advanced filtering. Their largest tertiary water treatment facility is the Leo J. Vander Lans Advanced Water Treatment facility. The water out of this facility is better than the water that comes out of the "average" municipal water treatment facility. To finance their water recycling projects WRD charges $268 per acre foot of water pumped out, which generates about $65,000,000/year. WRD is now on a project (WIN) to enlarge their water treatment facilities to take larger quantities of treated municipal wastewater and treat enough of it that they will not have to buy Colorado River water. Overall it is estimated that this project provides over 40% of the water used in the southern California district served by the WRD. Among the many water recycling projects just being completed, the South Bay Water Recycling program distributes recycled water to more than 400 customers in the San Jose, area for irrigation, industrial and other purposes. In northern California, two agencies have teamed up to develop the San Ramon Valley Recycled Water Program. Jointly sponsored by the Dublin San Ramon Services District and the East Bay Municipal Utility District, the program will provide recycled water to municipal parks, golf courses, business parks, greenbelts and roadways. The Irvine Ranch Water District has built a dual water system, which supplies recycled water to commercial high rises for use in flushing toilets and urinals. A West Basin Municipal Water District project distributes recycled water to more than 85 customers, including Chevron and Mobil refineries. Monterey County Water Recycling Projects provide recycled water for agricultural irrigation to help ease demands on an overused groundwater aquifer. The Padre Dam Water Recycling Facility was expanded to recycle 2 million gallons/day for turf irrigation at parks, golf courses and other commercial and industrial facilities. In the San Diego region, 16 water agencies are planning to use over of recycled water per year in order to meet the region's water supply demand. The city of Carlsbad's new recycled water treatment and distribution system will deliver approximately per year of recycled water to customers located in that community. In the southern portion of San Diego County, the Otay Water District is constructing a distribution system to deliver an estimated per year of recycled water by 2030 purchased from the city of San Diego's South Bay Water Recycling Plant. In southern California, the Elsinore Valley Municipal Water District is using recycled water to help replenish and enhance Lake Elsinore. The Orange County Sanitation and Orange County Water Districts are planning for treated wastewater, currently discharged into the ocean, to undergo microfiltration, reverse osmosis and ultraviolet disinfection. The purified water will be equivalent in quality to distilled water and exceed all state and federal drinking water standards. The purified water will be pumped to spreading ponds near the Santa Ana River for percolation into the groundwater basin, with some injected through injection wells along the coast as a barrier to seawater intrusion. Like the WRD projects in southern California, the Orange County Water District has amassed a long record of successfully recycling water with its Water Factory 21.
Тұзды судан тазарту жобалары
2012 жылдың 24 желтоқсанында Сан-Диего округі су басқармасы Батыс жарты шардағы ең ірі теңіз суын тұщыландыру зауыты – Карлсбад теңіз суын тұщыландыру жобасын салу үшін 4,38% пайыздық мөлшерде 734 миллион долларлық салықтан босатылған облигацияларды сатқанын хабарлады. Жоба Карлсбадтағы Энцина электр станциясының жанында орналасқан және жоба аяқталғаннан кейін 2016 жылға қарай жылына шамамен 567 миллион литр су өндіреді деп күтілуде. Зауытта 17 000-нан астам кері осмостық сөрелер пайдаланылады деп күтілуде. Жобаға 80 миллион доллар көлемінде Сан-Диего су басқармасы өз нысандарын жаңартуды қарастырады. Сан-Маркос қаласына жақын Твин-Окс аңғарындағы су өңдеу зауытына тұщы су жеткізу үшін 16 шақырымдық құбыржол салынуда. Poseidon Resources компаниясы зауыт пен құбыржолды Kiewit Shea Desalination компаниясымен бірлескен кәсіпорын ретінде салуда. Жоба тәулігіне 50 миллион галлонға дейін құрғақшылыққа төзімді, өте сенімді суды қамтамасыз етеді, бұл аймақтың негізгі, күнделікті ресурсына айналады. Бұл 2020 жылы Сан-Диего округінің сұранысының шамамен 7%-ын қанағаттандыруға мүмкіндік береді деп болжанып отыр. Жалпы шығын 1 гектар-футқа 1849 доллардан 2257 долларға дейін. Теңіз суын тұщыландырудың қосымша құны салық төлеушілердің есептеріне айына 5-7 доллар қосылады, яғни шамамен 10%-ға өседі. Сонымен қатар, Poseidon компаниясы Хантингтон-Бичтегі тұзсыздандыру зауытын салуды ұсынды. 2014 жылғы құрғақшылық Санта-Барбарада 1990 жылдардың басында 34 миллион долларға салынған, бірақ кейін құрғақшылық аяқталғаннан кейін негізінен тоқтатылған Чарльз Мейер тұзсыздандыру қондырғысын қайта қарастыруды әкелді. Қазіргі кезде тұщы суды тазарту зауытын жаңарту және қайта іске қосу үшін тағы 20 миллион доллар инвестиция салу туралы талқылаулар жүріп жатыр. Олар жылына шамамен 28 390 литр тұщы су өндіруге рұқсат алады, бірақ олар тұщы суды жоғары орналасқан су қоймаларына құю үшін қосымша шығындар алады, егер олар зауытты қайта іске қосса. Болжалған шығындар (2014) бір гектар-футқа шамамен 3000 доллар болды. Монтерей түбегіндегі кішкентай Санд-Сити қаласы 2007 жылы өз бетінше тұзсыздандыру зауытын салуға кірісті. Қала 14 миллион долларлық жоба үшін Калифорниялық Америка Суымен серіктестік құрды, ол 2010 жылы жылына 300 гектар-фут тұщы су өндіре бастады. Құны мен суды жақын маңдағы шағын қауымдармен бөліседі.
