Кіріспе

Жол көлігі саласында, алмасу (американдық ағылшын тілінде) немесе деңгейлерде бөлінген түйісу (британдық ағылшын тілінде) – екі немесе одан көп жол немесе тас жол арасындағы қозғалысты қамтамасыз ету үшін деңгейлерде бөлінген түйісулерді пайдаланатын жол түйісуі. Бұл жүйе өзара байланысқан жолдар арқылы кем дегенде бір бағыттағы көлік ағынының келісіп өту кезінде тоқтап қалмай өтуіне мүмкіндік береді. Ол стандартты қиылыстан өзгеше, онда жолдар бір деңгейде қиылысады. Түйісулер көбінесе кем дегенде бір жол бақыланатын кіруге арналған тас жол (автожол немесе магистраль) немесе шектеулі кіруге арналған бөлінген тас жол (экспресс-жол) болған кезде қолданылады, бірақ олар кейде қалалық көшелердің арасындағы түйісулерде де қолданылуы мүмкін.

Жүйелік алмасу

Жүйелік тораптар бірнеше бақыланатын кіруге ие жолдарды байланыстырады, онда деңгейдегі сигналды қиылыстар жоқ. Оның атауы жоғарыдан қарағанда төрт жапырақты қонжырға ұқсас болғандықтан берілген. Солтүстік Америкадан тыс алғашқы қонжыр тәрізді торап 1935 жылғы 15 қазанда Стокгольмде ашылды. "Slussen" деп аталған ол заманда "көлік каруселі" деп аталды және құрылыс кезінде революциялық дизайн деп есептелді. Қонжыр тәрізді торап екі жолдың арасында үздірілмейтін байланыс ұсынады, бірақ тоқу мәселелеріне ұшырайды. Басты трасса бойымен, кіру және шығу ағыны араласатын екінші кіру-шығу пандусының алдында қозғалыс енгізіледі. Осы себепті қонжыр тәрізді тораптар қолданыстан шығып, олардың орнына комбайнациялық тораптар пайда болды. Комбайнациялық торап – басқа тораптардың гибриді. Ол баяу немесе аз қамтылған қозғалыс ағынына қызмет ету үшін ілмек тәрізді пандустарды, ал жылдам және ауыр қозғалыс ағынына қызмет ету үшін көпір тәрізді пандустарды пайдаланады. Егер бір бағытта жүретін жергілікті және экспресс жолдары болса және әр жол торапқа оң жақтан қосылса, қосымша пандустар орнатылады. Комбайнациялық торап дизайны көбінесе қонжыр тәрізді тораптарды жаңарту үшін қолданылады, осылай сыйымдылығын арттырып, тоқу мәселесін жояды.

Турбиналардың алмасуы

Турбиналық торап – бағыттық алмасудың балама нұсқасы, төрт бағытқа қызмет етеді. Турбиналық торап көбінесе екі немесе үш деңгейде құрылады, бірақ барлық бағыттағы кіре және шығу жолдары сақталады. Оның ерекшелігі – оң жақтан шығу және сол жаққа бұрылуға арналған пандустар, олар тораптың орталығын сағат тілімен айналып өтеді. Толыққанды турбиналық торапта кемінде 18 эстакада болады және оның құрылысына төрт деңгейлі тораптан гөрі көбірек жер керек; алайда, көпірлердің ұзындығы көбінесе қысқа болады. Техникалық қызмет көрсетуге кететін шығындардың азайтылуымен бірге, турбиналық торап – төрт деңгейлі торапқа қарағанда тиімді балама.

Жел тегершігі

Жел тегершігімен торабы турбинамен торабына ұқсас, бірақ оның бұрылыстары күрт, бұл оның өлшемдерін және өткізу қабілетін азайтады. Бұл тораптың аты оның жел тегершігінің қанаттарына ұқсас жоғарыдан қарағандағы сыртқы түрімен байланысты. Жел тегершігінің бір түрі – бұрылатын жел тегершігі, ол торап құрайтын жолдардың қозғалыс бағытын өзгертіп, қосылатын пандустарды тікелейірек жасайды, соның арқасында өткізу қабілеті артады. Сондай-ақ, солға бұрылыс шығулары сол жақта біріктірілетін бұрылатын жел тегершігіне ұқсас гибридтік торап бар, бірақ ол солға бұрылыс шығулары сол жаққа бағытталған пандустарды пайдалануымен ерекшеленеді.

