Кіріспе
Пиагапо, ресми түрде Пиагапо муниципалитеті (Маранао: Inged a Piagapo;), Филиппиннің Ланао-дель-Сур провинциясындағы 4-ші санаттағы муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 30 132 адамды құрайды.
Piagapo, officially the Municipality of Piagapo (Maranao: Inged a Piagapo; ), is a 4th class municipality in the province of Lanao del Sur, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 30,132 people.
Тарих
Муниципалитет Пиагапо деп аталды, себебі бұл сөз Пат А Пангампонг А Ранаоның бірнеше патшалық үйлерімен тығыз байланысты. Ежелгі заманда Пиагапоның бастапқыда "Даянг Лаби" патшайым билеген жер болғаны белгілі. Бұл патшайым, Ислам дінін тарату үшін Магуинданаоға келген алғашқы мұсылман миссионері Шариф Кабунгсуанның тікелей ұрпағы. Жердің патшайымы болғандықтан, ол кеңінен танылып, "Бай са Радапан" деп құрметпен таққа отырғызылды. Сонымен қатар, Пиагапо тарихында оның есімін және мұрасын сақтау үшін, Барангайлардың бірі оның лақабымен – Бай са Радапан деп аталды. Ол Радапан деп аталды және осы жерде оның көптеген ұрпақтары тұрады. Сонымен қатар, Пиагапоның әртүрлі аймақтарындағы сұлтандыққа үміткерлер әдетте өз тегін Бай са Радапанға дейін жегізеді. Тек оның ұрпақтары ғана патшалық атаққа ие болуға құқылы. Пиагапо муниципалитеті бір кезде Сагуиран муниципалитетінің, Ланао-дель-Сур құрамына кірген. 1957 жылдың 17 наурызында президент 431 нөміріндегі жарлыққа қол қойып, Пиагапоны муниципалды округке айналдырды, ол дереу күшіне енді. Пиагапо атауын Султан а Диамла бастаған Сендиганнан шыққан көшбасшылар тобы ұсынды, ал оны Мангомпия С. Гантинг ұсынды. Пиагапо атауы бірауыздан муниципалды округтің атауы ретінде қабылданды. Кейіннен 1965 жылдың 1 шілдесінде 1965 жылдың 27 тамызында қол қойылған 166 нөміріндегі жарлық бойынша Пиагапо толыққанды муниципалитетке айналды. Пиагапо үш ауданға бөлінеді: Сундиган А Пиагапо, Пат А Панороганан, Бубунга Марантао және 37 бараңгайдан тұрады.
Әскери жағдай
Пиагапо – 1972 жылы әскери жағдай кезінде Мунай және Тангал муниципалитеттерінен эвакуацияланған адамдарды қабылдаған муниципалитеттердің бірі. Сол кезде Мунайда тұратын эвакуацияланған тұрғындардың көбі үйлерін, мал-мүліктерін және жерлерін тастап, Ланао-дель-Сур және Ланао-дель-Норте шекарасына көшіп кетті. Көптеген адамдар уақытша Ланао-дель-Сур штатының Пиагапо муниципалитетінің шекарасындағы Мунайдағы Лининдинг ауылында қалды. Эвакуация процесі кезінде қалғандар – Моро (еркек және әйел, балалар да бар) жауынгерлері және олардың басшыларының бірі – командир Тагоранао, «АКА Джеймс Бонд» Макапар бин Саббар, ол Ланао-дель-Норте үшін MNLF-тың жетекші командирі болған. Кейіннен қайтыс болған командир Джеймс Бонд – MILF-тың жетекші командирі Абдулла Макапардың, «Командир Браво» ағасы. Мунайдағы Моро көтерілісшілері көршілес Танкалдан келген Моро көтерілісшілерімен бірге Филиппин констебулярлық әскеріне (PC) қарсы күресті. 1980 жылдардың ортасында бейбіт процеске қол жеткеннен кейін, MILF командирі Сұлтан Сайфудин Романдар Томавис, MILF командирі Сұлтан Тагоранао Голдиано Макапар бин Саббар және Магуинданаодан келген MILF командирі Сансарона Пиагапоның Бансайан ауылында уақытша «MILF лагері Бансайан» құрды, ол 1986 жылғы ЭДСА революциясы аяқталғанға дейін сақталды. Лагерьде MILF күштері мен үкіметтік күштер арасында көптеген шайқастар болды. Екі MILF командирі де 1984 жылы Ресейге қарсы соғысқа қатысу үшін Ауғанстанға барды. Аталған лагерьді MILF жауынгерлері ЭДСА революциясының басында азаматтар үкіметтік күштерге картаны беріп, оларға жол көрсеткен кезде тастап кетті. Үкіметтік күштердің шабуылы кезінде олар түнде Бансайан ауылына жасырын кіріп, MILF лагері Бансайанның жанында таңғы сағат 3:00-ге дейін шамамен 10 сағат бойы тұрып, лагерьге шабуыл жасады. Ұзақ уақыт қалған және кейіннен соғысқа кеткен майдан командирлерінің бірі – командир Абиден Димакута Умпар, себебі ол .30 калибрлі пулеметпен қаруланған.