Калифорнияның су ресурстары департаменті деректері
Калифорнияның Су ресурстары департаменті басқаратын веб-сайтта Калифорнияның ірі су қоймаларының әрқайсысының қазіргі су деңгейі тізімделген. Ірі су қоймаларының жеке сыйымдылығы және толу пайызы көрсетілген. 2014 жылдың 3 сәуіріне қарай, оларда сақталған су көлемі осы жыл мезгілінде әдеттегідей болған су көлемінің шамамен 65% құрады.
Калифорнияның автомобиль жолдары жүйесі
1910 жылдан кейін автомобильдер мен жүк көліктері жиі қолданыла бастағанда автомобильдермен саяхаттау маңызды атанды. Оған дейін ұзақ қашықтыққа саяхаттаудың басым бөлігі теміржолмен немесе дилижанспен жүзеге асырылатын, ал жүктер ат немесе есек жегілген арбалармен тасылатын. Калифорния штаты 1895 жылы мемлекеттік жолдарды күтіп ұстауға кірісті. Үлкен, біріккен мемлекеттік тас жолдар жүйесін салу 1912 жылы басталды. Калифорния штатының заң шығару ассамблеясы 1959 жылы мемлекеттік тас жолдар жүйесіне соңғы ірі толықтыруды жасады, одан кейін тек шағын өзгерістер енгізілді. Көптеген жаңа тас жолдар Президент Дуайт Д. Эйзенхауэр бастамасымен құрылған мемлекетаралық тас жолдар жүйесінде салынды, ол оның құрылуын ынталандырды.
Кино, радио және теледидар
ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарында киностудиялар жүйесі қалыптасты. MGM, Universal және Warner Brothers компаниялары Голливудта жер сатып алды, ол кезде Лос-Анджелес қаласының шетінде орналасқан, "Hollywoodland" деп аталатын шағын аудан болатын. Әртүрлі ландшафт жағдайлары мен жыл бойындағы күн сәулесі фильм түсіруді оңайлатып, арзандатты, соның салдарынан актерлер, продюсерлер, қаржыгерлер мен шеберлер Голливудқа ағыла бастады. Фильмдер Калифорнияның даңқын одан әрі арттырып, жүздеген мың адамды, әсіресе Орта Батыстан, тартып әкелді. Олардың бәрі Жерорта теңізі климатының қолайлылығына, арзан жерге және жаңа жұмыс орындарына риза болды. 1930 жылдары Голливуд радио индустриясына еніп, 1950 жылға қарай Оңтүстік Калифорния теледидар өндірісінің маңызды орталығына айналды, NBC және CBS сияқты ірі телеарналар үшін студиялар ашылды.
Калифорнияның әуе-ғарыш тарихы
1883-1886 жылдары Джон Дж. Монтгомери планерлермен тәжірибе жүргізе бастады. Ол Америкада ауырлығы әуеден артық ұшатын машинада алғашқы бақыланатын ұшуды жасады. Монтгомери 1911 жылы планермен болған апатта қаза тапты. Уилбур мен Орвилл Райт бақыланатын ұшқыштың мүмкіндігін көрсеткеннен кейін, Гленн Кертисс осы салаға кіріп, ұшақтар жасау мен ұшқыштарды даярлауға назар аударды. Оқудың бір бөлігі Калифорнияда өтті. Лос-Анджелес халықаралық әуе көрмесі (1910 жылдың 10-20 қаңтары) әлемдегі ең алғашқы әуе көрмелерінің бірі және АҚШ-тағы алғашқы ірі әуе көрмесі болды. Ол Лос-Анджелес округінде қазіргі Комптондағы Домингуэз алаңында өтті. Лос-Анджелес таймс газеті оны "Батыстың тарихындағы ең үлкен қоғамдық оқиғалардың бірі" деп атады. 1910 жылдың 29 қарашасында Гленн Х. Кертисс әскери-теңіз флотының хатшысы Джордж фон Л. Мейерге "ұшақтың әскери мақсаттарға бейімделуін дамытуға" көмектесу үшін бір әскери офицерге тегін ұшу нұсқауларын ұсынды. 1910 жылдың қысында Гленн Кертисс Сан-Диего аэроклубының ынтымақтастығымен алынған жерде Солтүстік аралда жеке ұшқыштар мектебін құрды. Көп ұзамай ол әскерилер мен әскери-теңіз флотын "ұшақ ұшқыштары" ретінде тегін оқыту үшін офицерлерді шақырды. 1910 жылдың 23 желтоқсанында лейтенант Т. Гордон "Спадс" Эллисонға Сан-Диегодағы Солтүстік аралдағы Гленн Кертисс авиациялық лагеріне хабарласу тапсырылды. 1911 жылдың 12 сәуірінде оқуын аяқтап, №1 әскери-теңіз авиаторы атанды. Бұл қысқы лагерьдің бастапқы орны қазір Сан-Диегодағы Солтүстік аралдың әскери-әуе станциясының бөлігі және әскери-теңіз флоты оны "Теңіз авиациясының туған жері" деп атайды. 