Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сидама аймағының астанасы, Эфиопия
Capital of Sidama Region, Ethiopia
Хаваса (ʾäwasa, сондай-ақ Аваса немесе Аваса деп те жазылады), тарихи түрде Адар деп белгілі, Эфиопиядағы қала. Ол Ұлы Рифті аңғарындағы Хаваса көлінің жағасында орналасқан. Адис-Абебадан Бишофту арқылы оңтүстікке, Сододан шығысқа және Дилладан солтүстікке қарай жатыр. Қала Сидама аймағының астанасы болып табылады. Ол Транс-Африкалық тас жол 4 Каир – Кейптаун трассасында орналасқан және ендік мен бойлық координаттары, теңіз деңгейінен шамамен биіктігі бар. Қаланың аты сидамик тілінен келген, мағынасы – «кең су». Хаваса қаласында Хаваса университеті орналасқан, ол елдегі маңызды университеттердің бірі (оның құрамында Вондо Женет орман шаруашылығы және табиғи ресурстар колледжі, Ауыл шаруашылығы колледжі, Негізгі кампус және Денсаулық сақтау ғылымдары колледжі кіреді), Аваса адвентистік колледжі және ірі сауда орталығы бар. Қалаға 1988 жылы ашылған Аваса әуежайы (ICAO коды HALA, IATA AWA) қызмет көрсетеді. Пошта қызметтерін бас филиал ұсынады, сондай-ақ электр қуаты және телефон байланысы да бар. Жергілікті маңызды көрікті жерлерге Сент-Габриэль шіркеуі және Авасса Кенема стадионы жатады. Балық аулау – жергілікті экономиканың маңызды саласы. Хаваса 1978 жылдан бастап 1995 жылғы Конституция қабылданғанға дейін және провинция таратылғанға дейін Сидамо провинциясының астанасы болды. Кейін Оңтүстік Ұлттар, Ұлттар және Халықтар аймағының астанасы болды. 2020 жылдың маусым айында Сидама аймағы құрылғанда, қала осы аймақтың құрамына кірді. Хаваса қазір Сидама аймағының және Оңтүстік Ұлттар, Ұлттар және Халықтар аймағының астанасы болып табылады. Хаваса екі ұлттық сайлау циклы бойы Оңтүстік Ұлттар, Ұлттар және Халықтар аймағының үкімет орталығы болып қалады, содан кейін аймақтық үкімет аймақ шегіндегі қалаға көшеді.
Hawassa (; ʾäwasa, also spelled Awassa or Awasa) known historically as Adare is a city in Ethiopia, on the shores of Lake Hawassa in the Great Rift Valley. It is south of Addis Ababa via Bishoftu, east of Sodo, and north of Dilla. The town serves as the capital of the Sidama Region. It lies on the Trans African Highway 4 Cairo Cape Town and has a latitude and longitude of and an elevation of above sea level. Its name comes from a Sidamic word meaning "wide body of water". The city is home to Hawassa University a major university in the country (which includes Wondo Genet College of Forestry and Natural Resources, an Agricultural College, the Main Campus, and a Health Sciences College), Awasa Adventist College, and a major market. The city is served by Awasa Airport (ICAO code HALA, IATA AWA), opened in 1988. Postal service is provided by the main branch; electricity and telephone service are also available. Important local attractions include the St. Gabriel Church and the Awassa Kenema Stadium. Fishing is a major local industry. Hawassa was capital of the former Sidamo Province from about 1978 until the province was abolished with the adoption of the 1995 Constitution. It then became the capital of the Southern Nations, Nationalities, and Peoples' Region. When the Sidama Region was formed in June 2020, the city became part of that region. Hawassa currently serves as the capital of both the Sidama Region and the Southern Nations, Nationalities, and Peoples' Region. Hawassa will continue to serve as the seat of government of the Southern Nations, Nationalities, and Peoples' Region for two national electoral cycles, after which the regional government will move to a city within the region's boundaries.