Үш деңгейлі айналым

Үш деңгейлі айналмалы түйіскенде, магистральдар арасындағы қозғалысты қамтамасыз ететін, деңгейден бөлінген айналма болады. Мұндай түйіскендер ақы төленетін жолдарда жиі кездеседі, себебі олар барлық кіретін және шығатын көліктерді жолдың бір бөлігіне шоғырландырады, бұл билеттік жүйедегі ақы төлеу қабылдау орындарын орнатуға мүмкіндік береді, әсіресе барлық қозғалысты басқару үшін. Екі мүйізді түйіскен ақы төленетін жолдың тағы бір ақы төленетін жолмен немесе тегін магистральмен қиылысатын жерде кездесуі мүмкін. Бұл түйіскендер сондай-ақ, аяқталатын магистральдағы көлік ағынының көп бөлігі бір бағытта қозғалғанда тиімді. Аз қолданылатын бұрылыста жылдамдығы төмен айналмалы қозғалыс жолағы орналасады. Мүйізді түйіскендер бағытты немесе жартылай бағытты Т немесе Y түйіскендерінің орнына жиі қолданылады, өйткені олар көпір салуды азайтады, бірақ қатарласуды болдырмайды.

T және Y алмасулары

Толық Y түйіскені (бағытты Т түйіскені деп те аталады) әдетте екі немесе үш тас жолдың жартылай параллель/перпендикуляр бағытта қиылысуы үшін үш жолды түйіскен қажет болғанда қолданылады, бірақ оны тік бұрышты жағдайда да қолдануға болады. Оның қосылатын пандустары қозғалыс бағытына және бұрышқа байланысты тас жолдың оң немесе сол жағынан шығуы мүмкін. Бағытты Т түйіскендерінде қосылатын және негізгі бөліктер үшін де көпір/жер асты пандустары қолданылады, және олар орташа жер аумағын және орташа құн талап етеді, себебі әдетте жолдың екі деңгейі ғана қолданылады. Оның атауы үлкен Т әрпіне ұқсастығынан туындайды, бұл түйіскенді көретін бұрышқа және қиылысатын жолдардың орналасуына байланысты. Оны кейде «Жаңа Англия Y» деп те атайды, себебі бұл дизайн АҚШ-тың солтүстік-шығысында, әсіресе Коннектикутта жиі кездеседі. Бұл типтегі түйіскенде бағытты пандустар болады (шеңберлер жоқ немесе оңға бұрылу үшін солға бұрылу қажет емес) және салыстырмалы түрде аз жерде көп қатарлы пандустарды қолдануға болады. Кейбір жобаларда екі пандус және «ішкі» жол (аяқталатын тас жолмен бір жағында) үш деңгейлі көпір арқылы бір-бірін кесіп өтеді. Бағытты Т түйіскені труба тәрізді түйіскеннен артық, себебі труба жылдамдықты төмендететін шеңберлі пандусты қажет етеді, ал көпірлі пандустар жоғары жылдамдыққа төтеп бере алады. Бағытты Т түйіскенінің кемшілігі – аяқталатын жолдан келетін көліктер өту қатарында кіріп, шығады, сондықтан жартылай бағытты Т түйіскені (төменде қараңыз) артықшылыққа ие. Онтариодағы 416 және 417 тас жолдарының түйіскені 1990 жылдардың басында салынған, бұл бағытты Т түйіскендерінің бірі, себебі көптеген көлік департаменттері жартылай бағытты Т түйіскеніне ауысты. Бағытты Т түйіскені сияқты, жартылай бағытты Т түйіскені де үш жолды түйіскенде барлық бағыттағы көпірлі (үстінен өту) немесе жер асты пандустарын қолданады. Алайда, жартылай бағытты Т түйіскенінде, кейбір бөлінулер мен бірігулер өту қатарына және одан шығу үшін өзгертіледі, бұл бағытты Т түйіскенінің негізгі кемшілігін жояды. Жартылай бағытты Т түйіскендері, әдетте, қауіпсіз және тиімді, бірақ олар көбірек жерді қажет етеді және труба тәрізді түйіскендерге қарағанда қымбат. Жартылай бағытты Т түйіскендері екі немесе үш деңгейлі түйісулер ретінде салынады, әдетте үш деңгейлі түйіскендер жер қымбат болатын қалалық немесе қала маңындағы аудандарда қолданылады. Үш деңгейлі жартылай бағытты Т түйіскенінде, аяқталатын тас жолынан екі жартылай бағытты пандус тірі қалған тас жолды бір нүктеде немесе оған жақын жерде кесіп өтеді, бұл үшін көпірден өту және жер асты жолы қажет. Екі деңгейлі жартылай бағытты Т түйіскенінде, аяқталатын тас жолынан екі жартылай бағытты пандус тірі қалған тас жолынан басқа нүктеде қиылысады, бұл ұзын пандустарды қажет етеді және көбінесе екі көпірлі пандусқа ие болады. 412 тас жолының 407 тас жолында үш деңгейлі жартылай бағытты Т түйіскені, ал 401 тас жолында екі деңгейлі жартылай бағытты Т түйіскені бар.