1911 жылдың 18 қаңтарында сағат 11:01-де Юджин Элли Кертисс түрткіш ұшағымен Сан-Франциско шығанағында зәкірленген "Пенсильвания" бронекері кемесіне арнайы салынған платформаға қонды. Сағат 11:58-де ол ұшып кетіп, Сан-Францискодағы Селфридж алаңына оралды. Пасаденадағы Калтек авиацияны дамыту мен өндіру үшін идеалды жағдайды қамтамасыз етті. 1925 жылы ұшақ жасаушы Дональд Дуглас және Лос-Анджелес таймс баспашысы Гарри Чандлер Калтек президенті Роберт Милликанмен бірге Пасадена колледжіне заманауи аэронавтикалық зерттеу зертханасын әкелді. Дуглас өзінің компаниясына Калтектегі ең жақсы және ең дарынды студенттерді жұмысқа алды. Дуглас өзінің DC 1, 2 және 3 ұшақтарын жобалау кезінде зертхананың жел туннелі мен ғылыми қызметкерлерін пайдаланды. Осылайша, DC-3 – сөзсіз, ең табысты ұшақ жобаларының бірі, тек бір дизайнердің жобасы ғана емес. Бұл аймақтық өнім, соңғы 50 жыл ішінде бизнес пен ғылымның бірігуінің нәтижесі. Калтех реактивті қозғалтқыш зертханасы (JPL) 1936 жылы Калифорния технология институтының (GALCIT) Гуггенхайм аэронавтика зертханасында, Арройо Секода алғашқы зымыран эксперименттері жүргізілген кезде басталды. Калтех аспиранттары Фрэнк Малина, Велд Арнольд, Аполлон М. О. Смит және Цинь Хсуэ Шэн Джек Парсонс және Эдвард С. Форманмен бірге Малинаның дипломдық жұмысы үшін деректер жинау үшін спиртпен жұмыс істейтін кішкентай қозғалтқышты сынады. Малинаның диссертациялық кеңесшісі инженер-аэродинамик Теодор фон Карман болды, ол 1939 жылы осы "GALCIT Rocket Project" үшін АҚШ армиясының қаржылық қолдауын қамтамасыз етті. 1941 жылы Малина, Парсонс, Форман, Мартин Саммерфилд және пилот Гомер Буши армияға алғашқы реактивті ұшу-қону зымырандарын (JATO бірліктері) көрсетті. 1943 жылы фон Карман, Малина, Парсонс және Форман JATO қозғалтқыштарын өндіру үшін Aerojet корпорациясын құрды. Жоба 1943 жылдың қарашасында Реактивті қозғалтқыш зертханасы деген атау алды, ресми түрде университет келісімшарт бойынша жұмыс істейтін армияның объектісі болды. JPL-дің армиялық жылдары зертханада екі қару жүйесі, MGM 5 Corporal және MGM 29 Sergeant аралық қашықтықтағы баллистикалық зымырандар, JPL-де әзірленген алғашқы АҚШ баллистикалық зымырандары жасалды. Ол сондай-ақ басқа да қару-жарақ жүйелерінің прототиптерін, мысалы, "Локи" әуе кемелеріне қарсы зымыран жүйесін және "Аэроби" зымыраны жасады. Әр түрлі уақытта ол White Sands Proving Ground, Эдвардс әуе күштері базасында және Голдстоун қаласында ракета сынақтарын жүргізді. 1938-1939 жылдары Айға қонған аппарат та әзірленді, ол 1960 жылдары Аполлон Ай модулінің дизайнына әсер етті. Бұл агенттіктің негізгі ғарыш кемесі болып табылады. JPL инженерлері Аполлон бағдарламасына жол аштыратын Айға Ренджер және Сурвейер миссияларын жобалап, іске қосты. JPL сондай-ақ Венера, Марс және Меркурийге арналған миссиялармен ғарыштық зерттеулерде жетекшілік етті. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, ол Жер орбитасын кесіп өтетін диаметрі бір километрден жоғары 95% астероидті тапты. 1940 жылы АҚШ-тың шығыс және батыс жағалауларында немесе оның жанында орналасқан ұшақ өндірушілердің саны 65% құрады. Калифорниядағы барлық ұшақ өндірісінің 44% осы штатқа тиесілі болды. 1944 жылы 12 штат ұшақ құрылысының 85% құрады, ал Калифорнияның үлесі 24% төмендеді. Қозғалтқыштар мен винттерді өндіру де орталықтандырылды. Соғыс кезіндегі көптеген кеңейтім теңіз шабуылдарының қаупіне байланысты ішкі аймақтарда жүзеге асты. Соғыстан кейін соғысқа қатысты тапсырыстар тоқтатылғандықтан, жапсарулар болды. Калифорниядағы ұшақ өндірушілерінің ішінде Douglas Aircraft Company, Lockheed Corporation, Boeing, Hughes Aircraft, Glenn L. Martin Company, North American Aviation, Northrop Corporation, Vultee және тағы да көптеген компаниялар бар. Осы ерте компаниялардың көптегісі жойылды немесе басқа компаниялармен бірікті. Алайда, кейбіреулері өнеркәсіптегі алыптарға айналды.
Калифорнияның танымал әуе кемелері
Калифорнияда (толық немесе ішінара) салынған және жасалған ұшақтар мен ғарыш кемелерінің галереясы. Көптеген басқаларын да қосуға болады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Калифорнияның қолайлы климаты соғысқа қатысу үшін маңызды ресурсқа айналды. Оңтүстік Калифорнияда көптеген әуе оқу базалары ашылды, онда Дуглас және Хьюз сияқты ұшақ құрастырушылар өздерінің зауыттарын кеңейтті немесе жаңаларын құрды. Сан-Диего, Лонг-Бич және Сан-Франциско шығанағындағы Маре аралында ірі теңіз кемелерін құрастырушы кемежайлар құрылды немесе кеңейтілді.
