Кіріспе

Кошицедегі собор, Словакия. Әйелі Елизавета соборы ( , ; Szent Erzsébet székesegyház; Dom der heiligen Elisabeth), сонымен қатар Әйелі Елизавета соборы деп аталады, Словакияның Кошице қаласындағы готикалық собор. Бұл Словакиядағы ең үлкен шіркеу және Еуропадағы ең шығысқа орналасқан соборлардың бірі. Әйелі Елизавета соборын Еуропадағы ең шығыс собор деп атау әсіресе туристік нұсқаулықтарда жиі кездеседі. Ғылыми әдебиетте мұндай басымдыққа тоқталмайды. Географиялық тұрғыдан алғанда, Трансильваниядағы готикалық шіркеулер одан да шығысқа (сонымен қатар оңтүстікке) орналасқан, бірақ олар бұл атаққа таласпайды. Словакияда бұл атақты сақтап қалу үшін, растау қиын критерийлер қосылады, мысалы: "батыс үлгісіндегі ең шығыс собор". Тарихи және археологиялық деректерге сәйкес, қазіргі собор бұрынғы шіркеу орнында салынған, ол да Венгрияның Әйелі Елизаветасына арналған. Бұл туралы 1283 және 1290 жылдардағы құжаттарда айтылған, онда Эгер епископы Андрей II шіркеудің құзыреті туралы мәлімдеген.

Сипаттама

Қасиетті Елизавета соборы – Словакиядағы ең үлкен шіркеу, жалпы ауданы және 5000-нан астам адам сыйымдылығы бар. Бұл Кошице архиепископиясының бас шіркеуі және Еуропаның ең шығысқа орналасқан готикалық соборларының бірі. Шіркеутің ұзындығы және ені ; солтүстік мұнарасының биіктігі – . Орталық кемесінің ұзындығы , ал қанаттарының ұзындығы . Собордың солтүстік жағында бесбұрышты хор, бес неф, екі мұнара және бір қабатты сакристия орналасқан; оңтүстік жағында екі шағын шіркеу және кіріс бөлме бар. Собордың ерекше ішкі құрылымы бар, онда орталық кеме мен төрт қанатты бөлім ортада, орталық кемемен бірдей биіктіктегі және ендегі бір трансептпен қиылысады, осылар грек кресін құрайды. Бұл кең орталық кеңістік шіркеудің ортасында көтеріледі және бай әшекейленген есіктермен бірге үш тең сыртқы қабаттар Орталық Еуропадағы ортағасырлық тас өнерінің шедеврлерін көрсетеді. Собор кешені мен оған іргелес ғимараттар (Михаил капелласы және Урбан мұнарасы) 1970 жылы Мәдени мұра ескерткіштері ретінде жарияланды.

Бастапқы шіркеу

Кошицедегі ең көне шіркеу шамамен 11 ғасырдың ортасында пайда болған және Киелі Михаилға арналған. Ол қазіргі шіркеу орналасқан жердің өзінде, роман стилінде салынған. Бұл шіркеудің ең ерте жазбасы 1230 жылға дейін жетеді. 1240 жылдары неміс отаршылары Кошицеге қоныстанғаннан кейін, әулие Елизавета қаланың қасиетті қамқоршысы атанды және шіркеу оның құрметіне қайта арналды. 13 ғасырдың ортасында шіркеу готика стилінде қайта жаңартыла бастады. Шіркеу роман стиліндегі мұнарасын сақтап қалды, бірақ готикалық күмбез мен қосалқы капелланы алды. Шығысқа қарайтын капелланың мөлшері болса, негізгі бөлігі болды, жалпы ауданы құрады. Бұл приход шіркеуі шамамен 1380 жылы өртенді, бірақ қайта салынды және қазіргі собор салынғанға дейін пайдалануда болды. Бүгінгі күнге дейін сақталған роман стиліндегі бірнеше заттар бар, мысалы Ива мүсіні, қоладан жасалған крещение тағы және бірнеше қабір тастары.

Бірінші құрылыс кезеңі: 13801420

1380 жылы алғашқы шіркеуді жойған өрт жаңа собордың салынуына себеп болды. Собордың құрылысын Люксембург императоры Зигмундтың қолдауымен жергілікті бай азаматтар қаржыландырды. Собордың құрылысына папалық курия да көмек көрсетті. 1402 жылы папа Бонифаций IX Кошице шіркеуіне үлес қосқан барлық паломниктердің күнәлары кешірілетінін жариялаған индульгенция грамотасын шығарды. Жаңа шіркеудің нақты салыныс мерзімі белгісіз, бірақ 1380 (өрттен кейін) мен 1402 жылдар аралығында, алғашқы жазбалар осы кезеңге сәйкес келеді. Салыныстың бірінші кезеңі шамамен 1420 жылға дейін жалғасқан болуы мүмкін. Осы кезеңде шіркеу бастапқы негіздің айналасында бес кемелі базилика түрінде салынды. Бірінші кезекте оңтүстік көпбұрышты шатырлар, содан кейін оңтүстік қоршау қабырғасы, оңтүстік есік және батыс қабырғасы салынды, онда екі мұнараның алғашқы екі қабаты біріктірілді. Қапталдық кемелердің көпбұрышты апсидалары собордың бес кемелі болуы тиіс деген болжамға әкелді. Өнер тарихшысы Вацлав Менкл Рейнландтағы Ксантен соборын Кошице соборының бастапқыда жоспарланған бес кемелі жоспарының үлгісі ретінде көрсетті. Бұл пікірге Жозеф Дюхонь қарсы шықты.

