Кіріспе
Американдық романшы Питер Маттиессен (22 мамыр 1927 жыл – 5 сәуір 2014 жыл) – американдық романшы, табиғатты зерттеуші, жабайы табиғат туралы жазушы, дзен ұстазы және бұрынғы ЦРУ агенты. "The Paris Review" әдеби журналының құрылтайшыларының бірі, ол Ұлттық кітап сыйлығын ғылыми-танымдық жанрда ("Қар барысы", 1979, "Қазіргі ойлар" санаты) және көркем әдебиетте ("Көлбеу ел", 2008) жеңіп алған жалғыз жазушы. Сонымен қатар, ол белгілі экологиялық белсенді болды. Маттиессеннің ғылыми-танымдық шығармаларында табиғат пен саяхат, әсіресе "Қар барысы" (1978) және американдық үндістердің мәселелері мен тарихы, мысалы, Леонард Пелтиер ісіне арналған егжей-тегжейлі және даулы зерттеуі "Жабайы жылқының рухында" (1983) ең көп орын алған. Оның көркем шығармалары фильмге түсірілді: "Саяхатшы" атты ерте әңгімесі Луис Буньюэльдің "Жас адам" (1960) фильміне, ал "Иеміздің даласында ойын" (1965) романы 1991 жылы сол атпен экранға шықты. 2008 жылы 81 жасында Маттиессен "Көлбеу ел" романы үшін Ұлттық кітап сыйлығын алды, бұл 1990 жылдары жарық көрген үш романының 890 беттік бір томдық қайта жазылған нұсқасы болды. Сынаушы Майкл Дирданың айтуынша, "Маттиессеннен гөрі жануарлар туралы лирикалық жазатын немесе тау шатқалдары, саванналар мен теңіздің рухани сезімін осыншалықты әсерлі сипаттайтын адам жоқ". Маттиессен бір жылдан астам уақыт бойы жедел лейкемиямен ауырды. Ол 2014 жылдың 5 сәуірінде қайтыс болды, соңғы кітабы – "Жұмақта" романы 8 сәуірде жарық көруге үш күн қалғанда.
the clockmaker
Peter Matthiessen (May 22, 1927 – April 5, 2014) was an American novelist, naturalist, wilderness writer, zen teacher and onetime CIA agent. A co founder of the literary magazine The Paris Review, he is the only writer to have won the National Book Award in both nonfiction (The Snow Leopard, 1979, category Contemporary Thought) and fiction (Shadow Country, 2008). He was also a prominent environmental activist. Matthiessen's nonfiction featured nature and travel, notably The Snow Leopard (1978) and American Indian issues and history, such as a detailed and controversial study of the Leonard Peltier case, In the Spirit of Crazy Horse (1983). His fiction was adapted for film: the early story "Travelin' Man" was made into The Young One (1960) by Luis Buñuel and the novel At Play in the Fields of the Lord (1965) into the 1991 film of the same name. In 2008, at age 81, Matthiessen received the National Book Award for Fiction for Shadow Country, a one volume, 890 page revision of his three novels set in frontier Florida that had been published in the 1990s. According to critic Michael Dirda, "No one writes more lyrically [than Matthiessen] about animals or describes more movingly the spiritual experience of mountaintops, savannas, and the sea." Matthiessen was treated for acute leukemia for more than a year. He died on April 5, 2014, three days before publication of his final book, the novel In Paradise on April 8.
Ерте өмір
Маттиессен Нью-Йорк қаласында Эрард Адольф Маттиессеннің (1902–2000) және Элизабеттің (құрметті аты Кэри) отбасында дүниеге келді. Архитектор Эрард Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Әскери-теңіз күштеріне қосылып, артиллериялық оқу құралдарын жасауға көмектесті. Кейіннен ол архитектурадан бас тартып, Audubon қоғамы мен Табиғатты қорғау қорының өкілі және қайырымдылық қор жинаушысы болды. Жақсы жағдайдағы отбасы Нью-Йорк қаласында да, Коннектикут штатында да тұрды, онда ағасымен бірге Маттиессен жануарларға деген махаббатын дамытты, бұл оның болашақ қызметінде жабайы табиғат жайлы жазушы және табиғаттанушы ретінде жұмыс істеуіне әсер етті. Ол Санкт-Бернард мектебінде, Хочкисс мектебінде оқыды, содан кейін АҚШ Әскери-теңіз күштерінде қысқа қызметтенгеннен (1945–1947) кейін Йель университетін (B.A., 1950) бітірді, үшінші курсын Сорбоннада өткізді. Йельде ол ағылшын тілі мамандығын таңдап, әңгімелер жариялады (олардың бірі беделді Атлантика сыйлығын жеңіп алды) және зоологияны оқыды.