Калифорния экономикалық қуат көзі ретінде
Керісінше, сол кезеңде Алтын штат коммерциялық және өнеркәсіптік кеңеюді астрономиялық қарқынмен тартты. 1960 жылы Жоғары білім берудің Бас жоспарын қабылдау, қоғамдық колледждерде және Калифорния университеті мен Калифорния мемлекеттік университеті жүйесінде жоғары тиімді мемлекеттік жоғары білім беру жүйесін дамытуға мүмкіндік берді. Білімді жұмыс күшін қалыптастыру арқылы, ол инвестицияларды, әсіресе жоғары технология салаларында тартты. 1980 жылға қарай Калифорния әлемдегі ең ірі экономиканың сегізіншісі ретінде танылды. Бұл кеңеюді қамтамасыз ету үшін миллиондаған жұмысшылар қажет болды. Сол кездегі жоғары халық тығыздығы қалалардың таралуы, көлік мәселелері, ластану және, аздаған дәрежеде, қылмыс сияқты үлкен проблемаларды тудырды. Қалалардың таралуы көптеген аймақтарда наразылық тудырды, жергілікті биліктер белгілі бір шекаралардан тыс өсімді шектеді, үй салу үшін жер учаскелерінің көлемін азайтты және т.б. Мемлекеттің бірнеше аймағында игерілмеген жерді алу, басқару және сақтау мақсатында ашық кеңістік аймақтары құрылды. Мысалы, Сан-Франциско шығанағындағы ашық кеңістік аймақтары жағалау бойындағы және шығанақтың қалалық аңғарларын қоршап тұрған төбелер арқылы өтетін, тұрақты дамылмаған жердің үлкен жолағын жасады, бұл үлкен табиғи саябақтар құруға және шығанақтың айналасын толық айналып өтетін жаяу жол құруға мүмкіндік берді. 1970 жылдардың басында пайда болған ауаның ластануы (смог) да үлкен проблема тудырып, наразылыққа әкелді. Қалалық аудандардағы мектептер озон деңгейі денсаулыққа қауіпті болған кезде "смог күндерінде" әдетте жабылатын, ал қалаларды қоршап тұрған төбелер тіпті бір шақырымнан да көрінбейтін болды. Калифорниялықтар өзгерістерге дайын еді. Келесі үш онжылдықта Калифорния АҚШ-тағы ең қатаң смогқа қарсы ережелерді қабылдады және автомобильдерді қоса алғанда, әртүрлі салаларда ластануды азайту стратегияларын қолдау бойынша көшбасшы болды. Мысалы, арнайы жолдарда әдетте екі/үш немесе одан да көп жолаушысы бар көліктерге ғана рұқсат беріледі (негізгі саны екі немесе үш болуы жолға байланысты), бірақ электрлік көліктер бір жолаушымен де осы жолдарды пайдалана алады. Нәтижесінде, смогтың ең жоғары деңгейі айтарлықтай төмендеді, бірақ жергілікті Ауа сапасын басқару аудандары әлі де ауаны бақылап отырады және смогтың ең нашар күні күтілетін ыстық күндері ластау әрекеттерінен аулақ болуға шақырады. Көлік және көлік мәселелері қалалық аудандардағы проблема болып қалуда. Шешімдер іске асырылуда, бірақ инфрақұрылымды жоспарлау, бекіту және салу үшін қажетті шығындар мен уақыт халық өсімімен бірқатар бола алмайды. Кейбір жақсартулар бар. Адамдарды жеке көліктерде емес, бірге жүруге ынталандыратын арнайы жолдар қалалық аудандарда кең таралған. Сан-Хосе біртіндеп жеңіл рельстік жүйе құрып жатыр (көбінесе автомобиль дәуірінің пайда болуын ынталандыру үшін бұрынғы ғасырдың басындағы электрлік теміржол желісінің маршруттары бойынша). Іске асырылған шешімдердің ешқайсысы сынсыз емес. Сан-Франциско шығанағы мен Лос-Анджелес бассейнінің кеңдігі халықтың көп бөлігіне жететін және қызмет көрсететін қоғамдық көлікті салуды қиындатады. 1960 жылдары Бас судья Роджер Трейнордың басшылығымен Калифорнияның Жоғарғы соты либералды және прогрессивті болды. Трейнордың Бас судья ретіндегі қызметі (1964 жылдан 1970 жылға дейін) бірқатар жаңалықтармен ерекшеленді: Калифорния өнімге жауапкершілік ісінде шын қатаң жауапкершілікті құрған алғашқы штат болды, талапкерге физикалық зиян келмеген жағдайда да эмоционалдық қиындықты (NIED) немқұрайдылықпен келтірген әрекетті рұқсат еткен алғашқы штат және жақындарына ғана зиян келген жағдайда NIED үшін сотқа жүгінуге мүмкіндік берген алғашқы штат. 1960 жылдардан бастап Калифорния отбасылық құқық саласында көшбасшы болды. Калифорния 1969 жылғы Отбасылық құқық туралы заңды қабылдап, ешқандай себепсіз ажырасуға рұқсат берген алғашқы штат болды. 1994 жылы заң шығарушы орган отбасылық құқықты Азаматтық кодекстен алып тастап, жаңа Отбасылық кодекс құрды. 2002 жылы заң шығарушы орган тіркелген үй ішіндегі серіктестерге мемлекеттік заң бойынша некедегі жұбайлар сияқты құқықтарды берді. 2008 жылы Калифорния соты бұл тыйымды конституцияға қайшы деп таныған кезде, Калифорния бір жынысты некелерді заңдастырған екінші штат болды. 1980 жылдардың ортасынан бастап Калифорнияның Жоғарғы соты, әсіресе қылмыстық қорғаушылардың құқықтарына қатысты консервативті болып кетті. Бұл Бас судья Роуз Бердтің 1980 жылдардың басындағы өлім жазасына қатысты қатаң ұстанымына қарсы реакция ретінде қарастырылады, бірақ оның жеңілісіне әкелген қаржыландыру корпоративтік және бизнес мүдделерінен болды, олар Бас судьяның бизнеске қарсы ұстанымынан алаңдады. Штаттың сайлаушылары оны (және оның үш либералды одақтасын) 1986 жылдың қараша айында соттан шығарды.