Екінші құрылыс кезеңі: 14201440

1420 жылы Питер Парлер тапқан жаңа құрылыс тас қалау технологиясы собор архитектурасында маңызды өзгерістерге әкелді. Жазбаша деректердің болмауына байланысты, осы құрылыс кезеңіндегі сәулетшінің кім екені белгісіз. Жобаның мақсаты – тік сызықтылық, жеңіл материалдар мен кеңістік болуы еді. Нәтижесінде үш дәлізді собор салынды, және жоспарға енгізілген маңызды өзгеріс ретінде негізгі кемеге бүйірлік дәліздер қосылды. Бұл қосымша негізгі кеме ұзындығының ортасына орналастырылды, бұл арқылы бірегей орталық зал құрылды. Негізгі кеме мен бүйірлік дәліздердің портал әшекейлері Прага мен Краковтағы готикалық ғимараттардан шабыттанды және екінші құрылыс кезеңіне енгізілді. Прагадағы Святого Вита соборындағы Парлердің тас қалау технологиясының ықпалы Корольдің ораториясында және оның спиральді баспалдағында, сондай-ақ ораторияның дөңгелек қоршаулары мен сакристияның үстіндегі тас галерея мотивінде көрінді. Собор құрылысы солтүстік сыртқы қабырғаны, солтүстік дәліздің көпбұрышты апсидін (оңтүстік апсиске параллель) және Сигизмунд мұнарасының сегіз жақты жоғарғы қабаттарын салумен жалғасты. Екінші құрылыс кезеңінің соңында собор күмбездеуге дайын болды, сондықтан ескі шіркеуді бұзу қажет болды. Сент-Михаил шіркеуі (қазір Сент-Михаил капелласы деп аталады) жаңа собормен бір уақытта салына бастады, бірақ 1400 жылы аяқталды, соның салдарынан приход шіркеуінің функциясын өзіне алды.

Құрылыстың үшінші кезеңі: 14401462

Ескі шіркеу бұзылғаннан кейін жаңа собор қабырғалы күмбезбен жабылды. Күмбездің ерекше симметриялық пішіндері әр ұяда әртүрлі болды және олар бір ұядан екіншісіне жалғаспады. Құрылыстың ең жаңа бөлігі – сакристика мен шапель осы үшінші кезеңде салынды. Зигимунд мұнарасы аяқталды және 1453 жылы мұнараның бесінші қабатында Ладислав Постхумұс берген жаңа қалалық нышан қашалды. Мұнараның кіреберісінде "1462" деген жыл жазылған, ол мұнараның құрылысы аяқталған жылды көрсетеді.

Құрылыстың төртінші кезеңі: 14621490

Сигимунд мұнарасын салып аяқтағаннан кейін, назар оңтүстік мұнараның құрылысына аударылды. Бұл мұнара сол кездегі монарх және мұнараның салынуына зор үлес қосқан Матиас Корвиннің есімімен аталады. Жаңадан қолданылған қалау материалының арқасында, бұл мұнара солтүстік мұнараға қарағанда әрі сәнді, әрі тік бойлы стильде салынды. Осы кезеңде оңтүстік қалқан мен портал аяқталды. 1464 және 1490 жылдар аралығында құрылыс жұмысын Кошице қаласынан келген шебер Стефан Лапицидус, сондай-ақ шебер Штефан Стаймчец басқарды. Шебер Штефан жоспарға енбеген қабырға аралықтарын салдырды, мұндай өзгерістерді қаланың бай отбасылары қаржыландырды. 1475 жылы сенатор Август Кромер Қасиетті Крест шіркеуін, ал 1477 жылы Сатмари Род Қасиетті Мария шіркеуін тұрғызды. 15 ғасырдың соңына қарай собордың солтүстік жағында Сент-Джозеф шіркеуі (қазір сақталмаған) салынды. Осы кезеңдегі ішкі безендірулердің бір бөлігі шебер Штефанның еңбегі, мысалы, тас пастофориум және сакристия қабырғасындағы қасиетті Елизаветаның бейнесі. Сол уақытта шіркеу готикалық стильдегі заттармен жабдықталды, олардың көп бөлігі бүгінге дейін жеткен жоқ. 1474 және 1477 жылдар аралығында белгісіз суретші салған қасиетті Елизаветаның алтарі сақталған.

Құрылыстың соңғы кезеңі: 14911508

Матиас Корвиннің 1490 жылы қайтыс болғаннан кейін Венгрияда тәртіпсіздік пен қақтығыстар кезеңі басталды. Польша-Латвиялық регент Иоанн I Альберт Кошице қаласына шабуыл жасап, оны пушкалармен атты. Шабуыл кезінде собор қатты зақымданып, оны қайта құру жұмысын Ниш қаласынан келген Николаус Крумфольцке тапсырды, ал оған Прагадан келген шебер құрылысшы Вацлав көмектесті. Сол кездегі құжаттарға сәйкес, қайта құру 1496 және 1498 жылдар аралығында жүргізілді. Пресвитериум 1508 жылы аяқталды, собордың құрылысы осы жылы біткен деп есептеледі. Бұл туралы 1908 жылы жасалған үлкен жөндеу кезінде пресвитериумның тірегінен табылған, 1508 жылғы және шебер құрылысшы Крумфольц атынан жазылған парқша куәландырады.

