Кіріспе

Жеті жылдық соғыстағы қамал қоршауы

Британдық жоспарлау

1757 жылғы науқанға арналған Лудунның жоспары 1756 жылдың қыркүйегінде Лондондағы үкіметке ұсынылды. Ол Жаңа Францияның жүрегіне, Квебек қаласына бағытталған бір ғана экспедицияға негізделген. Ол Жаңа Франциямен шекара бойында, оның ішінде Албани мен Монреаль арасындағы даулы Хадсон өзені және Шамплейн көлі аралығындағы дәлізді қамти отырып, тек қорғаныс позицияларын ұстануды талап етті. 1755 жылы Джордж көліндегі шайқастан кейін француздар Шамплейн көлінің оңтүстік жағасында, қазір Форт Тикондерога деп аталатын Шарлон фортын салуды бастады, ал британдықтар Джордж көлінің оңтүстік жағасында Форт Уильям Генри және Гудзон өзенінде Форт Эдвардты, Форт Уильям Генриден оңтүстікке қарай 16 миль (26 км) қашықтықта салды (бұл үш форт қазір Нью-Йорк штатында орналасқан). Форттарды салудың мақсаты Джордж көлін (француз тілінде: Lac Du Saint Sacrement) бақылауға алу болды. Бұл Францияның айналасындағы аймаққа қойған талаптарына қарсы тұру үшін жасалды. Форт Уильям Генри мен Кариллон арасындағы бұл аймақ Джордж көлімен ерекшеленетін шұрайлы дала болды. Тарихшы Иан Стил оны "қарама-қарсы артиллерияның бірнеше күннің ішінде ғана бір-бірінен ажыратылатын әскери су жолы" деп сипаттады. Лудунның жоспары экспедицияның Квебекке уақтылы жетіп, француз әскерлеріне шекарадағы нысандарға шабуыл жасауға мүмкіндік бермеуіне, керісінше, Сент-Лоуренс өзені бойындағы Канаданың орталық бөлігін қорғауға жұмылдыруына байланысты болды. Алайда, Солтүстік Америка мен Еуропадағы Жеті жылдық соғыстың барысы Лондондағы саяси жағдайдың өзгеруіне және Уильям Питт Ағаның әскери істерді басқаруға келуіне әкелді. Осы себепті Лудун 1757 жылдың наурыз айына дейін Лондоннан ұсынылған науқанына қатысты ешқандай жауап алмады. 1757 жылдың наурыз айында Питттің нұсқаулары Лудунға жеткенде, олар экспедицияны Атлантика жағалауындағы Луисбургке бағыттауды талап етті. Бұл экспедицияның жоспарлануына тікелей әсер етпесе де, шекарада маңызды салдарларға алып келуі мүмкін еді. Сент-Лоуренс өзеніндегі француз күштері Луисбургке тым алыс болғандықтан, оған көмектесе алмайтын еді және осылайша басқа жерлерде еркін әрекет етуге мүмкіндік алатын еді. Лудун Луисбург экспедициясына өзінің ең жақсы әскерлерін жіберді және Нью-Йорк шекарасына бригадир генерал Дэниел Веббті тағайындады. Оған 35-ші және 60-шы (Royal American) полктерінен негізінен 2000-ге жуық қатарлы әскерлер берілді. Провинциялар Веббке 5000-ге жуық ополченниктермен көмектесуі керек еді.