Жоғары технологиялы кеңею
1950 жылдары Калифорнияның солтүстігіндегі жоғары технологиялық компаниялар 20 ғасырдың соңына дейін жалғасқан еңсерулі өсімді бастады. Басты өнімдеріне жеке компьютерлер, бейне ойындар және желілік жүйелер кірді. Осы компаниялардың көпшілігі Пало-Альтодан Сан-Хосеге дейінгі тас жол бойында орналасты, оның ішінде Санта-Клара және Саннивейл қалалары барлығы Санта-Клара аңғарында, сол кездегі интегралды тізбектерді жасауға қолданылған материалдың атымен аталған "Кремний алқабында" шоғырланды. Бұл дәуір 2000 жылы өрге шықты, сол кезде білікті техникалық мамандарға деген сұраныс соншалықты күшті болды, жоғары технологиялық сала барлық вакансияларды толтыруда қиындықтарға тап болды, сондықтан шетелден мамандарды тарту үшін виза квоталарын арттыруға ұмтылды. 2001 жылы "дотком көпіршігі" жарылғанда жұмыс орындары бірден жойылды, ал келесі екі жылда алғаш рет аймаққа көшіп келген адамдар саны, одан кеткендерден асып түсті. Бұл шамамен жиырма жыл бұрын Калифорнияның оңтүстігіндегі әуе-ғарыш өнеркәсібінің құлдырауымен саякес келеді.
2000 жылдан қазіргі уақытқа дейін
Ауаның ластануы азайса да, ластанумен байланысты денсаулық проблемалары жалғасуда. "Смог" деп аталатын қоңыр тұман автомобильдердің шығарынды газына федералды және штаттық шектеулер қойылған арқасында айтарлықтай азайды. Жабайы өрттер де үлкен экологиялық мәселе болып табылады, олардан шыққан түтін ауыр денсаулық проблемаларын тудырады, сондай-ақ Orange Skies Day сияқты ауқымды климаттық құбылыстарға себеп болады. 2000 жылдан бері жыл сайын өртенген аумақ 90 000 акр, яғни 0,09%, мен 1 590 000 акр, яғни Калифорнияның жалпы жерінің 1,59%-ы аралығында болды. 2001 жылы болған энергетикалық дағдарыс электр қуатының үнемі өшірілуіне, тарифтердің күрт өсуіне және көрші штаттардан электр энергиясын импорттауға әкеп соқты. Оңтүстік Калифорния Эдисон және Тынық мұхиты газ және электр компаниялары ауыр сынға ұшырады.
Тұрғын үйдің бұрқақты жарылуы
Жоғары білімді жұмысшыларға деген сұраныс жалғасты. Қалалық жерлерде тұрғын үй бағасы өсуін жалғастырды, сондықтан 1960 жылдары 25 000 доллар тұратын қарапайым үй 2005 жылға қарай қалалық жерлерде жарты миллион доллар немесе одан да көп бағаға жетті. Көптеген адамдар ауылдық жерлерде үй алу үшін ұзақ сапарлар жасады, ал қалалық жерлерде жоғары жалақы табады. Спекулянттар бірнеше айдың ішінде үлкен пайда табуды күтіп, ешқашан тұрмайтын үйлерді сатып алды, содан кейін оларды қайта сату арқылы табыстарын арттырды. Ипотекалық компаниялар бағалардың өсуін күтіп, оларға келісім жасады. 2007-2008 жылдары бұл көпіршік жарылып, тұрғын үй бағасы құлдырады, ал өсім жылдары аяқталды. Жүздеген миллиард долларлық мүлік құны жоғалып, көптеген қаржы институттары мен инвесторлар ауыр зардап шекті, ипотекалық несиелердің саны көбейді. 2002 жылғы губернаторлық сайлауда демократ Грей Дэвис республикалық қарсыласы Билл Саймонды жеңді. 2003 жылдың 7 қазанында Дэвис қайта шақырылды, сайлаушылардың 55,4% оны қолдады (2003 жылғы Калифорниядағы қайта шақыру сайлауының нәтижелерін қараңыз). 48,6% дауыс жинаған республикалық Арнольд Шварценеггер жаңа губернатор болып сайланды. Вице-губернатор Круз Бустаманте 31,5% дауыс алды, ал республикалық сенатор Том МакКлинток 13,5% дауыс алды. Шварценеггер өзінің қысқартылған мерзімін жоғары деңгейде бастады және көп ұзамай консервативті бағытты іске асыруға кірісті. Бұл мемлекеттік бюджет бойынша Демократиялық Ассамблея мен Сенатпен қарым-қатынасты шиеленістірді, оның салдарынан ол "қыздай еркектер" деген атақты сөзін айтты, сонымен қатар оның беделіне де әсер етті. Содан кейін Шварценеггер 2005 жылғы арнайы сайлауда Калифорнияның бюджеттік жүйесін реформалау, сайлау округтерін қайта бөлу және кәсіподақтардың саяси қаржы жинауын реттеу мақсатындағы бірнеше референдумды қабылдау үшін үгіт жүргізді. Калифорния медбикелер қауымдастығы бастаған кәсіподақтардың науқаны арнайы сайлаудағы барлық референдумның жеңіліске ұшырауына ықпал етті. Осы сәтсіздіктен кейін Шварценеггер сол қанатқа қайта бұрылып, Буш әкімшілігін көп мәселелерде сынады, экологиялық бағдарламасын жаңартты және дәстүрлі демократиялық мәселе – білім беруге қатысты шығындарды арттыру мәселесінде заң шығарушылармен келісімге келді. Оның беделі қайта жанданып, 2006 жылы қайта сайланды. Алайда, мемлекеттік басқарудағы салдақ және заң шығарушылар мен губернатордың негізгі қаржыландыру мәселелерін шеше алмауы сайлаушылардың оларға наразылығына әкелді, оның беделі 2010 жылдың қарашасында Джерри Браун сайланғанға дейін тіркелген ең төменгі деңгейге жетті.