Реформация кезеңі

1556 жылы Кошице қаласының көп бөлігі өрттен қирады, соның салдарынан собор да зардап шекті. Шатыры мен ағаш конструкциялары, сондай-ақ ішкі кеңістіктің үлкен бөлігі өртеніп кетті. Соборды жөндеу жұмыстарын шебер-құрылысшы Станислав Краковтық, шебер-құрылысшылар Иоганн мен Гебриел, ал тас шебері Матьяс жүзеге асырды. Аталған тас тез нашарлап, жаяу жүргіншілерге қауіп тудырғандықтан, сыртқы бетіндегі шыңдар мен гаргульдер алынып тасталды. 1882 жылы басталған келесі қайта құру кезеңінде Банска-Быстрицадан жоғары сапалы құмтас қолданылды. Қайта құру барысында, мүмкіндігінше XIX ғасырға тән қайта құру элементтерін сақтап, қалпына келтіру туралы шешім қабылданды. Басты және бүйірлік бөліктердің шатыры түпнұсқа XIX ғасыр үлгісімен жасалған керамикалық эмальды плиталармен жаңартылды. Флеш қайта орнатылып, 264 дана қорғасын әшекейлер қосылды. 1980 жылдан 1992 жылға дейін шіркеу мен сакристияның ең зақымдалған бөліктері қайта жаңартылды. Бұл жұмысты Вратислав қаласынан келген "Polskie Pracownie Konserwacji Zabytków" польшалық компаниясы орындады. Гадрон, гаргульдер, шыңдар және баспалдақ мұнаралары қайта салынды. Гаргульдердің қайта құрылуы ортағасырлық түпнұсқа үлгілерге сәйкес жасалды. Бұл қайта құруға шіркеудің ішкі бөлігін жөндеу де кірді. 1992 жылдан 1995 жылға дейін оңтүстік қасбет тазартылып, консервацияланды. 1995 және 1997 жылдар аралығында Зигмунд мұнарасының рококо стиліндегі мыс қаптамасы ауыстырылды. Осы кезеңде 1775 жылға дейінгі ішкі әсемдеу элементтері тазартылып, қалпына келтірілді. 2008 жылы Ракоци криптісінің жөндеу жұмыстары аяқталды, ал 2009 жылы ең солтүстік портал жаңартылды. Бүгінде солтүстік қасбеттің сыртқы және қиылысқан солтүстік бөлігінің ішкі жағында жөндеу жұмыстары жүргізілуде. Матиас мұнарасы да жөндеуді күтуде.

Сәулет

Собордың негізгі формасы бес бөліктен тұратын орталық кемеден құралады, олар бір бөліктік кесісу дәлізімен бөлінген. Собордың іргетасы негізгі және кесісу дәлізінің аралықтары арасында орналасқан төрт бағынышты кеңістікпен ерекшеленетін баламалы еден жоспарын көрсетеді. Бұл өзгеріс құрылыстың басында, қоршау қабырғалары тұрғызылғаннан және кеңістіктің негізгі сызбасы аяқталғаннан кейін жасалған болуы мүмкін. Алдағы бірнеше жылда порталдар мен аркалардың дизайны анықталды. Алғашқы архитектурада 1420-1440 жылдарға жатқан тас мүсіндері үш ірі порталдың салынуы арқылы толықтырылды. Кошицедегі солтүстік, оңтүстік және батыс порталдары динамикалық қисықтардан, кезектесетін көлденең және тік ендерден, сондай-ақ сәндік шықтардан тұратын күрделі пішіндерге ие.

Қақпақ

Менклдің реконструкциясы көрсеткендей, фигуралық күмбездің түсінігі екіге бөлінген аркадалардың қисықтары мен аралық күмбездердің жеке бөліктеріне негізделген. Бұл пішіндердің күрделі ойыны күннің көтерілуінен шабыттанды, оның сәулелері бөлінген бағаналардан шығады. Әрбір күн мотивінің ортасында жеке өрнек бар. Оның диагональ векторлары крест, ромб және трапеция пішіндерін жасайды. Басты грек кресін құрайтын басты және бүйірлік дәліздермен шектесетін, сондай-ақ шығыс жағындағы қосалқы кеңістіктерде күн схемасы бұрылысқан қабырға желілерінің арасында жоғалады. 1400 жылдардың соңында шебер Штефан оңтүстік қабырғадағы алдындағы бөлме үстіне сакрарий салды және оның шығыс жағындағы Қасиетті Крест капелласына, ал батыс жағындағы Меттерция капелласына құлшылық етуді қосты. Солтүстік жағындағы Қасиетті Жозеф капелласының жанында қабырғалар жиналады, бірақ лизенаның (мысалы, пиластр) астанасына жетпейді. Капеллалардың күмбездеуі дұрыс емес жұлдыз тәрізді торға негізделген.

Терезелер

Прешовтық шебер Ян ескі қабырғаларды бұзды және үш қанатты дәліздерде көбінесе кездесетін атриумдық терезе түрін ұсынды. Ол көркемдік тұрғыдан алғанда, ішкі кеңістікті ақырту үшін тегіс қабырғалар мен үлкен терезелердің жарық шағылыстыру қабілетін пайдаланды.

Терезелердегі геральдика

Бас құрбандық алтарі мен батыс қақпасы арасындағы әйнек суреттері Кошице қаласының, Абов облысының және Хуняди облысының гербтерімен әсемделген. Әйнектерде сондай-ақ 15 ғасырдағы король Матьяш Корвин билеген елдердің гербтері бейнеленген: Далмация, Ұлы Болгария, Трансильвания, Венгрия, Сербия, Славония, Хорватия, Богемия, Моравия және Силезия.

Қасиетті Елизаветаның бас құрбандық шалынымы

Бұл құрбандық тақтасы 1474 және 1477 жылдар аралығында салынған және Словакияның орта ғасырлық өнерінің ең тамаша туындыларының бірі саналады. Ол әрқайсысында алты готикалық сурет бар, және әрқайсысы зәулім безендірілген орталық бөлігі бар екі жұп безендірілген қанаттан тұрады. Барлығында үш тақырыптық цикл бойынша 48 сурет бар: Елизавета, Тәуелсіздік күресі және Келу. Мұндай стильдегі құрбандық тақтасы Еуропа бойынша бірегей.