Француздық жоспарлау

1756 жылы Форт-Освегоға жасаған сәтті шабуылдан кейін Монкальм британдықтардың Форт-Уильям-Генридегі орналасуымен күресу мүмкіндігін іздеді, британдықтарға Форт-Кариллонға қарсы шабуылдар үшін бастау алатын нүкте беруді көздеді. Ол бастапқыда британдық күштердің орналасуы туралы толыққанды білмей, шектеулі ресурстарын Форт-Уильям-Генриге жұмсауға асықпады. Көктемде Лондоннан келген тыңшылардың хабарлары британдықтардың мақсаты Луисбург болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл британдық шекарадағы әскер саны Форт-Уильям-Генриге шабуыл жасауға жеткілікті деңгейде төмендеуі мүмкін екенін ұғындырды. Бұл ойға француздардың дезертирлер мен тұтқындарды сұраққа алулары да себеп болды, олар екі тараптың да жүргізген үздіксіз барлау және шабуылдық экспедициялары барысында қолға түскен, соның ішінде қаңтардағы қардағы шайқастағы оқиғалар да осы пікірді қолдады. 1756 жылдың желтоқсанында Жаңа Францияның губернаторы, Водрель маркизі, келесі жазғы науқанға үндістерді тарту процесін бастады. Осуэгоны басып алу кезіндегі үндістердің әңгімелерінен күш алып, бұл шара сәтті аяқталды, 1757 жылдың маусымына дейін Жаңа Францияның шалғай аймақтарынан – Pays d'en Haut аймағынан – Монреальге 1000-ға жуық жауынгер жиналды. Тағы 800 үнді жауынгері Сент-Лоуренс өзеніне жақын тұратын тайпалардан тартылды. Форттың ішінде бірден төрт-бес жүзден артық сарбазға сыйымдылық болды; қалған әскерлер форттың оңтүстік-шығысында, 1755 жылғы Джордж көліндегі шайқас болған жерге жақын орналасқан бекінілген лагерьде орналастырылды. 1756-1757 жылдардың қысында Форт-Уильям-Генриді майор Уилл Эйр басқаратын 44-ші жаяу әскер полкінің бірнеше жүз сарбазы күзетті. 1757 жылдың наурыз айында француздар губернатордың інісі Пьер де Риго басқаратын 1500 сарбаздық әскерді фортқа шабуыл жасауға жіберді. Көптеген сарбаздары колониялық теңізшілер, отаршылар мен үндістерден құралған, ауыр қарулары жоқ бұл әскер фортты төрт күн қоршап, қосымша ғимараттар мен көптеген кемелерді қиратқаннан кейін шегінді. Эйр мен оның сарбаздары көктемде подполковник Джордж Монро мен 35-ші жаяу әскер полкімен ауыстырылды. Монро штабын бекінілген лагерьде орналастырды, онда оның көптеген сарбаздары да орналасқан еді.

Француздық дайындамалар

Монреальда жиналған үндістер оңтүстікке, Кариллон фортына жіберілді, онда олар Франсуа Шарль де Бурламақтың басшылығымен Беарн және Рояль Руссильон француз полктеріне, сондай-ақ Франсуа де Гастон, Шевалье де Левидің басшылығымен Ла Сарр, Гвиен, Лангедок және Ла Рейн полктеріне қосылды. Де ла марин әскерлері, отаршылдар және келген үндістермен бірге Кариллонға жиналған күш 8000 адамды құрады. Кариллон фортында француз басшылығы үндістандық одақтастарының мінез-құлқын бақылауда қиындықтарға тап болды. Француздар бір топтың британдық тұтқынды қамауға мәжбүрлеуін тоқтатқанмен, Оттава тайпасының бір тобы тағы бір тұтқынды ырым-жырыммен жеп жатқаны байқалғанда, оларға тоқтау жасалмады. Француз билігі үндістердің өздеріне бөлінген рационнан артық алуын шектеуде де қиындыққа ұшырады. Монкалмның көмекшісі Луи Антуан де Бугенвиль, осы әрекеттерді тоқтатуға тырысудың салдарынан әскердің бір бөлігін жоғалтуы мүмкін екенін атап өтті. Алдағы оқиғалардың бір белгісі ретінде 23 шілдеде Шаббат-Дей-Пойнт шайқасында көптеген тұтқындар алынды, олардың кейбіреулері Монкалм үндістерді тұтқындарды Монреальге құл ретінде сатуға көндіруге үлкергенге дейін ырым-жырымдық түрде желінді. Эдвард фортынан аймақты басқарған Вебб, сәуір айында француздар Кариллон фортында ресурстар мен әскер жинап жатқаны туралы хабар алды. Шілде айының ортасында тұтқынға алынған адам арқылы француз әрекеттері жалғасып жатқаны туралы жаңалық келді. 23 шілдеде Джозеф Марин де ла Малг Эдвард фортының жанындағы жұмысшылар тобына шабуыл жасағаннан кейін, Вебб майор Израиль Путнам басқаратын Коннектикут рейнджерлерінің тобымен Форт-Уильям Генриге сапар шекті және олардың бір бөлігін көлде барлау үшін жіберді. Олар форттан шамамен 29 шақырым қашықтықтағы көл аралдарында үндістердің орналасқанын хабарлады. Путнам мен оның рейнджерлеріне құпия сақтауға ант бердірген Вебб Эдвард фортына оралды және 2 тамызда Уильям Генридегі гарнизонды нығайту үшін 200 қатарлы әскер және 800 Массачусетс ополченешігімен лейтенант-полковник Джон Янгты жіберді.

