Кіріспе

Джон Хойер Апдайк (18 наурыз 1932 – 27 қаңтар 2009) – американдық романист, ақын, әңгімеші, өнер сыншысы және әдебиет сыншысы. Пулитцер сыйлығын бірнеше рет жеңіп алған төрт жазушының бірі (басқалары – Бут Таркингтон, Уильям Фолкнер және Колсон Уайтхед), Апдайк өмірі бойы жиырмадан астам роман, оннан астам әңгімелер жинағы, сондай-ақ өлеңдер, өнер және әдебиет туралы сындық еңбектер мен балалар кітаптарын жариялады. Оның жүздеген әңгімелері, рецензиялары мен өлеңдері 1954 жылдан бастап «Нью-Йоркер» журналында жарық көрді. Ол сонымен қатар «The New York Review of Books» журналына да тұрақты түрде жазды. Оның ең танымал туындысы – «Түйе» сериясы («Түйе қаш», «Түйе қайта жанданды», «Түйе бай», «Түйе тынышты» романдары және «Түйе естеліктері» повесі), ол Гарри «Түйе» Ангстром деген орташа американдық адамның өмірін бірнеше онжылдық бойы, жастығынан өліміне дейін көрсетеді. «Түйе бай» (1981) және «Түйе тынышты» (1990) романдары Пулитцер сыйлығымен марапатталды. Оның тақырыбын «американдық шағын қала, протестанттық орта тап» деп сипаттаған сыншылар оның мұқият өңдеуін, ерекше проза стилін және орташа есеппен жылына бір кітап шығаратын мол өнімділігін атап өтті. Ол шығармаларында «жиі жеке дағдарыстарды бастан өткізетін және дін, отбасылық міндеттер мен неке бұзу сияқты мәселелерге жауап беруге мәжбүр болатын» кейіпкерлерді жасады. Оның көркем әдебиеті орташа американдықтардың алаңдаушылықтарына, құштарлықтарына және қайғыларына назар аударуымен, христиан теологиясына баса назар аударуымен және сексуалдық және сезімтал егжей-тегжейлілікке ден қоюымен ерекшеленеді. Оның еңбектері көптеген сыншылардың назарын аударып, мақтауға ие болды және ол өз заманының ұлы американдық жазушыларының бірі саналады. Апдайк өте ерекше проза стиліне ие, ол «реалистік дәстүрде қалып отырып, физикалық әлемді әсемдеп сипаттайтын, әзілге толы, зиялы авторлық дауыс» арқылы бай, ерекше және кейде сирек кездесетін сөздерді қолданады. Ол өзінің стилін «әдеттегі нәрселерге де сұлулық сыйлауға жасалған әрекет» деп сипаттады.

Ерте өмір және білім

Апдайк Пенсильвания штатының Рединг қаласында Линда Грейс (туған аты Хойер) мен Уэсли Рассел Апдайктің жалғыз баласы ретінде дүниеге келді және жақын маңдағы Шиллингтон қалашығындағы балалық шағын өткізді. Кейін отбасы Плоувилл ауылына көшіп келді. Анасының жазушы болуға тырысуы жас Апдайкқа үлкен әсер етті. "Менің ең ерте естеліктерімнің бірі – оның үстеліндегі жазу құралдарын, терілгішті, таза қағаз қораптарын көруім еді. Мен сол қоңыр конверттерді есіме түсіремін, оларға әңгімелер жіберіліп, қайта оралып келетін". Пенсильвания штатының Беркс округінде өткен осы жылдар "Кролик Ангстром" тетралогиясының тұрғын ортасына, сондай-ақ оның көптеген алғашқы романдары мен әңгімелеріне әсер етті. Апдайк жасөспірім кезінде Scholastic Art & Writing Award сыйлығын жеңіп, жазу өнерімен танылды. Гарвардта ол тез арада сыныптастары арасында The Harvard Lampoon журналының талантты және жемісті авторы ретінде белгілі болды, тіпті оның президенті де болды. Ол 1954 жылы summa cum laude көрсеткішімен ағылшын тілі мамандығы бойынша бітіріп, Phi Beta Kappa-ға сайланды. Бітіргеннен кейін Апдайк Оксфорд университетінің Раскин өнер мектебіне карикатурашы болу ниетімен оқуға түсті. Америка Құрама Штаттарына оралғаннан кейін Апдайк отбасымен Нью-Йоркке көшіп, The New Yorker журналына тұрақты автор болды. Осымен оның кәсіби жазушылық жолы басталды.