Қарау құрбандық үстелі

Қанатты құрбандық үстелі 1516 жылы Кошице қаласындағы Михал Гунтерт есімді бай саудагердің тапсырысымен жасалған. Аркада орналасқан құрбандық үстелінің басты тақырыбы – Марияның Елизаветаға баруының мүсіні. Үстелдің екі жағында да жылдам жабылатын екі қанаты бар. Ашылғанда, олар Періштелердің сәлемі, Мәсіхтің тууы, Ғалымдардың табынуы және Мысырға қашу сахналарын көрсетеді. Жабық күйде, олар Әйелі Екатерина, Жақсылықты жариялаушы Иоанн, Барбара және Апостол Иоаннның қасиетті бейнелерін бейнелейді. Пределлада vir dolōrum, Құдай ана Мария, Жақсылықты жариялаушы Иоанн, Архангел Михаил және Әйелі Маргаританың суреттері салынған. Соңғылары Гунтерт отбасының қамқоршылары болған. Әйелі Елизаветаның бас құрбандық үстелі сияқты, осы құрбандық үстелінің жоғарғы бөлігі де кеш готикалық стильде жасалған және үш топ мүсінмен әсемделген: Әйелі Аннаның үш неке туралы әңгімесі, Апостолдардың мүсіндері және жоғарыда Құдай ана Марияның мүсіні.

Падуандық Антонийдің құрбандық шалатын жері

Бұл құрбандық үстелі 16 ғасырдың бірінші жартысында жасалған екі кешкі готикалық құрбандық үстелінен тұрады, олар 1556 жылы Кошице қаласында болған үлкен өрттен құтқарылған. Оның қанаттарындағы суреттер – собордағы барлық құрбандық үстелі суреттерінің арасындағы ең ерте дабылғандары. Олар екі жағында 16 қасиетті тұлғаны бейнелейді. 1860 жылы Ференц Климкович салған Падуандық Антонийдің алтарьдық бейнесі бастапқы аркаға орналастырылды.

Меттерция құрбандық үстелі

Бұл неоготикалық құрбандық алтарі 19 ғасырдың соңында жасалған. Ол епископ Зигмонд Бубицтің тапсырысымен, жаңадан табылған Метерцияның кеш готикалық картинасын орналастыру үшін жасалған. Бұл 1516 жылғы Тирольдік сирек сурет, онда Киелі Анна мен Исаияның шежіресі бейнеленген. Сурет фармацевт Бартоломей Цзотман отбасының тапсырысы бойынша салынған. Ол және оның әйелі өздерінің гербтерімен көрсетілген, олардың ішінде Кошице қаласының гербі соңғы мақұлдауға сәйкес орналасқан. Фармацевттердің символы ретіндегі ұсақ шомылғыш, қалалық гербтің сыртында бейнеленген.

Қасиетті Аннаның құрбандық шалыны

1896 жылғы неоготикалық алтарьлардың бірі, соборға венгрлердің отанына келгенінің мыңжылдығы және реставрация жұмыстарының аяқталуына орай сатып алынған. Алтарьді сол кездегі епископ Зигмонд Бубикс сыйға берген.

Даналардың құрбандық үстелі

1896 жылы епископ Зигмонд Бубикс Парижде сатып алған, ол сыйлық болған.

Қасиетті Жүсіптің құрбандық шалатын жері

Вац епискобы Константин Шустердің 1896 жылғы сыйы. Ол Брюссельде Лайос Лантай, Пёстендік мүсінші сатып алған бөліктерден жасалған.

Әулие Степанның құрбандық шалатын жері

1896 жылы Кошице каноны Франтишек Погачтан сыйлық. Тирольдік шебер Фердинанд Стуффлессер жасаған.

Кошицедегі үш шейіт құрбандық үстелі

Кошицедегі үш шейіт 1905 жылы қасиеттілікке көтерілді. Лайош Тиханьи 1923 жылы Банска-Быстрицада оларға арналған алтарь жасады. Олардың қабірлері предella-да сақталады.

Қасиетті крест құрбандық үстелі

Кафедральдық собордағы ең жаңа алтарь, 1931 жылы Кошицеде Войтех Бухнер жасаған, Бірінші дүниежүзілік соғыстың құрбандарының естелігі ретінде. Алтарь құрылысына үлес қосқан барлық адамдардың есімдері екі темір панельде көрсетілген.

Соңғы кешкі ас құрбандық үстелі

XV ғасырдың соңғы үштен бір бөлігінен шыққан үш бөліктен тұратын алтарь. Ол Шығыс Словакия мұражайының қорында сақтаулы.

Шомылдыру рәсімін жасаған Жоханның құрбандық үстелі

1516 жылы сирек кездесетін майлы темпера техникасында салынған сурет үшін жасалған неоготикалық құрбандық алтарі. Ол 1944 жылға дейін соборда болды. 1965-1970 жылдар аралығындағы қайта жаңарту жұмыстарынан кейін, бұл панельді Шығыс Словакия мұражайына қосып алды. Панельдің бір жағында Иордан өзенінде Мәсіхтің крещениесі, ал екінші жағында Жақияның азапталуы бейнеленген. Олардың сапасы жоғары, голланд және фламанд Ренессансының айқын ықпалы байқалады.

Мәриямның өлім құрбандық үстелі

1943 жылы демонтаждалған түпнұсқа готикалық алтарь. Тек алтарьдің төменгі бөлігі (predella) сақталған, ол қазір собордың архивтік қоймасында із жазып барады.

Бронзадан жасалған баптистерия

XIV ғасырдағы римдік готикалық баптистерия собордағы сақталған ең көне ескерткіш болып табылады. Ол бүгінгі собордың алғабасы – Әйгерім қасиетті шіркеуінен келген. Баптистерияның төменгі бөлігі үшбұрыштармен әшекейленген, ал тостаған арыстан, грифон және бүркіттердің жануарлар бейнесіндегі рельефтерімен безендірілген. Жоғарғы жиегінде оқылымсыз латынша жазу бар. Баптистерияның қақпағы 1914 жылға дейін жасалған.