Қоршау

Монкалмның үндістандық одақтастары оңтүстікке қарай қозғала бастаған кезде, француз әскерлерінің алдын ала күштері 30 шілдеде Левистің басшылығымен Форт-Кариллоннан шығып, Джордж көлінің батыс жағалауымен құрлық жолымен жүрді, себебі экспедицияның барлық күшін тасымалдауға жеткілікті қайықтары болмады. Ол 4 тамызда Монроға мүмкіндігінше қолайлы шарттармен келіссөздер жүргізуді ұсынды; бұл хабар ұсталып, Монкалмға жеткізілді. Монкальм, сондай-ақ, Бурламаққа қоршау операцияларын бастауға бұйрық берді. Француздар форттың солтүстік-батыс жағында ор қазып, артиллериясын форттың солтүстік-батыс бастионына қарсы қолдануға тырысты. 5 тамызда француздың артиллериясы фортқа атуды бастады, бұл көріністі үндістердің көп тобы зор қуанышпен қарсы алды. Келесі күні сол ордың бойынан 900 фут (274 метр) қашықтықта екінші батарея атыс ашты, осылай шапқыншылық атыс жасалды. Форт гарнизонының жауап атысы француз күзетшілерін окоптардан ығыстырумен шектелді, ал форттың бірнеше пулеметтері пайдаланудың салдарынан немесе жарылып қалды. 7 тамызда Монкальм Бугенвиллді ақ тумен фортқа жіберіп, ұсталған хабарды жеткізді. Осы кезде форттың қабырғалары бұзылған, көптеген қарулары қолдануға жарамсыз болған, ал гарнизон көптеген жарақат алған еді. Француздардың тағы бір күндік бомбалауынан кейін, олардың окоптары тағы бір жақын орға жеткенде, Монро келіссөздерді бастау үшін ақ ту көтерді.

Қазалау

Бас тарту шарттары бойынша, егер британдықтар мен олардың ілесушілері 18 ай бойы соғысқа қатыспаса, француздық күзетпен Эдвард бекінісіне толық әскери салтанатпен кетуге рұқсат етілді. Оларға мылтықтарын және бір символды қаруын сақтауға рұқсат берілді, бірақ оқ-дәрі берілмеді. Бұған қоса, британдық билік үш ай ішінде француз тұтқындарын босатуға міндетті болды. Монро капитуляция шарттары бұзылғанын айтты, бірақ оның жасағы тіпті жорықты бастау үшін өздерінің бір бөлігін қалдыруға мәжбүр болды. Британдықтар кеткен кезде, оларды көптеген үндістер мазалады, қару-жарақ пен киім-кешекке ұмтылып, қарсылық көрсеткендерді, оның ішінде әйелдерді, балаларды, қызметшілерді және құлдарды күшпен тартып әкетті. Қаза тапқандар, жараланғандар және тұтқынға алынғандардың саны бойынша бағалаулар кеңінен әртүрлі. Иан Стил 200-ден 1500-ға дейінгі сандарды жинақтады.