Қазіргі заман
2023 жылдың 3 желтоқсанында Ланао-дель-Сур штатының Марави қаласындағы Минданао мемлекеттік университетінде жарылыс болды. Филиппин ұлттық полициясы кейіннен екі күдіктінің Пиагаподағы Гакап ауылының тұрғындары екенін анықтады.
География
Ол Ланао-дель-Сур провинциясының бірінші ауданында, Мұсылман Минданаосының Автономдық Аймағында (ARMM) орналасқан. Жер ауданының жалпы көлемі 340,09 шаршы километрді құрайды және 37 барангайға таралады, олардың көп бөлігін Маранао халқы құрайды.
Жер және табиғи ресурстар
Бұл аймақ төбелі-қырлы және таулы, шашыраңқы жазық жерлері ауыл шаруашылығы қызметіне қолайлы. Бұл жазық бөліктері жоталы немесе алапты жерлер болып табылады. Ол кең аумақты, түрлі жақсы ағаштар өсетін орман, өзендер, бұлақтар және ағыстар сияқты табиғи ресурстарға бай, олардың одан әрі дамуға зор мүмкіндіктері бар. Дегенмен, жергілікті билік органдары заңсыз ағаш кесу және егістік жерлерді тастап кету мәселелеріне назар аударуы керек, әйтпесе, қауымшалық эрозия мен көшкіндерге ұшырауы мүмкін, бұл көптеген адамдардың өміріне қауіп төндіреді. Әсіресе, муниципалитеттің кең және әртүрлі ормандық ресурстарын қорғау және сақтау қажет.
Климат
Пиагапо Ланао-дель-Сурдың құрамында болғандықтан, климаты көбінесе суық. Аймақтағы ауа райы өте тұрақсыз, жауын-шашын көбінесе шілде, тамыз, қыркүйек және қазан айларында жауады. Құрғақ маусым жаз айларында – наурыз, сәуір және мамыр айларында байқалады. Муниципалитет төбелі және таулы жерлерден тұрады. Аймақтағы көптеген ағаштармен жасылданған таулар тайфун, қатты жел және басқа да табиғи апаттардан табиғи қорғаныш болып табылады.
Демография
Пиагапо муниципалитеті – мұсылман аймағы, негізінен Маранао тайпасының өкілдері тұрады. Бұл тайпаның мәдени құндылықтары берік. Халықтың көп бөлігі бала тууды реттеу, бала туу аралығын ұзарту және басқа да әдістерге қарсы. Олар мұның өз діни сенімдеріне қайшы келеді деп санайды. Дегенмен, денсаулықты сақтау және жақсартуға бағытталған басқа да медициналық шараларды көптеген адамдар қабылдауға үйренді. Пиагапо халқының осы сенімдері мен құндылықтары халық санының уақыт өте-өте артуына әкеп соқты. Бұл туралы Ұлттық Статистика Бюросы (ҰСБ) әртүрлі жылдары жүргізген халық санақтарында көрсетілген. 37 ауылдық округке (барангай) бөлінген муниципалитеттің соңғы және қазіргі халық саны 21 974 адамды құрайды, бұл төмендегі кестеде көрсетілген. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 3,78, яғни әр үй шаруашылығында 4 адам тұрады. Бірақ 2007 жылғы халық санағы бойынша Пиагапода 5417 үй шаруашылығы тіркелген, ал үй шаруашылығының орташа мөлшері 6,42 адамды құрады.