Қабырға фрескалары

1892 жылы кең ауқымды қайта құру жұмыстары барысында Реформация кезеңінен бері сылақ астында жасырылған бірнеше түпнұсқа готикалық фрескалар табылды. Олардың үшеуі оңтүстік апсидада: Әлем соты күніндегі Құтқарушы нұрға оранып (қолында қылыш ұстаған Мәсіх, төменде Мәриям мен Петр), Он екі апостол және Мәсіхтің тірілісі (оң қолымен ту ұстап, сол қолымен бата береді). Солтүстік апсиданың сакристия кіреберісіне жақын жерінде тағы бір түпнұсқа готикалық фрескалар жиынтығы бар, оның ішінде 16 ғасырға жататын және қанатты қабырғалық алтарь ретінде ойылған Кресттен түсірілу фрескасы. Бұған қоса, оң жақтағы суреттер – "Жазалау" және "Қиямет тәжімен тәж кигізу", ал сол жақта – "Құдайға шегеленген Мәсіх" және "Пилаттың алдындағы Мәсіх".

Қалталық

1420 жылға дейінгі Голгофа мүсіні – Киелі Елизавета соборының ең көне заттарының бірі. Оның құрамдас бөліктері: 4,34 метрлік биіктіктегі айқыш, ортасында 3,12 метрлік қадалған Мәсіх мүсіні, оң жағында 2,73 метрлік Мариям мүсіні және сол жағында 2,5 метрлік Жанындағы Жохан мүсіні. Мүсіндер тобы бастапқыда 1936 жылға дейін нефтің триумф аркасына орнатылған, кейін Корольдік ораторияға қайта орнатылды. Бұл монументалды, қашалған ағаштан жасалған өнер туындысы терең эмоционалдық драмалық бейнесімен ерекшеленеді.

Төрт ағаш готикалық полихромды мүсін

Бұл төрт ағаш мүсіні 1470 жылдар шамасында жасалған; авторлығы Прешов қаласынан шыққан ағаш кесуші Jan Weysz-қа жатқызылады. Мүсіндердің биіктігі 108–112 см және олар қасиетті Елизаветаның Бас құрбандық алтарінің сол кезеңдегі стилімен ұштасады. Олардың қазіргі орналасқан жері – батыс порталдың хор бағаналары – екіншілік. Алғашқыда олар, әдетте, қасиетті Елизаветаның алтарінің сақталмаған жоғарғы бөлігінің бір бөлігі болған. Мүсіндер әулие Стефанды, оның ұлы Венгриялық әулие Емерикті, әулие Ладиславты және Щепановтық Станиславты бейнелейді.

Матер Долороса бағанада

112 см биіктігіндегі 1500 жылдарға жататын полихромды ағаштан жасалған мүсін. Ол кеш готика стиліндегі бұралаған бағанаға орнатылған. Мүсіннің үстінде оңтүстік қабырғаға готикалық киборий орнатылған. Киімнің экспрессиясы және жиырылуы Кошицедегі кеш готика ағаш өнер өнерінің жоғары деңгейін көрсетеді.

Матиас Корвиннің фонарлары

Бұл шамға арналған ойықшасы бар шың, бұрылып келген тас бағанаға орнатылған және 15 ғасырдың соңына дейін салынған. Шыңдардың фронтондары Кошице, Венгрия Корольдігі, Чехия және Далмацияның елтаңбаларымен әшекейленген. Екі герб бар: біреуі Хуньяди әулетінің гербі, екіншісі – белгісіз герб. Алғашқыда шам көршілес зиратқа қарайтын оңтүстік есіктің алдындағы аймақты жарықтандырған. Ол 20 ғасырдың басына дейін өз қызметін атқарды, содан кейін газ шамдарына бейімделді. 1940 жылы Матиас мұнарасының қабырғасына орнатылды.

Хор

Құбырлы орган хоры 19 ғасырдың соңында өткен кең ауқымды қайта құру жұмыстары кезінде толықтай жаңаланды. Қазіргі көшірмесі түпнұсқасына қарағанда сәл ұзын және көбірек тіректері бар. Ян Вейштің төрт түрлі түсті мүсіндері (жоғарыда сипатталғандай) тіректерге орнатылған және Венгрия корольдерінің тағы төрт неоготикалық мүсіндерімен толықтырылған: Венгрияның Карл I, Венгрияның Людовик I, Люксембургтың Сигизмунды және Матиас Корвин. Жаңа құбырлы органды Паткостолиден келген Анстер жасаған. Оған оңтүстік мұнарадағы баспалдақ арқылы өтуге болады. Алғашқысы Кошице қаласында австриялық граф Иоганн Непомук Вильчек табылған, ол оны сатып алып, Венаға жақын орналасқан Бург Кройзенштейн сарайына тасымалданды.

Пастофорий

Жеңіс аркасының солтүстік тірегінде орналасқан, евхаристияны сақтауға арналған тас пастофориум – собордағы ең нақты тас қалау жұмысы. Оны шамамен 1477 жылы шебер Штефан жасаған. Пастофориум алтыбұрышты пішіндес және бағаналар, фриздер, аркадалар мен аркалардың күрделі композициясымен әсемделген. Евхаристияны сақтауға арналған ирекше ниша пастофориумның бірінші қабатында орналасқан. Гербтердің кішкентай бейнелерімен әшекейленген металл ұшты есік 15 ғасырға дейін сақталып келген. 19 ғасырдың соңында жоғалған бөліктердің орнына пайғамбарлар мен тізе бүгіп отырған періштелердің кішкентай гипстен жасалған мүсіндері қойылды. Трент соборынан кейін пастофориумның қажеті болмай, пастофориумға апаратын баспалдақ мақсатын жойып, 1860 жылы алынып тасталды.