Салдары

Қырғыннан кейінгі түстен кейін үндістердің көпшілігі үйлеріне қайтып кетті. Монкалм 500 тұтқынның босатылуын қамтамасыз етті, бірақ үндістер тағы 200 адамды өздерімен алып кетті. Француздар бірнеше күн бойы сол жерде қалып, британдықтардың қалған құрылыстарын жойып, 18 тамызда кетіп, Кариллон фортына оралды. Белгісіз себептермен Монкалм жеңісін Эдвард фортына шабуылмен жалғастырмауға шешім қабылдады. Оның шешімін негіздеу үшін көптеген себептер ұсынылды, соның ішінде үндістердің көпшілігінің, бірақ барлығының емес, кетуі, азық-түліктің жетіспеушілігі, Гудзонға тасымалдауға көмектесетін жүк көтеруші жануарлардың болмауы және канадалық милицияның егін жинауға үлгеру үшін үйге қайту қажеттілігі. Француздардың қимылы туралы хабар 1 тамызда ықпалды британдық үнді агенті Уильям Джонсонға жетті. Веббтен айырмашылығы, ол дереу әрекет етіп, 6 тамызда 1500 милиция және 150 үндімен Форт-Эдвардқа келді. Бірақ Вебб оған Форт-Уильям-Генриге қарай жылжуға рұқсат бермегені Джонсонды ашуға иеледі, себебі ол француз дезертирінің француз армиясы 11 000 адамнан тұрады және қолдағы күштермен кез келген көмек көрсету бекергісіне сенген.

Тұтқындарды қайтару

14 тамызда Монкалм Лудун мен Уэббке хат жазып, үндістердің мінез-құлқы үшін кешірім сұрады, сонымен қатар оны түсіндіруге тырысты. Монреальге алып кеткен көптеген тұтқындар Вадреуил келіскен тұтқын алмасу арқылы соңынан елдеріне қайтарылды. 27 қыркүйекте британдықтардың шағын флоты Квебектен шығып, Форт-Уильям Генри және Осуегодағы соғыстар сияқты түрлі шайқастарда тұтқынға алынған, кешірілген немесе алмастырылған әскерлерді тасыды. Флота Жаңа Шотландияның Галифакс қаласына жеткенде, Форт-Уильям-Генриде тұтқынға алынған 300-ге жуық адам колонияларға қайтарылды. Флота Еуропаға жол тартты, онда тағы бірнеше бұрынғы тұтқын босатылды. Олардың кейбіреулері де соңынан колонияларға оралды.

Салдарлар

Вебб өзінің іс-әрекеттері салдарынан қайта шақырылды. Джонсон Уэббті "Мен таныған жалғыз қорқақ ағылшын" деп жазды. Лудун да қайта шақырылды, бірақ бұл басты нақты Луисбург экспедициясының сәтсіз аяқталуына байланысты болды. Полковник Монро 1757 жылдың қараша айында инсульттан қайтыс болды, кейбір тарихшылар бұл Веббтің оған көмектеспегеніне ашуланғандықтан болды деп санайды.

