Кіріспе

Тәуекелдерді бағалау әдістемесі – күрделі инженерлік-технологиялық объектілермен (мысалы, ұшақ немесе атом электр станциясы) немесе қоршаған ортаға стрессорлардың әсерімен байланысты тәуекелдерді бағалаудың жүйелі және толыққанды әдістемесі. Тәуекел – қызметтің немесе әрекеттің салдарынан туындауы мүмкін зиянды нәтиже. Тәуекел екі параметрмен сипатталады:
* мүмкін болатын жағымсыз салдардың шамасы (ауырлығы); және
* әрбір салдардың орын алу ықтималдығы.
Салдарлар сандық көрсеткіштермен (мысалы, жарақат алған немесе қаза болған адамдардың саны) беріледі, ал олардың орын алу ықтималдығы ықтималдықтар немесе жиіліктер түрінде (яғни, оқиғалардың саны немесе уақыт бірлігіне орын алу ықтималдығы) көрсетіледі. Жалпы тәуекел – күтілетін залал: салдардың ықтималдыққа көбейтілген қосындысы. Оқиғалар кластары бойынша тәуекелдердің спектрі де маңызды және әдетте лицензиялау процестерінде бақыланады. Егер сирек, бірақ ауыр салдары бар оқиғалар жалпы тәуекелге үлкен үлес қосса, бұл алаңдау тудырады, әсіресе мұндай тәуекел бағалаулары болжамдарға өте сезімтал болғандықтан (ауыр салдары бар оқиға қаншалықты сирек?). Ықтималдық тәуекелді бағалау әдетте үш негізгі сұраққа жауап береді:
* зерттеліп отырған технологиялық объектімен немесе стрессормен қандай мәселелер туындауы мүмкін, яғни жағымсыз салдарға әкелетін бастамашылар немесе бастапқы оқиғалар (көрінеутін жағымсыз оқиғалар) қандай?
* технологиялық объектіге (немесе ЭЖЖ жағдайында экологиялық жүйеге) қандай зиянды салдарлар тиюі мүмкін және олардың ауырлығы қандай?
* осы жағымсыз салдарлардың орын алу ықтималдығы қаншалықты, яғни олардың ықтималдығы немесе жиілігі қандай?
Соңғы сұраққа жауап берудің екі кең таралған әдісі – оқиға ағашын талдау және қате ағашын талдау. Бұл әдістер туралы толық ақпаратты қауіпсіздік инженериясынан табуға болады. Жоғарыда аталған әдістерге қоса, PRA зерттеулері үшін адамның сенімділігін талдау (HRA) және жалпы себептерге байланысты ақауларды талдау (CCF) сияқты арнайы, бірақ маңызды талдау құралдары қажет. HRA адам қатесін модельдеу әдістерімен айналысады, ал CCF жүйелер арасындағы және ішкі жүйелік тәуелділіктердің әсерін бағалау әдістерімен айналысады, олар бір уақытта істен шығуға және осылайша жалпы тәуекелдің өсуіне әкелуі мүмкін.

Ядролық электр станцияларына арналған ПҚҚ

Мүмкін қарсылық білдірудің бір тұсы – ПҚЖ-ға (Ықтималдық қауіпсіздік бағалауына) байланысты белгісіздіктер. ПҚЖ көбінесе белгісіздікпен байланыстырылмайды, бірақ метрологияда кез келген өлшем екінші өлшемнің белгісіздігімен байланысты болуы керек, ал кездейсоқ айнымалының орташа жиілігі деректер жиынтығындағы дисперсиямен қарастырылуы тиіс. Мысалы, белгісіздік деңгейін көрсетпестен, 2003 жылы Жапонияның реттеуші органы – Ядролық қауіпсіздік комиссиясы сапалық денсаулық мақсаттары тұрғысынан шектеулі қауіпсіздік мақсатын белгіледі, яғни жеке адамның қаза болу қаупі жылына 10−6-тан аспауы керек. Кейін бұл ядролық электр станциялары үшін қауіпсіздік мақсатына айналды: Тарихи контекстің өзгеруі осы оқиғалардың ықтималдығына әсер етеді, мысалы, ядролық бағдарлама немесе экономикалық санкциялар.