Қасиетті Елизаветаның бейнесі

Бұл рельеф тас пастофориуммен бір уақытта жасалған, және авторлығы да шебер Штефанға жатқызылады. Ол үш бөліктен тұрады, бірақ олардың композициялары үйлеспейді. Рельеф өзінің декоративті шешімімен, Ескі Ұстанымнан филигранмен бейнеленген алтыбұрышты цибориумнан өзгеше, күрт безендірілген. Цибориум (шың пішіндес) ішіне Мәсіхтің қанын символдайтын, баласын қорғап ұя салған пеликанның мүсіні орналастырылған. 19-шы ғасырда рельеф консольдің үстіне латынша "S. Elisabeth ora pro nobis" деген жазумен толықтырылды.

Райнер Мелихар епитафисі

Райнер Мелихар отбасының барокко стиліндегі епитафиі – қалалық басшысы (әкімі) – соборда сақталған неоготикалық ескерткіштердің санатындағы бірі және 17 ғасырдың басына дейін сақталып келген. Екі отбасы гербінің арасында Жазалау көрінісі бейнеленген; жоғарыда айқышқа мізілген Мәсіхтің мүсіні тұр. Тимпанның үстінде барокко стиліндегі мүсіндер тобы орналасқан: екі жағында екі періште және ортасында Жерді ұстап тұрған Мәсіх.

Мадоннаның Ауреоласы

Собордағы тағы бір барокко стиліндегі жәдігер, ішкі әсемдік сәнін лайықты түрде күшейтеді, ол – 18-ғасырдың бірінші жартысында жасалған және триумф аркасының астына ілінген аспалы ауреол. Ауреолдың ортасында Ана мен Бала бейнесі салынған екі жақты мүсін орналасқан.

Орындықтар

Кейбір кафедральдық орындықтар 18 ғасырда барокко стилінде жасалған, ал қалғандары 19 ғасырдың соңына дейін салынған. Пресвитериядағы қарама-қарсы орналасқан каноникалық орындықтар собордың кең ауқымды қайта құру жұмыстары кезінде (1800-ші жылдардың ортасында) бас сәулетші Имре Штайндлдің жобасы бойынша жасалды. Ол Кошице қаласының гербы салынған өрнектелген суреті бар жамағаттың патроналды орындығын жобалаған.

Қасиетті Марияға (Меттерция шіркеуі) арналған хабарландыру

Собордағы екі капелланың бірі – Матиас мұнарасы мен оңтүстік портал вестибюлі аралығында орналасқан, Құдіретті Марияға хабар беру капелласы. Ол 1477 жылы Штефан салған, және оның портреті крест тәрізді күмбездердің консолінде бейнеленген деп есептеледі. Салушы қолында қағаз жолағын ұстап тұр. Капеллада Меттерция алтарі орнатылған, сондықтан оған басқаша да атау бар. Оны венгр приматы Юрай Сатмаридың ата-анасы салғызған, сондықтан капелла Сатмари капелласы деп те аталады. 19 ғасырдың басында оның еденінің астында Кошице епископтарының мазары құрылды. Олардың қабір тастары қоршау қабырғаларына орнатылған. Игнац Фабри, Зигмонд Бубич, Августин Фишер Колбри және Йозеф Чарский осы жерге жерленген.

Қасиетті Крест шіркеуі

Күмбездегі екінші капелла – 1475 жылы салынған Қасиетті Крест капелласы. Оның қаржылаған адамы – қалалық консул және басқарушы Августин Кромер, сондықтан оны Кромер капелласы деп те атайды. Бүгінде ол сакристия ретінде пайдаланылады.

Патшаның ораториясы (эмпора)

Патшаның ораториясы ескі собордың жанына салынған. Ол трансепт өткелінің оңтүстік қосымшасының көпбұрышты аркасының бірінші қабатында орналасқан. Ораторияның астындағы қабырғада 1441 жылы, Брандистің Иоанн Жискра Кошице қаласының басшысы болған кездегі маңызды эпиграфикалық ескерткіш сақталған. Эпиграф Кошице халқының король Ладислав Похробекке адалдығын жариялайды. Баспалдақ екіге бөлінеді; батыс бөлігі собордың шатырына шығады. Ол тар болғандықтан, көбінесе әсемдеу мақсатында салынған деп есептеледі. Бұл бұралаң баспалдақ Еуропадағы ең көне баспалдақ болып табылады. 1499–1500 жылдары Австрияның Грац қаласындағы императорлық резиденциясында осы Кошице баспалдағының үлгісімен ұқсас баспалдақ салынған.

Әнші сахнасы

Негізгі өткелдің солтүстік қабырғасында орналасқан тас галерея (ғибадатхананың алдындағы бөлік орнында) собордың бастапқы құрылысына жатады. Оның мақсаты, болжам бойынша, актерлар мен әншілердің құлшылық кезінде ортағасырлық аллегориялар мен мистик ойындарды көрсетуіне арналған.

Қасиетті Флорианның мүсіні

Қасиетті Флориан өрт сөндірушілердің қамқоршысы болды және өрттен қорғаныш берді. Қала 1748 жылы оның мүсінін тұрғызды, ол бастапқыда Сент-Михаил шіркеуінің (кейіннен шапкіш үй) жанында, содан кейін Сент-Арбан мұнарасының оңтүстік қабырғасының жанында орналасты. 1940 жылы мүсін қазіргі орнына – собордың оңтүстік порталының кіреберіс залына көшірілді.

Адитон

Адитонның құрылысы 1440–1462 жылдар аралығында күмбезді салудың үшінші кезеңінде жүргізілді. Бұған қоса, консольдерде Яна Маршалек жасаған XIX ғасырдың соңына қарайғы неоготикалық стильдегі әулиелердің мүсіндері орналасқан. Терезе шыныларын Карл Гейлинг 1860 жылы Вена қаласында жасаған. Шынылардың үстінде кіші канондардың гербтері салынған.