Мұра

Британдықтар, кейіннен американдықтар шамамен 200 жыл бойы қираған Форт Уильям Генри орнында ештеңе қайта жасамады. 1950 жылдары осы жердегі қазба жұмыстары Форт Уильям Генридің туристік нысан ретінде қайта құрылуына әкелді, ол Көлінің танымал жеріне айналды. Сол кездегі көптеген колониялық есептер үндістер жасаған тонауларға және оларға қарсылық көрсеткендердің қаза табуына баса назар аударды. Есептерде "қаза тапқандар саны белгісіз болса да" "қырғын" сияқты сөздер қолданылды. Кейінірек тұтқындарды босату туралы жаңалықтар бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланбады. Осы шайқас пен одан кейінгі өлтірулер Джеймс Фенимор Купердің 1826 жылғы "Соңғы мохикан" романында және кітаптың фильмдеу нұсқаларында бейнеленген. Купердің оқиғаны баяндауында көптеген қателіктер бар, бірақ оның еңбегі және Бенсон Лоссинг пен Фрэнсис Паркман сияқты ертедегі тарихшылардың кейде қорқынышты сипаттамалары, шындығында болғаннан гөрі көп адам қаза тапты деген сенімге әкелді. Лоссинг "он бес жүз адам өлтірілді немесе құлдыққа салынды" деді, бірақ көптеген адамдар өлтірілмей, тұтқынға алынды, тіпті тұтқынға түскендердің көпшілігі кейін босатылды. Тарихшылар үндістердің әрекеттеріне кім жауапты екендігі туралы келіспейді. Фрэнсис Дженнингс Монкалм болатын оқиғаны болжаған, оқиға болғанда әдейі назардан тыс қалдырған және зұлымдықтар кеңінен тарағаннан кейін ғана араласқан деп санайды. Оның пікірінше, 9 тамызда Монреальге кеткен Бугенвиллдің есебі Монкалмды қорғау мақсатында жазылған. Паркман Монкалмды қорғауда одан да белсендірек, ол және басқа француз офицерлері зұлымдықтарды болдырмау үшін бар күштерін салған, бірақ шабуылды тоқтатуға шамалары келмегенін мәлімдеді. Иан Стил тарихи жазбаның көп бөлігін құрайтын екі негізгі есеп бар екенін атап өтеді. Біріншісі – Монкалм жинаған жазбалар, оның ішінде капитуляциялау шарттары мен Вебб пен Лаудунға жолданған хаттары, бұл есептер колонияларда (француз және британдық) және Еуропада кеңінен жарияланды. Екіншісі – 1778 жылы Массачусетс милициясында қызмет еткен және қоршауға алынған жерде болған Джонатан Карвердің кітабы. Стилдің сөзіне сәйкес, Карвер өзінің танымал еңбегінде ешқандай талдау немесе негіздемесіз 1500 адам "өлтірілді немесе тұтқынға алынды" деген ойды тудырды. Йель колледжінің президенті Тимоти Дуайт 1822 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланған тарихында Карвердің еңбегіне сүйене отырып, "Форт Уильям Генридегі қырғын" деген фразаны қолданды. Оның кітабы мен Карвердің еңбегі Куперге ықпал еткен болуы мүмкін, және олар Монкалмды үндістердің жасаған қылмыстары үшін кінәлі деп санады. Стилдің өзі оқиғаның себебіне қатысты көбірек нюанстарды ұсынады. Монкалм мен француз басшылары үндістерге соғыстың даңқы мен трофейлерін, соның ішінде тонау, шашырату және тұтқынға алу мүмкіндіктерін қайталап уәде етті. Шәмбе күні болған шайқастан кейін тұтқындарға сыйақы төленді, яғни үндістерде көзге көрінетін трофейлер болмады. Форт Уильям Генриде капитуляциялау шарттары үндістерге тонаудың мүмкіндігін тиімді түрде жоққа шығарды: соғыс жабдықтары француз армиясына тиесілі болды, ал британдықтардың жеке заттары олармен қалуға тиіс болды, бұл үндістерге ештеңе қалдырмады. Стилдің айтуынша, бұл шешім наразылық тудырды, себебі француздар өздерінің жауы – британдықтармен, өздерінің достары – үндістерге қарсы сөз байласып отырғандай көрінді, ал үндістер уәде етілген соғыс трофейлерінен мүлдем құр қалды. 1953 жылы археолог Стэнли Гиффорд, ал 1990 жылдары Мария Листон мен Бренда Бейкер басқарған сот-антропологиялық топ осы жердің бір бөлігін ғылыми тұрғыдан қазды. Соңғы зерттеуде соғыс актілеріне қарағанда аурулар, әсіресе шешек, тұмау және туберкулез көптеген салдарға әкелгені анықталды, сот антропологы Мария Листон олардың нәтижелері олар жұмыс істеген кез келген топтан нашар және патологиясы көп екенін көрсетті деп мәлімдеді. Олар сонымен қатар "Соңғы мохикандар" кітабында сипатталған үндістердің шабуылы, ұзақ уақыт бойы асыра айтылған деп есептелген, шын мәнінде, азайтылғанын көрсетті.