1960-1970 жылдар

Кейіннен Апдайк отбасымен Массачусетс штатының Ипсвич қаласына көшіп барды. Көптеген сыншылар, оның ішінде жергілікті Ipswich Chronicle газетінің редакторы, «Жұбайлар» романындағы Тарбокс қалашығы Ипсвичке негізделгенін айтты. Апдайк газетке жазған хатында бұл пікірге келіспеді. Апдайктің 1960 және 1970 жылдардағы күнделікті өмірінен алынған әсерлер, Апдайк қайтыс болғаннан кейін жарияланған және оның досы мен құрдасы жазған сол газеттегі хатта жазылған. Ипсвичте Апдайк Гуггенхайм стипендиясының арқасында «Қаш, кролик» (1960) және «Кентавр» (1963) атты ең танымал екі туындысын жазды; соңғысы Ұлттық кітап сыйлығына ие болды.

Қысқа әңгімелері

Апдайктің мансабы мен беделі "The New Yorker" журналымен ұзақ жылдар бойы тығыз байланыста болғандығымен қалыптасып, дамыды. Ол журналдың қызметінен екі жыл өткен соң кетіп қалғанына қарамастан, оның туындылары мансабының барысында үнемі жарияланып тұрды. Апдайктің естеліктерінде ол "Жаңа Англияның үй жаңалықтарын беру үшін" осы аймақта қалғанын, Америка үйін ер адам жазушының көзқарасымен бейнелеуге тырысқанын жазған. Апдайктің журналмен жасасқан келісімі бойынша, оның әңгімелерінің қолжазбаларына алғашқы құқық берілді. Алайда, 1952 жылдан 1987 жылға дейін "Нью-Йоркер" журналын басқарған Уильям Шон, бірнеше әңгімені тым ашық деп санап, жариялаудан бас тартты. "Too Far To Go" (1979) жинағына енген "Maple" әңгімелері Апдайктің бірінші некесінің дағдарысын және одан кейінгі өзгерістерді көрсетеді; "Separating" (1974) және "Here Come the Maples" (1976) оның ажырасу оқиғаларын баяндайды. Бұл әңгімелер 1970-жылдардағы Америка қоғамында алкогольдің орын алған рөлін де көрсетеді. Олар 1979 жылы NBC телеарнасында "Too Far To Go" деген атпен көрсетілген телефильмнің негізі болды. Апдайктің әңгімелері Альфред А. Кнопф баспасынан бес онжылдық бойына бірнеше томдық жинақтарда жарық көрді. 2013 жылы Америка кітапханасы 186 әңгімеден тұратын екі томдық жинақты "Жинақталған әңгімелер" деген атпен шығарды.

