Кіріспе
Гавайидегі тас жол – АҚШ-тың Гавайи штатындағы Оаху аралында орналасқан тас жол. H 3 сонымен қатар Джон А. Бернс автомагистралі деп аталады, ол Гавайидің екінші губернаторының құрметіне аталған. Ол Koʻolau жотасы арқылы бірнеше виадуктармен және 1574 метрлік (5165 фут) Tetsuo Harano туннельдерімен, сондай-ақ Hospital Rock туннельдерімен өтеді. Нөміріне қарамастан, жол белгілері шығыс-батыс бағытты көрсетеді. Батыс ұшы Перл-Харбор маңындағы Халавада H 1 тас жолымен тоғысады. Шығыс ұшы Гавайи теңіз жаяу әскерлері базасының (MCBH) бас қақпасында орналасқан. Бұл маршрут MCBH-ді H 1 арқылы Пёрл-Харбордағы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің портымен байланыстыру арқылы ұлттық қорғаныс мақсатын қамтамасыз етеді. Автомагистральді салуға 1960 жылы рұқсат берілді, одан кейін жоспарлау жұмыстары жүргізілді. Құрылыс 1980-ші жылдардың соңында басталды, бірақ үлкен қоғамдық наразылыққа қарамастан, жол 1997 жылдың 12 желтоқсанында ғана ашылды. Экологиялық шағымдар мен сот процестері құрылысты көп рет тоқтатты. АҚШ сенаторы Дэниел Инуйдің 1986 жылы Қорғаныс министрлігінің бюджеттік заңына енгізілген түзету арқасында автомагистраль көптеген экологиялық заңдардан босатылды, содан кейін құрылыс қайта басталды. H 3 – құрылыс бағасы бір мильге шаққанда ең қымбат Interstate тас жолы. Оның жалпы құны 1,3 миллиард долларға (сомасы көрсетілмейді) немесе шамамен 80 миллион долларға (сомасы көрсетілмейді) бағаланды. H 3 тікелей H 1 тас жолына қосылады, ол оңтүстікке қарай Даниель К. Инуй халықаралық әуежайына және батысқа қарай Перл-Ситиге дейін созылады, сондай-ақ Алоха стадионының тұрақ орнынан бір жолға шығады. Автомагистраль шығысқа қарай Hālawa ағысы бойымен және H 201 тас жолына параллель жүреді, олармен Солт-Лейк маңында қиылысады. H 3 солтүстік-шығысқа бұрылып, Hālawa аңғары арқылы Koʻolau жотасына қарай жүреді. Содан кейін автомагистраль Hālawa аңғары арқылы шамамен 10 шақырым (6 миль) қашықтыққа созылған жел бағытындағы виадуктар арқылы өтеді және Koʻolau жотасы арқылы Тетсуо Харано туннельдеріне жетеді. Туннельдің шығыс жағында автомагистраль Haʻikū аңғарының бойымен салынған виадукты жалғастырып, Канеохе қаласына апаратын 63-ші маршрутпен (Likelike тас жолы) Канеохе қиылысына дейін жетеді. Автомагистраль Канеохе қиылысынан кейін 83-ші маршрутпен (Kamehameha тас жолы) Халекоу қиылысына дейін, одан әрі 65-ші маршрутпен (Mokapu Saddle Road) Кауила қиылысына және Канеохе шығанағына қызмет ететін Мокапу қиылысына дейін жалғасады. Мокапу қиылысынан кейін H 3 Канеохе шығанағы мен Нуупиа көлі арасындағы жолмен өтеді және MCBH бас қақпасында аяқталады.
the proposed Interstate Highway in Georgia and Tennessee
Interstate H 3 (H 3) is an Interstate Highway located entirely within the US state of Hawaii on the island of Oʻahu. H 3 is also known as the John A. Burns Freeway, after the second governor of Hawaii. It crosses the Koʻolau Range along several viaducts and through the 5165 feet (1574 m) Tetsuo Harano Tunnels as well as the much smaller Hospital Rock Tunnels. Despite the number, signage is that of an east–west highway. Its western terminus is at an interchange with H 1 at Halawa near Pearl Harbor. Its eastern end is at the main gate of Marine Corps Base Hawaii (MCBH). This route satisfies the national defense purpose of connecting MCBH with the US Navy port at Pearl Harbor off H 1. Orders for the freeway were granted in 1960, followed by planning stages. Construction, amid enormous community protest, was begun in the late 1980s, although the road did not open until December 12, 1997. Environmental complaints and legal challenges halted construction at many points. Construction resumed during the late 1980s after a move by US Senator Daniel Inouye, who, in 1986, had the freeway exempted from most environmental laws as a rider on a Department of Defense budget bill. H 3 was the most expensive Interstate Highway ever built, on a cost per mile basis. Its final cost was $1.3 billion (equivalent to $ in ), or approximately $80 million per mile (/km; equivalent to $ per mile [/km] in ). H 3 has direct access to H 1, which continues south to Daniel K. Inouye International Airport and west toward Pearl City, and an onramp from the Aloha Stadium parking lot. The freeway travels east along Hālawa Stream and parallel to H 201, which it intersects near Salt Lake. H 3 then turns northeast and heads toward Koʻolau Range by following Hālawa Valley. The freeway then runs on Windward Viaducts through Hālawa Valley for about 6 mile (10 km) until it reaches the Tetsuo Harano Tunnels through Koʻolau Range. Once on the eastern end of the tunnel, the freeway follows a viaduct built along the side of Haʻikū Valley until the Kaneohe Interchange with Route 63 (Likelike Highway) which leads into the town of Kāneʻohe. The freeway then continues past the Kaneohe Interchange to the Halekou Interchange with Route 83 (Kamehameha Highway) and from there to the Kauila interchange with Route 65 (Mokapu Saddle Road) and the Mokapu Interchange serving Kaneohe Bay Drive. After the Mokapu Interchange, H 3 spans a causeway between Kāneʻohe Bay and Nuʻupia Pond and ends at the main gate of MCBH.