Париж шолуы мен ЦРУ
Үйленіп, жазушылық мансабын бастауға ниеттенген ол көп ұзамай Парижге қайта оралды, онда Уильям Стайрон, Джеймс Болдуин және Ирвин Шоу сияқты басқа да эмигрант американдық жазушылармен танысты. 1953 жылы ол Харольд Л. Хьюмс, Томас Гинцбург, Дональд Холл, Бен Морреал және Джордж Плимптонмен бірге танымал "The Paris Review" әдеби журналын құруға қатысты. 2006 жылғы фильмде көрсетілгендей, ол сол кезде АҚШ Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) үшін жұмыс істеген, ал журналды өзінің жасырын қызметін жабу үшін пайдаланған. 2008 жылы Чарли Роузбен берген сұхбатында Маттиессен ЦРУ-дағы жұмысы үшін "The Paris Review журналын ойлап тапқанын" айтты. Ол ЦРУ қызметкері болып жұмыс істеген кезінде "Партизандар" романын аяқтады. 1954 жылы ол АҚШ-қа оралып, "The Paris Review" журналын Плимптонға (балалық шақтағы досы) тапсырды. 1956 жылы ол ажырасып, көп саяхаттауға кірісті.
Жазбалар
1959 жылы Мэттхиссен «Америкадағы жабайы табиғат» атты алғашқы басылымын жариялады. Бұл кітап Солтүстік Америка тарихындағы адамдардың қоныстануы салдарынан жануарлар мен құстар түрлерінің жойылуы мен құрып кетуі, сондай-ақ құрып кету қаупі төнген түрлерді қорғауға жасалған адамдық күш-жігердің тарихын қамтиды. 1965 жылы Мэттхиссен «Иеміздің даласында ойын» романын жазды. Роман американдық миссионерлер тобының Оңтүстік Американың жергілікті тайпасымен кездесуін баяндайды. 1991 жылы кітаптағы оқиғалар негізінде сол аттас фильм түсірілді. 1968 жылы ол «Жазушылар мен редакторлар соғыс салығына қарсы наразылық» декларациясына қол қойып, Вьетнам соғысына қарсылық білдіргендіктен салық төлеуден бас тартуға міндеттенді. Океанографиялық зерттеулерге арналған «Көк меридиан» жұмысы фотограф Питер А. Лейкпен бірлесе жасалды және Питер Гимбел мен Джим Липскомбтың режиссерлік жұмысымен түсірілген «Көк су, ақ өлім» (1971) фильмінің түсірілім процесін көрсетеді. 1973 жылдың соңында Мэттхиссен Гималай тауларына биолог Джордж Шаллермен бірге экспедицияға қатысты. Бұл экспедицияның нәтижесінде жазылған «Қар барысы» (1978) кітабы екі маңызды сыйлыққа ие болды. Мэттхиссен 1976 жылы американдық үнділер қозғалысының белсендісі Леонард Пелтиердің сотталуы мен айыпталуына қызығушылық танытып, «Жаңғырық аттың рухында» (1983) атты деректік кітап жазды. 2008 жылы Мэттхиссен 1990-жылдары жарық көрген Флорида трилогиясын қайта қарады: «Уотсон мырзаны өлтіру» (1990), «Жоғалған адамның өзені» (1997) және «Сүйекпен сүйек» (1999). Бұл кітаптар Оңтүстік Флориданың шекаралық жылдарынан және 1910 жылғы Оңтүстік-Батыс Флоридадағы дауылдан кейін плантатор Эдгар Дж. Уотсонның қайтыс болуынан шабыт алды. Ол бастапқыда 1500 беттік қолжазба ретінде жазылған үш кітапты қайта өңдеп, редакциялады. Нәтижесінде жүлделі «Көлеңкелі ел» атты бір томдық кітап жарық көрді. Мэттхиссен көркем және деректік әдебиеттердегі шеберлігімен танымал болғанымен, ол өзін ең алдымен роман жазушысы деп есептеді. Ол: «Адам өз қолымен жақсы жасайтын кез келген нәрсе сияқты, жақсы деректік әдебиет жазу да терең қанағат береді. Бірақ зерттеулерімді жинап, фактілерді реттегеннен кейін шаршағандай сезінемін, ал көркем әдебиет мені күшпен толықтырады. Романның тереңіне енгенде, алда не пайда болатынын, оның қайдан келетінін білу қиын. Жер бетінде ешкім көрмеген нәрсені жасауға өзіңді толықтай бергенде, ерекше қуанышпен мас күйге ұшырағандай боласың».