Романдар

1971 жылы Апдайк "Тері, жүгіріңіз" романына жалғас, "Тері қайтадан" кітабын жариялады, ол 1960-шы жылдарға жауап ретінде жазылған еді. Апдайк романында сол кезеңде АҚШ-ты қамқан әлеуметтік және саяси өзгерістерге деген наразылығы мен жек көруі көрінді. Апдайктің Олингер кезеңінің бастапқы туындылары жастық шағындағы Пенсильвания штатында өтті; ол 1965 жылы "Ферма" лирикалық романымен аяқталды. Алғашқы романдарынан кейін Апдайк көбінесе адалдықсыздық, зина және отбасылық қарым-қатынастағы дағдарыстарды, әсіресе Американ қалаларында суреттегені үшін танымал болды; сондай-ақ, осы әлеуметтік нормалардың бұзылуынан туындаған шатасу мен еркіндіктің қайшылығын бейнелегені үшін де сынға түсті. Бірде ол: "Бұл тақырыпты мен толық зерттемесем де, ол мені шаршатып қойды" деп жазған. Апдайктің осы тақырыптағы ең белгілі романы – "Жұбайлар" (1968), Массачусетс штатындағы Тарбокс деген шағын ойдан шығарылған қалашақтағы зина туралы повесть. Бұл кітап Апдайкке "Time" журналының мұқабасында "Зинақор қоғам" деген тақырыппен пайда болуға мүмкіндік берді. Журналдағы мақала да, белгілі бір дәрежеде роман да американдық қоғамның жыныстық қатынас мәселесінде барлық әлеуметтік стандарттардан бас тарта ма деген ұлттық алаңдаушылықты қозғады. "Төңкеріс" (1978) – Африкаға сапарынан шабыттанған африкалық диктатура туралы жоғары бағаланған роман, онда Апдайк жаңа салаға қадам басты.

1980-2000 жылдар

1980 жылы ол Гарри Ангстромды бейнелейтін тағы бір романды жариялады – «Қоян бай», ол Ұлттық кітап сыйлығын жеңіп алды. Апдайктің ең танымал романдарының бірі саналатын бұл туынды фильмге бейімделді және Харольд Блумның 20 ғасырдың канондық әдебиетінің тізіміне енді («Батыс канонында»). 2008 жылы Апдайк «Иствиктің жесірлері» атты кітап шығарды, ол оның соңғы жарық көрген романы болды. 1986 жылы ол «Роджердің нұсқасын» жариялады, бұл «Қызыл әріп» трилогиясының екінші томы. Роман компьютерлік бағдарлама арқылы Құдайдың бар екенін дәлелдеу әрекеті туралы айтады. Автор және сыншы Мартин Амис оны «шедеврге жақын» деп атады. 1989 жылғы «S.» романы ерекшеленеді, себебі оның басты кейіпкері – әйел. Бұл роман Апдайктің Натаниел Хоторнның «Қызыл әріп» романын қайта өңдеуін аяқтады. 1990 жылы ол соңғы «Қоян» романын – «Қоян тынышта» жарыққа шығарды, ол «Пулитцер» сыйлығына және Ұлттық кітап сыншылары шеңберінің сыйлығына ие болды. 500 беттен астам көлемді бұл роман Апдайктің ең танымал туындыларының бірі саналады. 2000 жылы Апдайк «Керісі еске түседі» повесін «Махаббаттың иісі» жинағына енгізді, осылайша «Қоян» сағасын аяқтады. Соңғы екі «Қоян» романы үшін «Пулитцер» сыйлығын алған Апдайк – екі рет «Пулитцер» сыйлығын жеңіп алған төрт жазушының бірі (қалғандары – Уильям Фолкнер, Бут Таркингтон және Колсон Уайтхед). 1995 жылы Everyman's Library төрт романды жинақтап, омнибус ретінде жариялады. Апдайк кіріспе сөзінде «Қоянды» «маған айналасындағы Америкаға билет сияқты» деп сипаттады. «Қоянның көзімен көргенімді өз көзіммен көргенімнен гөрі айтуға тұрарлық еді, бірақ арадағы айырмашылық көбінесе шамалы болды». Кейінірек Апдайк Қоянды «бауырым және жақсы досым» деп атады, ол оны жазушы ретінде ашты. «Қоян тынышта» романы жарық көргеннен кейін Апдайк 1990-жылдар мен 2000-жылдардың басында түрлі жанрларда романдар жариялады, осы кезеңдегі туындылары көбінесе тәжірибелік сипатқа ие болды. Ал кейбіреулер кітаптағы ағылшын тілінің шеберлігін бағаласа да, оның тым егжей-тегжейлі, көркем суреттерге және рухани күйзеліске толы екенін айтты. «Ауылдар» (2004) романында Апдайк Жаңа Англиядағы адалсыздық тақырыбына оралды. Оның 22-ші романы «Террорист» (2006), Нью-Джерсидегі жас экстремистік мұсылманның оқиғасы, бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударды, бірақ сыншылардың мақтауына ие болмады. Бұл көлемді роман сол кезеңдегі оның әңгімелер жинақтарында кездесетін бірнеше әңгімелерден тұрды. Апдайк көркем әдебиет, поэзия (көп бөлігі «Жиналған өлеңдер: 1953–1993, 1993» жинағында), эсселер (тоғыз жеке томда жинақталған), пьеса («Buchanan Dying, 1974») және мемуарлар («Self Consciousness, 1989») сияқты түрлі жанрларда жұмыс істеді. Өмірінің соңында Апдайк Сент-Пол және ертедегі христиандық туралы роман жазып жүрді.