Тарих
Оахудағы мемлекетаралық тас жолдар жиынтығы АҚШ Конгресі тарапынан 1960 жылы, Гавайи штаты ретінде қабылданғаннан кейін бір жыл өткен соң қаржыландырылды. Хонолулу аймағын Канеохемен байланыстыратын дәліз жоспарға енгізілді және 1960 жылдың 29 тамызында Қоғамдық жолдар бюросы (қазіргі Федералдық автомобиль жолдары басқармасы) оны "Х3 мемлекетаралық" деп атады. H3 тас жолының салына бастағаннан бері даулы мәселеге айналды. Алғашқы жоба қазіргі Халава аңғарынан емес, шығысқа қарай Моаналуа ахупуаадағы ең жақын үлкен аңғардан өтуі тиіс еді. Деймон отбасы 1970 жылы Моаналуа бақтары қорына жеделдетіп негіз салды, бұл олардың жері арқылы тас жол салуға қарсылық білдірген барлық саяси және мәдени топтардың күштерін біріктіруге мүмкіндік берді. Қордың басты аргументі – ежелгі петроглифтер салынған маңызды тарихи тас, Похаку ка Луахине, оны алып тастау қажеттігі болды. Бұл тас осы күнгә дейін Моаналуа аңғарының бойында толыққанды күйінде тұр. Олардың күш-жігері сәтті аяқталды, өйткені бұл тас жол жобасынан бас тартылды, бірақ H3 маршруты жаңа бағытқа ие болды. Канка Маоли (жергілікті гавайиліктер) мәдениетін сақтаушылары тас жолды алып тастауды талап етуде, себебі ол өте маңызды мәдени орыннан өтеді. Тарихи және археологиялық зерттеулер жүргізген Бишоп мұражайы Гавайидегі басқа орындармен салыстырғанда, бұл орындардың мәдени маңызы төмен екенін көрсететін кең ауқымды есептер жариялады. Көптеген адамдар бұл тас жол діни орындарды қиратуы себепті "қарғысқа ұшыраған" деп санайды және осы тас жолмен жүретін адамдарға да зиян келтіреді. Қалыптасқан экологиялық мәселелердің қатарында – бұршақтардың таралуы, жарық ластануы, асбест ластануы, су және өзендердегі проблемалар және тағы да басқа көптеген мәселелер бар. Олардың ішінде пуэо деп аталатын жергілікті сұлулар мен басқа да жергілікті құстардың санының азаюы да бар. Мысалы, соңғы рет Халавада мекендеген Оаху алауахио (Paroreomyza maculata) H3 құрылысы аяқталғаннан бері көрінбеді. Koʻolaupoko және басқа да Шығыс жағалауының тұрғындары бұл тас жолдың өздерінің қауымдастықтарына тигізетін әсеріне наразылық білдіруде. Олардың басты қорқыныштары – H3 тас жолы арқылы Гонолулу сияқты қалалық кеңістіктердің пайда болуы, бұл олардың дәстүрлі түрде тыныш аудандарына ауыр көлік қозғалысын және өсуді әкелуі мүмкін, сондай-ақ салыстырмалы түрде ауылдық (жақында ғана) қауымдастықтардағы үйлерінің құнына әсер етуі мүмкін. Керісінше, бұл тас жолды оның жақтастары инженерлік шедевр деп санайды. Оны жиі "Жұлдызды соғыстар" және басқа да фильмдердегі түрлі кинематографиялық пейзаждармен салыстырады. Кейде ол аралдық саяхатшылар үшін сапар уақытын қысқартады, бұл желді Оахудағы жылжымайтын мүліктің дамуына және бағасының өсуіне мүмкіндік береді. Бір оқиға Хаику аңғары арқылы өтетін биік бөлігіне қатысты. Бұл аңғарда виадук АҚШ жағалау күзетінің радиохабар тарату қондырғысының антеннасының астынан өтті. Антеннаның энергиялық өрісі жүрек стимуляторына кедергі келтіруі мүмкін деп есептелді, бұл жолдағы жүргізушілер мен жолаушылар үшін қауіпті болуы мүмкін. Жолды қоршау үшін алып металл тор салынды. H3 ашылғанға дейін АҚШ жағалау күзеті тарату қондырғысын жапты, бұл тордың қажеттілігін жойды. Тор толығымен салынбаса да, оның негізі тас жолдың ішінде көмілген. HDOT тас жол ашылғанға дейін осы болат торды салудан бас тартты. 2020 жылдың қыркүйек айында H3 тас жолының (Тетсуо Харано туннелі) бір бөлігі екі күнге жабылып, 10 000 адамға дейін COVID-19 тестілеу орталығы ретінде пайдаланылды. Тас жол Канеохе және Халава туннельдерінің кіреберістеріне дейін созылған ұзын кезектің қалыптасуына мүмкіндік беру үшін таңдалды.