Құрбандық шалатын құрбандық үстелі

Собордың ең жаңа элементі – тойлаушы дін қызметкерінің құрбандық тағы. Ол бас құрбандық тағының алдында орналасқан, екі қол пішіндес эллипс түрінде бір құмтас тастан қашалған. Құрбандық тағы жүрек пішіндес киелі сандық үстінде тұр. Тақтың жанында жаңа амбон (уағыз оқу орны) және седезилер (орындықтар) орналасқан. Бұл үш нысанды 1994 жылы Майкл мен Томас Баник жасаған.

Ауызша сөре

Ағаштан жасалған шатыры бар тас мінбар – мүсіншілер В. Обрам мен Р. Аржентидің шедеврі. Оған апаратын бұралаған баспалдақта арулар мен шіркеу әкелерінің мүсіндері орналасқан.

Ракоцци кесенесі

Куполдың солтүстік қабырғасының жанында 1906 жылы Франциск II Ракоци – венгр аристократы және Трансильвания князі – оның отбасы мен жақын достарының қалдықтары үшін крипт салынды. Крипт пен төрт тас саркофагты Будапешттен профессор Фригиес Шулек жобалаған. Бір саркофагта князь, оның анасы (Илона Зриньи) және үлкен ұлы Жозеф бірге жерленген. Оңтүстік саркофаг генерал граф Антал Эстерхазиге, ал солтүстік саркофаг Миклош Сибрикке арналған. Төртінші саркофаг крипттың екінші жағында граф Миклош Берсений мен оның екінші әйелі Кристина Чакидің қалдықтарын сақтайды.

Өмірдің апофеозы Ференц II Ракоцци

Собордың солтүстік есігінің үстіндегі бұл монументалды қабырға суреті 1914–16 жылдары салынған, ал авторы – Андор Дудикс (немесе Дудитс). Бұл – триптих.

Солтүстік портал

Солтүстік порталдың дизайны ортағасырлық дәстүрде сирек кездеседі, себебі шіркеулердің солтүстік жағында порталдар болмайтын. Оның мүсіндері собордың үш порталының ішінде ең әсем безендірілгені, мүмкін, ол ортағасырлық Кошицедегі ең жұмбас бөлігіне – қалалық базар мен қала әкімшілігіне қарағандықтан. Портал Осылайша, Орта ғасырларда алтынмен жалатылғандықтан, «Алтын қақпа» деп аталады. Солтүстік порталда екі кіреберіс есік бар. Олардың үстінде Соңғы Сурет салынған арка орналасқан. Рельеф екі бөлікке бөлінген. Төменгі бөлігінде, көкке қарай бет алған адамдар тобы көрсетілген, оларды періште қарсы алады, ал тозаққа бара жатқандар тізгінталған күйде, жын-шайтандармен бірге Левиафанның аузына жетеледі. Жоғарғы бөлігінде Соңғы Сурет бейнеленген, мүйізді екі періште әлемнің аяқталуын жариялайды. Қалған суреттер Он Екі Апостолды көрсетеді. Рельефтің үстінде шыңдармен, профильді және ою-өрнек мотивтерімен безендірілген бес жақтаулы рельеф орналасқан. Екі төменгі жақтаулы рельеф Әйелі Сент Элизабеттің өміріне арналған. Ал қалған үшеуі Голгофа көрінісін қайта жасайды. Жоғарғы бөлігінде Мәсіх өмір ағашының пішіндегі айқышқа шегеленіп тұр. Голгофада айқышқа шегеленген тағы екі адам көрсетілген: сол жақта періште құтқарылған жанды көкке алып барады, ал оң жақта шайтан жанды тозаққа жетеледі. Айқышқа шегелену көрінісінің астында, сол жақта айқышқа ілінген Мариям және оны қоршаған жылап тұрған әйелдер, ал оң жақта римдік сарбаздармен қоршалған Жақсы Жаңалықты уағыздаған Иоанн бейнеленген. Дөңгелектің үлкен қайта құрылысы кезінде солтүстік порталдың екі қақпасының бойына әулиелердің неоготикалық мүсіндерін орналастыру үшін нишалар қосылды. Нишалар түпнұсқа, ал бұрынғы ғасырларда оларда қандай мүсіндер тұрғаны белгісіз. Басқа неоготикалық мүсіндер шығыс қанаттың порталын безендіреді. Мүсіндерде Венгрия корольдері бейнеленген, оның ішінде Венгрия королі Карл I, оның әйелі Польшаның Елизаветасы және Венгрия королі Людовик бар. Бұл Будапешт мүсіншісі Лайош Лантайдың шедеврлері.

Батыс порталы

Литургиялық әдет-ғұрыпқа сәйкес, шіркеудің басты кіреберісі батыс порталы болып табылады. Үш қақпасы болғанымен, бұл кіреберіс ең қарапайым тас әшекейлерімен безендірілген. Екі жағында мүсіндік безендіру жоқ. Бас қақпаның үстінде екі рельеф орналасқан. Олардың бірі, қақпаның тікелей үстінде, Гетсимани бағында Мәсіхтің Әкесіне аяушылықпен дұға ететін бейнесін көрсетеді. Мәсіхтің сол жағында Петір, Жохан және Жақып, ал оң жағынан Яһуда бастаған сарбаздар келеді. Порталдың төменгі бөлігінде Пеита сахнасы бейнеленген – Құдай ана Мәриям Мәсіхтің денесін ұстап тұр, оның айналасында Магдалалық Мариям мен Иосиф тұр. Ең жоғарғы рельефте періштелер Верониканың Мәсіхтің бейнесі бар сүлгісін ұстап тұр. Порталдың барлық символикасы жергілікті Қасиетті Қан дәстүрімен байланысты. 19 ғасырдың соңында бас қақпаға екі неоготикалық мүсін қойылды, олардың тек біреуі – Жақияның мүсіні сақталған.