Жеке өмір және өлім

Өмірбаясын жазған Адам Беглидің сөзінше, Апдайк өмірінің ұсақ-түйектері мен ерекшеліктерін прозаға айналдырған, бұл оқырмандарын байытқан, бірақ сонымен бірге «өнері үшін өзінің жанындағы адамдардың бақытын құрбан етуге дайын» болғаны үшін де сынға ұшыраған. 1953 жылы Гарвардта оқып жүргенде Апдайк Рэдклифф колледжінің суретші студенті, сондай-ақ белгілі унитарий дін қызметкерінің қызы Мэри Энтуистл Пеннингтонға үйленді. Ол онымен бірге Англияның Оксфорд қаласына сапар шекті, онда ол суретшілер мектебінде оқыды және 1955 жылы олардың бірінші баласы Элизабет дүниеге келді. Жұбайлардың тағы үш баласы болды: Дэвид (1957 жылы туған), Майкл (1959 жылы туған) және Миранда (1960 жылы туған). Апдайк жиі адалсыздық жасаған, соңында 1974 жылы Марта Рэгглз Бернхардқа кетуге мәжбүр болды. Ол 2009 жылдың 27 қаңтарында 76 жасында Массачусетс штатының Данверс қаласындағы хоспис орталығында өкпе рагынан қайтыс болды. Оның өлімінен кейін әйелі, төрт баласы, үш келіншегі, бірінші әйелі, жеті немересі және жеті немере келіні қалды. Ақын Томас М. Диш атап өткендей, Апдайк белгілі романдар авторы болғандықтан, оның поэзиясы «әуесқойлық немесе кемшілік» ретінде қабылдануы мүмкін еді; алайда Диш Апдайқтың жеңіл өлеңдерін «эпиграммалық айқындыққа» толы поэзия ретінде қарастырды. Оның өлеңдері «алуан түрлі формалар мен тақырыптарды» қамтығаны, «зейінділігі мен дәлдігімен» және американдық оқырмандарға таныс жайттарды бейнелегені үшін жоғары бағаланды. «Endpoint» атты туындысын оқыған сыншы Чарльз Макграт Апдайк поэзиясында «басқа, тереңірек үн» тапқанын айтты, оның сөздерінің ойыны «тегістеліп, біртіндеп жоғалып» кететінін және көптеген нәзік «дыбыстық эффектілерге» ие екенін атап өтті. Джон Кинан «Endpoint» жинағын «әдемі және терең» деп бағалап, оның поэзиясының «күнделікті өмірді техникалық жағынан шеберлікпен бейнелеуі оған кемшілік ретінде қарастырылуы мүмкін» екенін мәлімдеді.

Танымал мәдениетте

Апдайк екі рет Time журналының мұқабасында болды, 1968 жылғы 26 сәуірде және 1982 жылғы 18 қазанда. Николсон Бейкердің "U and I" (1991) атты "жабық кітап бойынша емтиханының" нысаны Апдайк болды. Бейкер Апдайкпен кездесіп, оның гольф серіктесі болуын қалатынын айтады. 2000 жылы Апдайк "Симпсон" мультсериалының "Ақымақ клоун Поппи" эпизодында Кітап фестивалінде өзін-өзі сомдады. Эминемнің "8 миля" (2002) фильміндегі басты кейіпкер "Керік" деп аталды және ол Қоян Ангстромға қандай да бір ұқсастықтарды көрсетеді. Фильмнің саундтрегінде "Rabbit Run" деген ән бар. Америкалық карикатурист Дэвид Левин салған Апдайк портреттері The New York Review of Books журналында бірнеше рет жарияланды. 2022 және 2023 жылдары Апдайк Джулия телешоуының эпизодтарында Брайс Пинкхэм тарапынан сомдалды.