Халық санының өсу қарқыны
Пиагапо халқы NSO жүргізген халық санақтарына сәйкес өзгеріп отырады, бірақ жалпы тенденциясы – өсу. 1995 жылы оның жалпы халқы 19 198 адамды құрады. Бес жыл ішінде ол шамамен 4 705 адамға немесе 24,50%-ға артты. Осылайша, 1995 және 2000 жылдар аралығындағы жылдық өсім 4,5% болды. 2007 жылы NSO тағы бір санақ жүргізді, ол Пиагапо халқының 34 792 адамға жеткенін көрсетті. 2000 мен 2007 жылдар аралығында халық саны 7 жыл ішінде 10 889 адамға немесе 45,5%-ға өсті. Осыған байланысты, халықтың жылдық өсім деңгейі 6,5%-ды құрады, бұл өте жоғары көрсеткіш. Дегенмен, 2007 мен 2010 жылдар аралығында Пиагапо халқының саны үш жылдың ішінде 34 792 адамнан 21 974 адамға дейін күрт төмендеді, бұл өте ерекше және күтпеген жағдай. Бұл азаю тым сирек кездесетін және өте жедел болды. Пиагапо тұрғындары бұған сенбеді, тіпті бұрынғы жылдары MILF-ке қарсы соғыс болғаннан кейін, кейбір тұрғындар Филиппиннің басқа аймақтарына уақытша көшіп кеткеніне қарамастан.
Ауыл шаруашылығы өнімдері
Пиагапо тұрғындарының көп бөлігі шаруалар, олар негізінен жүгері мен күріш сияқты ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіреді. Дегенмен, махагония, акация және түрлі жеміс ағаштары сияқты басқа да ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіретіндер де бар. Көкөністер, түрлі өсімдіктер мен тамырлы дақылдар, әсіресе маниока, баттат және осыған ұқсас өнімдер муниципалитеттегі қосымша өнімдерге жатады. Шаруашылық өнімдерін базарға жеткізудегі мәселелерге байланысты шаруалар көбінесе тек өздері тұтыну үшін өнім өндіреді.
Мал шаруашылығы
Егіншілік өнімдерін өндіруден басқа, муниципалитет тұрғындарының бір бөлігі қарабау мен сиырларды жұмыс малдары ретінде өсірді. Тауық, үйрек, қаз сияқты құс өнімдері де өсіріледі, бірақ олардың саны шектеулі және тек үй тұтынуына арналған. Құс шаруашылығы халықтың негізгі қажеттіліктерін толықтырудың бір жолы. Малға түсетін ауруларды бақылау бойынша білімнің жетіспеуі салдарынан тауық сияқты мал өсіруге деген ынта жоғалып барады. Қарабау мен сиыр сияқты мал кейде жақсы жағдайдағы отбасылар, фермерлер және жер иелері шектеулі мөлшерде өсіреді, көбінесе жұмыс малдары ретінде немесе кейде жалға беріледі.
Нарықтық сауда
Ауылдық шаруашылық өнімдерін базарға жеткізу жолдары муниципалитет аумағында кеңінен тараған мәселе болып табылады. Нашар жол жағдайы және жергілікті қоғамдық базардың жоқтығы фермерлердің өнімдерін сатуын қиындатады. Ауыл шаруашылығы өнімдері көбінесе Сагиаран, Балой, Ланао-дель-Норте, Пантауарагат және Илиган қалаларына сатылады. Фермерлер өнімдерін қайда сатуға баруды әдетте аталған базарлардағы әртүрлі сатып алушылардың/ортагерлердің ұсынатын бағасына қарай шешеді. Бірақ, көбінесе ұсынылатын бағалар негізсіз төмен болады. Соған қоса, өнімді тасымалдауға кететін жоғары шығындар шаруашылықты тиімсіз, көңіл көншітпейтін және халық үшін тартымсыз кәсіпке айналдырады. Осы себепті муниципалитет, басқа да мекемелермен бірлесіп, бұл мәселелерге жан-жақты көңіл бөлуі керек, ауылдық шаруашылық өнімдерін базарға жеткізу жолдарын жаңадан салуға, жақсартуға және күрделі жөндеуден өткізуге, фермерлерді қабылданатын ауыл шаруашылығы технологияларымен таныстыруға, сондай-ақ жергілікті жерде стратегиялық маңызға ие аймақта фермерлердің өнімдерін оңай сата алатын, ақылға қонымды және әділ бағамен, тасымалдау шығындары аз болатын орталықтандырылған қоғамдық базар құруға тиіс.