Crazy Horse-дің сот ісін жүргізу
1983 жылы «Айбақты жылқының рухында» кітабы жарық көргеннен кейін көп ұзамай, Мэтиессен мен оның баспасы «Викинг Пингвин» Федералдық тергеу бюросының агенты Дэвид Прайс және Оңтүстік Дакотаның бұрынғы губернаторы Уильям Дж. Джанклоу тарапынан қорлау үшін сотқа берілді. Арыз берушілер 49 миллион доллардан астам өтемақы талап етті; Джанклоу сондай-ақ кітаптың барлық даналарын кітап дүкендерінен алып тастауға талап қойды. Төрт жылға созылған сот процесінен кейін, Федералдық округ сотының судьясы Диана Э. Мерфи Прайс шағымын қабылдамады, Мэтиессеннің «өз пікірін қалыптастыру, оны қолдау үшін зерттеу жүргізу және адамдар мен оқиғалар туралы бір жақты көзқарас жариялау еркіне» ие екенін растады. Джанклоу ісі бойынша Оңтүстік Дакота соты да Мэтиессеннің пайдасына шешім шығарды. Екі іс те апелляцияға берілді. 1990 жылы Жоғарғы Сот Прайс ұсынған аргументтерді қарастырудан бас тартып, оның апелляциясын тоқтатты. Осы жылы Оңтүстік Дакота Жоғарғы Соты Джанклоудың ісін де қараудан бас тартты. Сот процестері аяқталғаннан кейін, кітаптың жұмсақ мұқабалы басылымы 1992 жылы жарық көрді.
Жеке өмір
1950 жылы Йель университетін бітіргеннен кейін Маттиессен Пэтси Саутгейтпен (Patsy Southgate) кездесіп, оның әкесі Рузвельттің Ақ үйінде протокол жетекшісі болған. Маттиессен мен Саутгейттің екі баласы болды. Олар 1956 жылы ажырасып кетті. 1963 жылы ол жазушы Дебора Лавқа үйленді. Олар Нью-Йорк штатының Сагапонак қаласында тұрды. Ол оның қызы, жазушы Ру Маттиессенді өсінді. 1964 жылы экологиялық белсенді Алекс Маттиессен дүниеге келді. "Қарлы барс" кітабында Маттиессен әйелі Деборамен арадағы құбылмалы, аяқ-аяқ болып тұратын қарым-қатынасты, оның қатерлі ісігі анықталғанға дейін бір-біріне берген терең уәдені айтады. Маттиессен мен Дебора дзен буддизмін ұстанды. Ол 1972 жылғы қаңтарда Нью-Йоркте қайтыс болды. Келесі жылдың қыркүйегінде Гималай тауларындағы Непалға сапар жасады. Кейін Маттиессен Ақ Алма Асангасының буддалық діни қызметкері болды. Дзенді үйренуге кіріспес бұрын Маттиессен ЛСД-нің алғашқы зерттеушілерінің бірі болды. Ол буддизмнің оның есірткі тәжірибесінен табиғи түрде пайда болғанын айтты. ЛСД уақыт өте келе заңсыз деп жариялануы өкінішті екенін, оның дұрыс күтім мен назарда ұсталғанда рухани және емдік құрал ретінде пайдалы болуы мүмкін екенін айтты және Тимоти Лири сияқты тұлғаны есірткінің ұзақ мерзімді беделі тұрғысынан сынады. 1980 жылы Маттиессен Танзанияда туған Мария Экхартқа Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аймағында дзен рәсімінде үйленді. Олар Нью-Йорктегі Сагапонак қаласында тұрды. Экхарт – "Serial" бағдарламасының жүргізушісі және атқарушы продюсері Сара Кенигтің анасы, ол үйленген кезде 10 немесе 11 жаста болған. 1989 жылы Маттиессен өзінің тегін Солтүстік Фризия кемешісі және кит аулау капитаны Маттиас Петерсенге (1632–1706) дейін жететінін баяндаған автобиографиялық эссе жариялады.
Ауру және өлім
2012 жылдың соңында Маттиессенге лейкемия диагнозы қойылды. Ол 2014 жылдың 5 сәуірінде Сагапонактағы үйінде 86 жасында қайтыс болды.