Қосымша оқу және әдеби сын

Бейли, Питер Дж., Rabbit (Un)Redeemed: Вера в творчестве Джона Апдайка, Farleigh Dickinson University Press, Мэдисон, Нью-Джерси, 2006. Бейкер, Николсон, U & I: Правдивая история, Random House, Нью-Йорк, 1991. Батчелор, Боб, Джон Апдайк: Критическая биография, Praeger, Калифорния, 2013. Бегли, Адам, Апдайк, Harper Collins Publishers, Нью-Йорк, Нью-Йорк, 2014. Бен Хассат, Хедда, Пророки без видения: Субъективность и сакральное в современной американской литературе, Bucknell University Press, Льюисбург, Пенсильвания, 2000. Блум, Гарольд, ред., Современные критические взгляды на Джона Апдайка, Chelsea House, Нью-Йорк, 1987. Босуэлл, Маршалл, Тетралогия о кролике Джона Апдайка: Мастерство иронии в движении, University of Missouri Press, Колумбия, Миссури, 2001. Броер, Лоуренс, Сказки о кролике: Поэзия и политика в романах Джона Апдайка о кролике, University of Alabama Press, Таскалуза, Алабама, 2000. Бёрчард, Рейчел С., Джон Апдайк: Слова одобрения, Southern Illinois University Press, Карбондейл, Иллинойс, 1971. Кэмпбелл, Джефф Х., Романы Апдайка: Шипы складываются в слово, Midwestern State University Press, Уичита-Фолс, Техас, 1988. Кларк Тейлор, С., Джон Апдайк: Библиография, Kent State University, Кент, Огайо, 1968. Де Беллис, Джек, Джон Апдайк: Библиография, 1968–1993, Greenwood Publishing Group, Вестпорт, Коннектикут, 1994. Де Беллис, Джек, Джон Апдайк: Критические отзывы о саге о кролике, Greenwood Publishing Group, Вестпорт, Коннектикут, 2005. Де Беллис, Джек, ред., Энциклопедия Джона Апдайка, Greenwood Press, Санта-Барбара, Калифорния, 2001. Детвайлер, Роберт, Джон Апдайк, Twayne, Бостон, 1984. Findlay, Bill, Интервью с Джоном Апдайком в Hearn, Sheila G. (ред.), Cencrastus No. 15, Новый год 1984, с. 30–36. Грейнер, Дональд, "Дон ДеЛилло, Джон Апдайк и непреходящая сила мифа", UnderWords: Перспективы романа Дона ДеЛилло "Подземный мир", University of Delaware Press, Ньюарк, Делавэр, 2002. Грейнер, Дональд, Романы Джона Апдайка, Ohio University Press, Афины, Огайо, 1984. Грейнер, Дональд, Другой Джон Апдайк: Стихи, рассказы, проза, пьеса, Ohio University Press, Афины, Огайо, 1981. Гулетт, Маргарет Морганрот, "Джон Апдайк: Кролик Ангстром взрослеет", В безопасности, наконец, в средние годы: Изобретение романа о прогрессе в среднем возрасте, Backinprint.com, Нью-Йорк, 2001. Гамильтон, Элис и Кеннет, Элементы Джона Апдайка, William B. Eerdmans Publishing Co., Гранд-Рапидс, Мичиган, 1970. Хант, Джордж В., Джон Апдайк и три великие тайны: Секс, религия и искусство, William B. Eerdmans Pub. Co., Гранд-Рапидс, Мичиган, 1985. Каршан, Томас, "Бэтси", London Review of Books, 31 марта 2005. Лушер, Роберт М., Джон Апдайк: Исследование короткой прозы, Twayne, Нью-Йорк, 1993. Mazzeno, Laurence W. and Sue Norton, eds., Европейские перспективы Джона Апдайка, Camden House, 