Оңтүстік порталы

Оңтүстік портал бұрынғы екі порталдан патшаның галереясының астындағы кіреберіс бөлмесіне орналасқандығымен ерекшеленеді. Оның екі қақпасы бар, солтүстік портал сияқты, бірақ бейнелеудегі суреттер жоқ. Олардың орнына үшбұрыш пішіндес тік бұрыштармен айналған, үстінде тағы бір қатар тік бұрыштармен аяқталады. Портал соборға үш деңгейлі кіреберіс сезімін береді. Порталдың ерекше бөлігі – кіреберіс бөлмесінің готикалық аркасының әуелік тірегі, жапырақтармен әшекейленген. Порталдың ортасындағы мүсіннің балдахині ұшып тұрған мұнаралардан жасалған; тағы бір мұнара мен аң азаптау құралдарын ұстап тұр. Осыған сүйенсек, бұрын балдахин астында Мәсіхтің мүсіні болған деп есептеледі. Бүгінде онда 19 ғасырдың соңында мүсінші Янош Маршалко жасаған Таза Мария мүсіні орналасқан. Порталдағы басқа мүсіндер – қасиеттілер, император Константин Ұлы, Венгрияның Елизаветасы, Прагалық Адалберт, апостол Андрей (Кошице архиепископиясының қасиетті қамқоршысы), Франциск Ксавьер және епископ Теодор. Бұл мүсіндер порталдың символикасымен байланысты емес; олар 19 ғасырдың соңында собордың негізгі жөндеу жұмыстарын қаржылаған демеушілер мен адамдарды бейнелейді. Ортадағы портрет архитектор Имре Штайндлге тиесілі. Басқаларының арасында Фридрих Вильгельм Фреде және Отто Штело болды.

Зигизмунд мұнарасы

1420-40 жылдары шіркеу құрылысының екінші кезеңінде салынған солтүстік мұнара 1462 жылы үшінші кезеңінде аяқталды. Бұл туралы батыс қасбетінің порталынан, сонымен қатар мұнараның кіреберісінен "1462" жылымен ойылған Кошице гербі куәлік етеді. Мұнараның үш қабаты шаршы пішіндес, ал төртінші қабаттан бастап сегізбұрышты пішінге айналады. Мұнара қарапайым безендірілген, едендері геометриялық өрнектермен әшекейленген тік қырлармен бөлінген. Төртінші және бесінші қабаттардың арасында әрқайсысы әртүрлі суреттері бар розеткалардан тұратын фриз орналасқан. Сигимунд мұнарасы 1490 және 1491 жылдары Иоанн I Альберт әскері Кошице қаласын қоршаған кезде көп зақым көрді. Ол 1494-97 жылдары Прагадан Вацлавтың жетекшілігімен Ниш қаласынан келген Николай Кромфольцпен қайта жаңартылды. 1775 жылғы өрттен кейін мұнара сәл биіктеп, басына Рококо стиліндегі қалқа орнатылды, ол мұнараның алтыншы қабатын құрады. Қалқа мыс жапырақшамен жабылған, ал ішінде алтын жалатылған сантехникалық бөлшектері бар. Оның үстінде 3 метрлік мыс айқыш орнатылған. Мұнарада 160 саты бар және биік. Бірінші қабатта үлкен сағат механизмі, ал екінші қабатта қоңыраулар ілінген. Үшінші қабатта 1926 жылғы екі қоңырау орналасқан. Александр Бухнер жаңа қоңыраулар құюды тапсырды, олардың бірі 530 кг салмақта және Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза болғандардың есімдері жазылған. Сондай-ақ, 1970 жылға дейін пайдаланылған өрт сөндіру бөлімі де бар.

Флеша

Неоготикалық мұнара бас және көлденең бөліктердің қиылысында 19 ғасырдың соңындағы күмбезді кеңейтілген қайта құру барысында салынды. Оның ағаш қаңқасы бар, ол мыспен жабылған.

Франциск II Ракоцци ескерткіші

1906 жылы Франциск II Ракоцци және оның серіктерінің қалдықтары Түркиядан Кошицеге әкелініп, собордың жер астына жерленді. 1938 жылғы 24 шілдеде Куруц көтерілісінің ескерткіші ашылды. Ескерткішті Сипос және Войтех Лоффлер жасаған. Войтех Бухнер оны қоладан қалыпқа келтірді.

Собор туралы аңыздар

Жылдар өте келе собор туралы әңгімелер пайда болды. Олардың көпшілігі орта ғасырларда күмбез салынып жатқан кезде туған. Ғасырлар бойы салынған собор, құрылысшылардың собордың белгісіз бір жеріне тығып қойған қуыс тас туралы әңгімеге бастады. Егер тас жоғалса, бүкіл собор құлап кетер еді. Тағы бір әңгіме мас әйелдің гаргулейі туралы – ол шебер құрылысшының ішкілігімен кеткен әйелі болған деседі. Әңгімеге сәйкес, ол қаладағы әрекеттерімен оның абыройын түсіргендіктен, оны мәңгілікке гаргуль етіп айналдырған. Матиас патшаның шырағы туралы әңгімеде, оның астында тұрған әрбір қылмыскердің кінәсін кетіре алатын күші бар екені айтылады. Соңғы әңгіме – Мәсіхтің қаны туралы. Бір күні, әдеттегі жексенбілік мисса кезінде, дін қызметкері шарапқа толы киелі келішті еденге төгіп жіберді, соның нәтижесінде азап шеккен Мәсіхтің бейнесі пайда болды; кейбір сенушілер Мәсіхтің зарлағанын естігендерін айтты.