Көлік
Пиагапо халқының базарға баратын жолдарға қолжетімділік және қол жетімділік мәселесі көп жылдар бойы кеңінен белгілі болды, әсіресе муниципалитеттің шалқары және ішкі аймақтарындағы тұрғындар, олар көбінесе жылқыны негізгі көлік түрі ретінде пайдаланады. Сагиаран арқылы құрлық көлігімен, муниципалитет арқылы өтетін ұзын, иір провинциялық жолмен және Барангай Кабинаннан, МГУ, Марави қаласынан Барангай Бобоға, Пиагапоға дейінгі барангай жолымен кейбір барангайларға жетуге болады, бірақ көптеген аймақтарға әлі де қол жеткізу қиын. Облыстық және бірнеше барангай жолдарының жағдайына байланысты барлық көлік түрлері бұл аймаққа кіре алмайды. Облыстық жол бөлік-бөлікпен салынған. Кейбір бөліктері цементтелген, ал бірнеше учаскелері әлі де топырақтан тұрады және жаңбырлы маусымда, әсіресе ТАПОРУГ, ТАЛАО, КАЛУНГУНАН, БАГОА ИНГУД, ЛИНДИНГ, ГАКАП, БАНГКО және ПАЛАКАТ сияқты жерлерге өту немесе жетіп бару мүмкін емес. Олар көбінесе жылқыны басты көлік құралы ретінде қолданады.
Электр энергиясының қол жетімділігі
Электр қуатының қолжетімділігі Пиагапода ұзақ жылдар бойы басты мәселенің бірі болып келді. 37 баргайдың 20-сы немесе 50-сі LASURECO арқылы электр қуатымен қамтамасыз етілгенімен, жергілікті жерде электр қуатының тұрақты еместігі күйінде. Шындығында, 17 баргай (46%) ұзақ уақыт бойы қараңғылықта өмір сүріп, осындай негізгі қызметті алуға ұмтылып, оған зор қызығушылық танытқан, ал қалғандары оның тұрақты болуын қалайды. Соңғы кезде, 2013 жылдың тамыз айында, муниципалитет толығымен қараңғылыққа тоңды, Пиагапо аумағының барлық бөлігінде электр қуаты болмады. Муниципалитеттегі электр қуатының тұрақсыздығы аймақтың дамуына ғана кедергі келтірмей, сонымен қатар жергілікті әкімдіктің (LGU) кейбір қызметтерінің орындалуын және жеткізілуін баяулатып, оларға елеулі зиян келтіреді. Бұдан өзге, электр сымдарын қосу немесе орнату электрмен байланысты апаттар мен жағымсыз жағдайларды болдырмау үшін жақсартылуы керек.
Білім
Білім департаменті (DepEd) сапалы білім беру қажеттіліктерін қанағаттандыру және оны одан да кеңірек қолжетімді ету үшін үлкен күш-жігер жұмсап, зор инвестициялар жасауда, осы арқылы адамдардың әлеуетін дамытуға мұмкіндік беруде. Қазіргі таңдағы көрсеткіш бойынша, Білім департаменті әртүрлі деңгейдегі мектептердің мынадай санына ие. Пиагапо муниципалитеті – сауатсыздық мәселесімен күресіп жатқан қиын жағдайдағы аймақтардың бірі. Аталған аймақтағы сауатсыздық мәселесі айқын байқалады және ол дамуға кедергі келтіретін маңызды факторлардың бірі болып табылады.