2011-2017 Калифорниядағы құрғақшылық
2011–2017 жылдардағы Калифорниядағы құрғақшылық 2011 жылдың желтоқсанынан 2017 жылдың наурызына дейін жалғасты және Калифорния тарихындағы ең құрғақ кезең – 2011 жылдың соңынан 2014 жылға дейін басталды. 2011–2016 жылдар аралығында құрғақшылық салдарынан 102 миллион ағаш құрды, оның 62 миллионы 2016 жылы ғана жойылды. Құрғақшылықтың себебі Тынық мұхитындағы жоғары қысым белдеміне байланысты болды – "Өте тұрақты белдем" деп аталды, ол жиі күшті қысқы дауылдардың штатқа жетіп тоқтауына кедергі келтірді. 2017 жылдың ақпан айына қарай штаттың құрғақшылық деңгейі құрғақшылықтың басталуына дейін болған көрсеткіштерге қайта оралды. Бұл өзгеріс атмосфералық өзендердің әсерінен күшейген Тынық мұхитының жаңбырлы дауылдарынан туындаған, өте ылғалды ауа райының салдарынан болды, бұл қатты су тасқынына әкелді. 2019 жылдың наурыз айының ортасында Калифорнияда, Оңтүстік Калифорниядағы шағын құрғақ аймақтан басқа, құрғақшылық толығымен аяқталды деп жарияланды. Бұл жариялау жыл басындағы Тынық мұхитындағы бірнеше күшті дауылдардан кейін жасалды, ол АҚШ-тың 2000 жылдан бері ең аз аумағында құрғақшылыққа тап болды.
COVID-19 пандемиясының әсері
АҚШ-та алғаш рет расталған COVID-19 жағдайларының бірі Калифорния штатында тіркелді, оның алғашқысы 2020 жылдың 26 қаңтарында анықталған. Яғни, ерте күндері расталған барлық жағдайлар Азиядағы Қытайға жақында сапарлаған адамдарға қатысты, себебі тестілеу осы топпен ғана шектелген. 2020 жылдың 29 қаңтарында, ауруды ұстау протоколдары әлі дамып жатқан кезде, АҚШ Мемлекеттік департаменті 195 адамды Қытайдың Ухань қаласынан чартерлік рейспен Риверсайд округіндегі Марш әуе резервтік базасына эвакуациялады. Бұл процесте, ел ішінде және АҚШ-та жағдайдың ушығуына себеп болуы мүмкін. 2020 жылдың 5 ақпанында АҚШ Хубэй провинциясынан тағы 345 азаматты Калифорниядағы екі әскери базаға – Солано округінің Трэвис әуе күштері базасына және Сан-Диегодағы Мирамар теңіз әскерінің әуе станциясына эвакуациялады, онда олар 14 күн карантинде болды. 2020 жылдың 4 наурызында елде төтенше жағдай жарияланды, ол 2023 жылдың 28 ақпанында күшін жойды. 2020 жылдың 19 наурызында, жағдайдың нашарлауына байланысты, штат бойынша үйде отыру туралы міндетті бұйрық шығарылды, ол 2021 жылдың 25 қаңтарында аяқталды, соның арқасында азаматтар қалыпты өмірге қайта оралды. 2021 жылдың 6 сәуірінде штат экономиканы 2021 жылдың 15 маусымына дейін толық ашу жоспарларын жариялады. АҚШ-тағы COVID-19 пандемиясы Сан-Францисконың орталық бөлігінен бизнестің көшіп кетуін жылдамдатты. Қылмыстың жоғары деңгейі, ашық жерде есірткі қолдану, баспанасыздық және жабық дүкендер Юнион-сквердің ерекше белгілеріне айналды.
Софи стадионы
SoFi Stadium (/'//s//oʊ//f//aɪ/ SOHfy) — Лос-Анджелес қаласының Калифорния штатындағы Инглвуд қалашығында орналасқан 70,240 орындық, жабық және ашық типтегі спорттық және ойын-сауық стадионы. SoFi бұрынғы Голливуд Парк жарыс трассасының орнында, Kia Forum-нан оңтүстік-шығысқа қарай 0,15 миль (0 км), Intuit Dome-дан солтүстік-батысқа қарай 0,2 миль (0 км) және Лос-Анджелес халықаралық әуежайынан 3 миль (5 км) қашықтықта салынған. Стадион кешені Голливуд Паркінің бір бөлігі болып табылады, ол бұрынғы жарыс трассасының орнында салынып жатқан жоспарланған аудан. Голливуд Парк Казиносы 2016 жылдың қазан айында жаңа ғимаратта қайта ашылды, ол жобаның алғашқы ашылған нысаны болды. 2020 жылдың қыркүйегінде ашылған, тұрақты шатыры бар стадион Ұлттық футбол лигасының (NFL) «Лос-Анджелес Рамс» және «Лос-Анджелес Чарджерс» командаларының үй стадионы болып табылады, сондай-ақ студенттер футболындағы жыл сайынғы LA Bowl турнирін қабылдайды. SoFi Stadium қазіргі таңдағы NFL командаларымен ортақ пайдаланатын екі стадионның бірі, екіншісі — Нью-Джерси штатының Шығыс Рутерфорд қаласындағы MetLife Stadium, оны «Нью-Йорк Джайентс» және «Нью-Йорк Джетс» командалары бөліседі. Бұл Нью-Йорк метрополиясының за пределами екі NFL командасын бір мезгілде қабылдайтын алғашқы стадион кешені; 1970 жылғы AFL–NFL бірігуінен кейін құрылған басқа үш стадион — Shea Stadium, Giants Stadium және MetLife Stadium. Солтүстік Американың кәсіби спортында бұл Лос-Анджелес агломерациясындағы бір лигадан бірнеше команда бөлісетін төртінші стадион кешені. Басқа да ареналар