Қызметтер алмасуы

Қызметтік түйіскездер бақыланатын кіруге арналған жол мен бақыланбайтын жолдың қиылысында қолданылады. Толық жапырақ пішінді түйіскез жүйе ретінде немесе қызметтік түйіскез ретінде пайдаланылуы мүмкін.

Бөлшек жапырақ алмасуы

Ішінара үш жапырақты торап (көбінесе паркло деп қысқартылады) – бірден үш квадранттағы спиральды пандустармен және кез келген квадранттағы ромбы тәрізді пандустармен жабдықталған торап. Әртүрлі конфигурациялар, әдетте, тоқу қозғалысын ішінара немесе толық түрде азайту арқасында үш жапырақты торап дизайнының қауіпсіз түрі болып табылады, бірақ аз қозғалыспен жүретін жол қиылысында светофор қажет болуы мүмкін. Қолданылатын пандустардың санына байланысты, олар орташадан үлкен аумақты алып жатады және әртүрлі өткізу қабілетіне және тиімділікке ие. Паркло конфигурациялары пандустардың орналасуы мен санына сәйкес аталады. А әрпі бақыланатын кіру жолындағы қозғалыс үшін спиральды пандустар жол қиылысына дейін (немесе оған жақындағанда) орналасқандығын, соның салдарынан тас жолға қосылу пандусын қамтамасыз ететіндігін көрсетеді. В әрпі спиральды пандустар жол қиылысынан кейін орналасқандығын, демек тас жолдан шығу пандусын қамтамасыз ететіндігін көрсетеді. Егер бақыланатын кіру жолындағы қарсы бағыттардағы қозғалыс симметриялық болмаса, осы әріптер бірге қолданылуы мүмкін, сондықтан паркло AB конфигурациясында бір бағытта жол қиылысына жақындаған және қарсы бағытта жол қиылысынан кейін орналасқан спиральды пандустар болады, мысалы, суретте көрсетілгендей.

Дивергентті алмаз алмасуы

Дивергентті алмастыру (DDI) немесе қос өткелді алмастыру (DCD) дәстүрлі алмастыруға ұқсас, бірақ қиылысқан жолдардағы қарама-қарсы бағыттар автожолдың екі жағында екі рет кесіседі. Бұл автожолға кіру және шығудың барлық нүктелерінде қарсы бағыттағы қозғалысты болдырмауға және светофордың бір фазасын үнемдеуге мүмкіндік береді. Алғашқы DDI 1970 жылдары Франциядағы Версаль (A13 және D182), Ле Перро-сюр-Марн (A4 және N486) және Секлин (A1 және D549) қалаларында салынған. Мұндай түйіскендер бұрыннан болғанына қарамастан, DDI идеясы 2000 жылдар шамасында Балтимордің солтүстігіндегі Interstate 95 және I 695 арасындағы автожолдардың алмасуынан шабыттандырылып, қайта ойлап табылды. АҚШ-тағы алғашқы DDI 2009 жылдың 7 шілдесінде Миссури штатының Спрингфилд қаласында, Interstate 44 және Миссуридің 13-ші бағытының қиылысында ашылды.

Бір нүктелі қалалық алмасу

Бір нүктелі қалалық түйіскез (SPUI) немесе бір нүктелі алмасты түйіскез (SPDI) – бұл алмасты түйіскездің бір түрі, онда бақыланатын кіруге арналған жолдың барлық төрт пандусы көпірдің немесе жер асты жолының ортасындағы бір, үш фазалы светофорда жиналады. Шағын конструкциясы қауіпсіздігін арттырады, тиімдірек және сыйымдылығы жоғары – дәстүрлі алмасты түйіскездегі төрт емес, үш светофор фазасы және артериялық жолдағы төрт емес, екі солға бұрылу кезегі бар. Бірақ, салыстырмалы түрде кеңірек көпір немесе жер асты жолы құрылысы оларды көптеген сервистік түйіскездерге қарағанда қымбатқа түседі. Бір нүктелі қалалық түйіскездер ауылдық жерлерде де кездеседі, мысалы, Мичиган штатындағы АҚШ 23-ші бағыты мен M 59 жолының түйіскездігі; сондықтан "бір нүктелі алмасты түйіскез" термині дұрыс деп саналады. Бір нүктелі түйіскездер алғаш рет 1970-ші жылдардың басында Флорида штатының Тампа шығанағы аймағындағы АҚШ 19-шы бағытында, соның ішінде Санкт-Петербургтегі SR 694 және Клервотердегі SR 60 түйіскездерінде салынған.