Кіріспе
Тәуекелдерді бағалау әдістемесі – күрделі инженерлік-технологиялық объектілермен (мысалы, ұшақ немесе атом электр станциясы) немесе қоршаған ортаға стрессорлардың әсерімен байланысты тәуекелдерді бағалаудың жүйелі және толыққанды әдістемесі. Тәуекел – қызметтің немесе әрекеттің салдарынан туындауы мүмкін зиянды нәтиже. Тәуекел екі параметрмен сипатталады:
* мүмкін болатын жағымсыз салдардың шамасы (ауырлығы); және
* әрбір салдардың орын алу ықтималдығы.
Салдарлар сандық көрсеткіштермен (мысалы, жарақат алған немесе қаза болған адамдардың саны) беріледі, ал олардың орын алу ықтималдығы ықтималдықтар немесе жиіліктер түрінде (яғни, оқиғалардың саны немесе уақыт бірлігіне орын алу ықтималдығы) көрсетіледі. Жалпы тәуекел – күтілетін залал: салдардың ықтималдыққа көбейтілген қосындысы. Оқиғалар кластары бойынша тәуекелдердің спектрі де маңызды және әдетте лицензиялау процестерінде бақыланады. Егер сирек, бірақ ауыр салдары бар оқиғалар жалпы тәуекелге үлкен үлес қосса, бұл алаңдау тудырады, әсіресе мұндай тәуекел бағалаулары болжамдарға өте сезімтал болғандықтан (ауыр салдары бар оқиға қаншалықты сирек?). Ықтималдық тәуекелді бағалау әдетте үш негізгі сұраққа жауап береді:
* зерттеліп отырған технологиялық объектімен немесе стрессормен қандай мәселелер туындауы мүмкін, яғни жағымсыз салдарға әкелетін бастамашылар немесе бастапқы оқиғалар (көрінеутін жағымсыз оқиғалар) қандай?
* технологиялық объектіге (немесе ЭЖЖ жағдайында экологиялық жүйеге) қандай зиянды салдарлар тиюі мүмкін және олардың ауырлығы қандай?
* осы жағымсыз салдарлардың орын алу ықтималдығы қаншалықты, яғни олардың ықтималдығы немесе жиілігі қандай?
Соңғы сұраққа жауап берудің екі кең таралған әдісі – оқиға ағашын талдау және қате ағашын талдау. Бұл әдістер туралы толық ақпаратты қауіпсіздік инженериясынан табуға болады. Жоғарыда аталған әдістерге қоса, PRA зерттеулері үшін адамның сенімділігін талдау (HRA) және жалпы себептерге байланысты ақауларды талдау (CCF) сияқты арнайы, бірақ маңызды талдау құралдары қажет. HRA адам қатесін модельдеу әдістерімен айналысады, ал CCF жүйелер арасындағы және ішкі жүйелік тәуелділіктердің әсерін бағалау әдістерімен айналысады, олар бір уақытта істен шығуға және осылайша жалпы тәуекелдің өсуіне әкелуі мүмкін.
Probabilistic risk assessment (PRA) is a systematic and comprehensive methodology to evaluate risks associated with a complex engineered technological entity (such as an airliner or a nuclear power plant) or the effects of stressors on the environment (probabilistic environmental risk assessment, or PERA). Risk in a PRA is defined as a feasible detrimental outcome of an activity or action. In a PRA, risk is characterized by two quantities:
the magnitude (severity) of the possible adverse consequence(s), and
the likelihood (probability) of occurrence of each consequence. Consequences are expressed numerically (e. g., the number of people potentially hurt or killed) and their likelihoods of occurrence are expressed as probabilities or frequencies (i. e., the number of occurrences or the probability of occurrence per unit time). The total risk is the expected loss: the sum of the products of the consequences multiplied by their probabilities. The spectrum of risks across classes of events are also of concern, and are usually controlled in licensing processes – it would be of concern if rare but high consequence events were found to dominate the overall risk, particularly as these risk assessments are very sensitive to assumptions (how rare is a high consequence event?). Probabilistic risk assessment usually answers three basic questions:
What can go wrong with the studied technological entity or stressor, or what are the initiators or initiating events (undesirable starting events) that lead to adverse consequence(s)? What and how severe are the potential detriments, or the adverse consequences that the technological entity (or the ecological system in the case of a PERA) may be eventually subjected to as a result of the occurrence of the initiator? How likely to occur are these undesirable consequences, or what are their probabilities or frequencies? Two common methods of answering this last question are event tree analysis and fault tree analysis – for explanations of these, see safety engineering. In addition to the above methods, PRA studies require special but often very important analysis tools like human reliability analysis (HRA) and common cause failure analysis (CCF). HRA deals with methods for modeling human error while CCF deals with methods for evaluating the effect of inter system and intra system dependencies which tend to cause simultaneous failures and thus significant increase in overall risk.
Ядролық электр станцияларына арналған ПҚҚ
Мүмкін қарсылық білдірудің бір тұсы – ПҚЖ-ға (Ықтималдық қауіпсіздік бағалауына) байланысты белгісіздіктер. ПҚЖ көбінесе белгісіздікпен байланыстырылмайды, бірақ метрологияда кез келген өлшем екінші өлшемнің белгісіздігімен байланысты болуы керек, ал кездейсоқ айнымалының орташа жиілігі деректер жиынтығындағы дисперсиямен қарастырылуы тиіс. Мысалы, белгісіздік деңгейін көрсетпестен, 2003 жылы Жапонияның реттеуші органы – Ядролық қауіпсіздік комиссиясы сапалық денсаулық мақсаттары тұрғысынан шектеулі қауіпсіздік мақсатын белгіледі, яғни жеке адамның қаза болу қаупі жылына 10−6-тан аспауы керек. Кейін бұл ядролық электр станциялары үшін қауіпсіздік мақсатына айналды: Тарихи контекстің өзгеруі осы оқиғалардың ықтималдығына әсер етеді, мысалы, ядролық бағдарлама немесе экономикалық санкциялар.