2018. МакНоттон, Уильям Р., ред., Критические эссе о Джоне Апдайке, GK Hall, Бостон, 1982. Маркл, Джойс Б., Борцы и любовники: Темы в романах Джона Апдайка, New York University Press, 1973. Мате, Сильви, Джон Апдайк: Ностальгия по Америке, Берлин, 2002. Миллер, Д. Квентин, Джон Апдайк и холодная война: Проведение железного занавеса, University of Missouri Press, Колумбия, Миссури, 2001. Морли, Кэтрин, "Бард повседневной жизни: Песня Америки Джона Апдайка", Поиск эпоса в современной американской литературе, Routledge, Нью-Йорк, 2008. Ньюман, Джуди, Джон Апдайк, Macmillan, Лондон, 1988. О'Коннелл, Мэри, Апдайк и патриархальная дилемма: Мужское начало в романах о кролике, Southern Illinois University Press, Карбондейл, Иллинойс, 1996. Олстер, Стэнли, Кембриджский компаньон Джона Апдайка, Cambridge University Press, Кембридж, 2006. Плат, Джеймс, ред., Беседы с Джоном Апдайком, University Press of Mississippi Press, Джексон, Миссисипи, 1994. Портер, М. Гилберт, "А&П" Джона Апдайка: Установление и эмерсоновский кассир, English Journal 61 (8), с. 1155–1158, ноябрь 1972. Притчард, Уильям, Апдайк: Человек писем Америки, University of Massachusetts Press, Амхерст, Массачусетс, 2005. Ристофф, Дилво И., Кролик Джона Апдайка в покое: Заимствование истории, Peter Lang, Нью-Йорк, 1998. Ройфе, Энн, Для кролика, с любовью и грязью, Free Press, Вашингтон, округ Колумбия, 2000. Сирлс, Джордж Дж., Художественная литература Филипа Рота и Джона Апдайка, Southern Illinois University Press, Карбондейл, Иллинойс, 1984. Шифф, Джеймс А., Версия Апдайка: Переписывание "Алого письма", University of Missouri Press, Колумбия, Миссури, 1992. Шифф, Джеймс А., Серия авторов США: Джон Апдайк пересмотрен, Twayne Publishers, Вудбридж, Коннектикут, 1998. Таллент, Элизабет, Женатые мужчины и магические трюки: Эротические герои Джона Апдайка, Creative Arts Book Company, Беркли, Калифорния, 1982. Таннер, Тони, "Скомпрометированная среда", Город слов: Американская художественная литература, 1950–1970, Jonathan Cape, Лондон, 1971. Торберн, Дэвид и Эйланд, Ховард, ред., Джон Апдайк: Сборник критических эссе, Prentice Hall, Энглвуд-Клиффс, Нью-Джерси, 1979. Трахтенберг, Стэнли, ред., Новые эссе о "Беги, кролик", Cambridge University Press, Кембридж, 1993. Уфаус, Сюзанн Х., Джон Апдайк, Ungar, Нью-Йорк, 1980. Видал, Гор, "Нора кролика", Times Literary Supplement, 26 апреля 1996. Уоллес, Дэвид Фостер, "Джон Апдайк, чемпион литературного фаллократа, опускается", New York Observer, 12 октября 1997. Вуд, Джеймс, "Сплетни в золоте", London Review of Books, 19 апреля 2001. Вуд, Джеймс, "Бог Джона Апдайка, довольный собой", Сломанное поместье: Эссе о литературе и вере, Modern Library, Нью-Йорк, 2000. Йеркес, Джеймс, Джон Апдайк и религия: Чувство священного и движения благодати, William B. Eerdmans Publishing Co, Гранд-Рапидс, Миссури, 1999.