бар: 1999 жылдан бері қаланың Ұлттық баскетбол лигасының (NBA) екі командасы — «Лос-Анджелес Лейкерс» және «Лос-Анджелес Клипперс» командаларын қабылдайтын Crypto.com Arena (бірақ бұл келісім 2024 жылға дейін күшінде); 2005 жылдан 2014 жылға дейін MLS-тің «LA Galaxy» және құлаған «Chivas USA» командаларының үй стадионы болған Dignity Health Sports Park; және 1962 жылдан 1965 жылға дейін MLB-нің «Лос-Анджелес Доджерс» және «Лос-Анджелес Энджелс» командаларымен ортақ пайдаланған Dodger Stadium. Стадион 2022 жылдың 13 ақпанында Super Bowl LVI, 2023 жылдың 9 қаңтарында Колледж футболы плей-офф ұлттық чемпионаты, 2023 жылдың 1-2 сәуірінде WrestleMania 39 және 2023 жылдың 16 шілдесінде CONCACAF Алтын кубогының финалын қабылдады. 2026 жылғы ФИФА Әлем чемпионатының бірнеше матчын, 2027 жылғы Super Bowl LXI және 2028 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының ашылу және жабылу салтанатын (сондай-ақ футбол және садақ ату жарыстарын) өткізу жоспарланған. NFL 2016 жылдың 12 қаңтарында Инглвудтың ұсынысын және «Рамс» командасының Лос-Анджелеске қайта оралуын 30–2 дауыспен мақұлдады, бұл қарсы ұсыныстан басымдық алды. 2016 жылдың 14 шілдесінде Turner Construction және AECOM Hunt компаниялары стадион құрылысын бақылайтыны және HKS, Inc. архитектуралық фирмасы стадионды жобалайтыны туралы хабарланды. 2016 жылдың 19 қазанында Федералды авиация басқармасы (FAA) биік LB 44 роторлық бұрғылау қондырғысы әуе қатынасына қауіпті емес деп шешті және құрылыс кезінде қолданылатын ауыр жабдықтардың біріншісін мақұлдады. FAA стадион жобасын бір жылдан астам уақыт қарастырды, себебі құрылыстың жақын маңдағы Лос-Анджелес халықаралық әуежайының (LAX) радарымен қалай өзара әрекеттесетініне қатысты алаңдаушылықтар болды. 2016 жылдың 16 желтоқсанында Sports Business Journal басылымында FAA құрылысты салу үшін қажетті крандарға рұқсат беруден бас тартқаны туралы хабарланды. «Біз жалпы жобаға қатысты мәселелер шешілгенге дейін ешқандай кран өтінімдерін қарастырмаймыз», — деді FAA өкілі Ян Грегор. FAA бұрын LAX-қа төнген қауіптерге байланысты стадионды басқа жерде салуды ұсынған, бұл АҚШ-тың бұрынғы ішкі қауіпсіздік министрі Том Ридж көтерген алаңдаушылықтарды қайталады. «Рамс» командасы 2016 жылдың 17 қарашасында стадион құрылысының салтанатты рәсімін өткізді. Салтанатқа NFL комиссары Роджер Гуделл және «Рамс» командасының иесі Стэн Кронке қатысты. 2016 жылдың 23 желтоқсанында FAA стадионды салу үшін үлкен құрылыс крандарын мақұлдады.
Қоршаған орта, көлік, ауыл шаруашылығы, су
Карл, Дэвид. Калифорниядағы суға кіріспе (2004). 261 б. Деверелл, Уильям және Хайз, Грег, ред. Күн сәулесінің елі: Лос-Анджелес метрополиясының экологиялық тарихы. Питтсбург университетінің баспасы, 2005. 350 б. Деверелл, Уильям, үзінді және онлайн іздеу. Теміржол торабы: Калифорниялықтар және теміржол, 1850–1910 (1994). 278 б. Годфри, Энтони. Ұлттық орман шаруашылығының тарихы: Калифорниядағы үнемі өзгеріп отыратын көрініс. АҚШ Орман шаруашылығы қызметі, 2005. 657 б. Григгс, Гари, Пач, Кики және Савой, Лорет, ред. Калифорнияның өзгеретін жағалауымен өмір сүру (2005). 540 б. Хандли, Норрис. Ұлы шөл: Калифорниялықтар және су – тарих (2-ші басылым, 2001). Үзінді және мәтіндік іздеу. Айзенберг, Эндрю С. Калифорнияны қазу: Экологиялық тарих (2005). 242 б. Жelineк, Лоуренс. Жеміс империясы: Калифорния ауыл шаруашылығының тарихы (1982). Мерчант, Кэролин, ред. Жасыл және алтынға қарсы: Калифорнияның экологиялық тарихының деректері (1998). Бірінші және екінші реттік дереккөздердегі оқу материалдары; үзінді және мәтіндік іздеу. Пинсетл, Стефани С. Калифорнияны өзгерту: Жерді пайдалану және дамудың саяси тарихы (2003). Үзінді және мәтіндік іздеу. Райтер, Роберт В. Хетч Хетчи үшін шайқас: Американың ең даулы тоғаны және қазіргі заманғы экологиялық қозғалыстың тууы (2005). 303 б. Сакман, Дуглас Казо. Апельсин империясы: Калифорния және Еденнің жемістері (2005). 386 б. Стрит, Ричард Стивен. Даланың жануарлары: Калифорния шаруаларының тарихы, 1769–1913 (2004). 904 б. Томпсон, Грегори Ли. Автомобиль дәуіріндегі жолаушылар пойызы: Калифорнияның теміржол және автобус индустриясы, 1910–1941 (1993). 247 б. Фогель, Дэвид. Калифорния жасылдануы: Алтын штат қалай экологиялық көшбасшыға айналды (2018). 280 б. Онлайн шолу.
Deverell, William. Railroad Crossing: Californians and the Railroad, 1850–1910 (1994). 278 pp. Godfrey, Anthony. The Ever Changing View: A History of the National Forests in California. US Forest Service, 2005. 657 pp. Griggs, Gary; Patsch, Kiki; and Savoy, Lauret, eds. Living with the Changing California Coast (2005). 540 pp. Hundley Jr., Norris. The Great Thirst: Californians and Water—A History (2nd ed. 2001) excerpt and text search
Isenberg, Andrew C. Mining California: An Ecological History (2005). 242 pp. Jelinek, Lawrence. Harvest Empire: A History of California Agriculture (1982)
Merchant, Carolyn, ed. Green Versus Gold: Sources in California's Environmental History (1998). Readings in primary and secondary sources; excerpt and text search
Pincetl, Stephanie S. Transforming California: A Political History of Land Use and Development (2003) excerpt and text search
Righter, Robert W. The Battle over Hetch Hetchy: America's Most Controversial Dam and the Birth of Modern Environmentalism (2005). 303 pp. Sackman, Douglas Cazaux. Orange Empire: California and the Fruits of Eden (2005). 386 pp. Street, Richard Steven. Beasts of the Field: A Narrative History of California Farmworkers, 1769–1913 (2004). 904 pp. Thompson, Gregory Lee. The Passenger Train in the Motor Age: California's Rail and Bus Industries, 1910–1941 (1993). 247 pp. Vogel, David. California Greenin’: How the Golden State Became an Environmental Leader (2018) 280 pp online review
Ғылыми мамандықтар
Абельман, Нэнси және Джон Ли. Көк армандар: корей америкалықтары және Лос-Анджелес көтерілісі (1995)
Арон, Стивен. "Конвергенция, Калифорния және ең жаңа Батыс тарихы", Калифорния тарихы, 86-том, 4-нөмір, 2009 жылғы қыркүйек, 4+ бет, тарихнама.
Белл, Джонатан. "Социал-демократия және Калифорниядағы Демократиялық партияның өрлеуі, 1950–1964". Тарихи журнал, 49.2 (2006): 497–524. онлайн
Фогельсон, Роберт М. Фрагменттелген мегаполис: Лос-Анджелес, 1850–1930 (1993)
Хиггинс, Эндрю Стоун. Баршаға арналған жоғары білім: нәсілдік теңсіздік, суық соғыс либерализмі және Калифорнияның бас жоспары. Солтүстік Каролина университетінің баспасы, 2023.
Миллер, Салли М. және Дэниел А. Корнфорд, редакторлар. Екінші дүниежүзілік соғыс дәуіріндегі американдық еңбек (1995). Ғалымдардың мақалалары, көбінесе Калифорния туралы.
Лотчин, Роджер В. Фортест Калифорния, 1910–1961 (2002)
Моури, Джордж Э. Калифорниялық прогрессивтер (1963)
Сакман, Дуглас Казо. Оранжевая империя: Калифорния және Еденнің жемістері (2005). Цитрус өнеркәсібінің жан-жақты, көп өлшемді тарихы.
Пинсетл, Стефани С. Калифорнияны өзгерту: Жерді пайдалану және дамудың саяси тарихы (2003)
Ситтон, Том және Уильям Ф. Деверелл, редакторлар. Дамып келе жатқан мегаполис: Лос-Анджелес 1920 жылдары (2001)
Свионтек, Даниэль Жан. Сайлау бюллетеньдері және қалта кітаптарымен: прогрессивті Калифорниядағы әйелдер, еңбек және реформалар (2006)
Вествик, Питер Дж., редактор. Blue Sky Metropolis: Оңтүстік Калифорниядағы ғарыш ғасыры (U of California Press; 2012). 308 бет; ғалымдардың мақалалары.
Aron, Stephen. "Convergence, California and the Newest Western History," California History Vol. 86#4, September 2009. pp 4+ historiography. Bell, Jonathan. "Social Democracy and the Rise of the Democratic Party in California, 1950–1964." Historical Journal 49.2 (2006): 497–524. online
Fogelson, Robert M. The Fragmented Metropolis: Los Angeles, 1850–1930 (1993)
Higgins, Andrew Stone. Higher Education for All: Racial Inequality, Cold War Liberalism, and the California Master Plan. University of North Carolina Press, 2023. Miller, Sally M., and Daniel A. Cornford, eds. American Labor in the Era of World War II (1995). Essays by scholars, mostly on California
Roger W. Lotchin. Fortress California, 1910–1961 (2002)
George E. Mowry. The California Progressives (1963)
Sackman, Douglas Cazaux. Orange Empire: California and the Fruits of Eden. (2005) comprehensive, multidimensional history of citrus industry
Pincetl, Stephanie S. Transforming California: A Political History of Land Use and Development (2003)
Sitton, Tom and William F, Deverell, eds. Metropolis in the Making: Los Angeles in the 1920s (2001)
Swiontek, Danielle Jean. With Ballots and Pocketbooks: Women, Labor, and Reform in Progressive California (2006)
Westwick, Peter J., ed. Blue Sky Metropolis: The Aerospace Century in Southern California (U of California Press; 2012) 308 pages; essays by scholars