Тарих
1957 жылы Рас Менгеша Сейум Сидамо генерал-губернаторлығының басшысы болғанда, император Хайле Селассие қазіргі орналасқан жерінде жаңа қала құруға зор қызығушылық танытты. Бұл аймақ императорға көптеген жағынан тартымды болды. Ол маңызды Аддис-Абеба – Мояле (Кения) тас жолында орналасқан; оның тегіс, кең жер бедері қала салуға ыңғайлы болды; сондай-ақ, жақын жердегі Хавасса көлі мен Думе төбесі (кейін Табор деп аталды) аймаққа көрнекті фон құрады. 1958 жылы императордың бұйрығымен Аваса көлінің жанындағы Кутува деген жерде оған арналған маусымдық сарай салынды. Сарайдың салынуы аймаққа көптеген адамдардың қызығушылығын арттырды, әсіресе император атынан кең аумақтарға иелік етуге тырысты. Қала өскен сайын, бұл жерде тұрған үш мыңнан астам адам қоныс аударуға мәжбүр болды. Дубале (2010) Сидама халқының Хавасса аймағынан күштеп шығарылуына саяси дау себеп болғанын атап көрсетеді. Губернатор Рас Менгеша Сейум (1955–1960 жж.) Сидама халқына тиетін әсеріне қарамастан, аймақтың қалалануын ынтамен қолдады, ал оның орнына келген губернатор Рас Андаргачев Месай (1960–1965 жж.) осы көшірудің Сидама халқына тигізер салдарына көбірек алаңдады. Рас Андаргачев Месай Хавасса аймағында және оның төңірегінде Ұлттық даму министрлігінің механикаландырылған шаруашылық жобасын іске асыруға келіспеді, егер Сидаманың мыңдаған отбасына балама жер берілмейтін болса. Олардың үйлері ешқандай алдын ала хабарлаусыз және өтемақысыз жай ғана бұлдаузермен қиратылды. Алайда, оның Сидама халқының көшірілуін кейінге қалдыруға немесе тоқтатуға жасаған барлық тыранына қарамастан, үкімет өз ниетінен мойын бұрмады және көптеген Сидамалар қаладан және оның айналасындағы аудандардан қуылды. Көшіруден кейін 1935–1941 жылдар аралығында итальяндық агрессияға қарсы соғыста қызмет еткен шамамен төрт жүз отбасы басшысы Вукро мен Коремнен (Солтүстік Эфиопия), Харардан (Шығыс Эфиопия) және Аддис-Абебадан әкелініп, Хавассада қоныстану үшін жер берілді. Олар қоныстанған жерлерге әлі де олардың туған жерлерінің аттары берілген.
In 1957, with Ras Mengesha Seyoum at the head of the Sidamo Governorate General, Emperor Haile Selassie became greatly interested in establishing a new town in the area where the city is now located. The area appealed to the emperor on many levels. It was located on the important Addis Abeba– Moyale (Kenya) highway; its flat, expansive topography was conducive to city building; and the nearby tourist attractions of Lake Hawassa and the Dume hill (later named Tabor) provided a dramatic backdrop to the area. In 1958, upon the order of the emperor, a seasonal palace for him was built along Lake Awasa in an area called Kutuwa. The building of the palace intensified interest in the area among many people, most notably the empress herself proceeded to lay claim to extensive hectares of land in the name of the emperor. As the town grew, more than three thousand people who were living in the area were displaced. Dubale (2010) also notes that a political dispute accompanied the displacement of the Sidama from the Hawassa area. Governor Ras Mengesha Seyoum (r.1955–1960) enthusiastically supported the urbanization of the area, regardless of its impact on the Sidama who had been living there, while succeeding Governor Ras Andargachew Mesay (r. 1960–1965) was much more concerned with the impact of this displacement on the Sidama people. Ras Andargachew Mesay refused to endorse the implementation of a large mechanized farming project in and around the Hawassa area by the Ministry of National Development unless he was guaranteed alternative land for the thousands of Sidama households. Their houses were simply bulldozed without any prior notification and compensation. However, despite his efforts to delay or block the displacement of the Sidama by the emerging city plan and the mechanized farming scheme, the government was not deterred from its intentions and many Sidama were pushed out of the city and its surrounding areas. Following the displacement, about four hundred heads of families who served in the war against the Italian aggression from 1935–1941 were brought from Wukro and Korem (northern Ethiopia), Harar (eastern Ethiopia) and Addis Ababa and awarded land to settle in Hawassa. The places they settled still bear the names of their places of origin.
Демография
2007 жылғы халық санағының мәліметтері бойынша, Эфиопияның Орталық Статистикалық Агенттігі бұл аймақтың жалпы халқы 258 808 адамды құрады, оның ішінде 133 123 ер адам және 125 685 әйел болды. Аймақ халқының 61%-ы, яғни 157 879 адам Хавасса қаласында тұрса, қалғандары айналасындағы ауылдық кебелелерде орналасқан. Бұл аймақта барлығы 61 279 шаруашылық есепке алынды, бұл бір шаруашылыққа орта есеппен 4,22 адам және 57 469 тұрғын үй кеседі. Авасадағы ең ірі бес этникалық топ: Сидама (48,68%), Амхара (15,43%), Велайта (13,90%), Оромо (5,21%) және Гураге (4,33%); қалған этникалық топтар халықтың 12,45%-ын құрады. Тұрғындардың 47,97%-ы Сидамо тілінде, 31,01%-ы Амхар тілінде, 9,58%-ы Велайта тілінде, 2,53%-ы Оромо тілінде, 1,98%-ы Гураге тілінде, 1,82%-ы Камбатта тілінде сөйлейді; қалған 5,09%-ы басқа да негізгі тілдерде сөйлейді. Аталмыш парк Премьер-министр Хайлемариам Десаленг тарапынан ашылды. Киім-кешек және мата өндірісіне бағытталған, үкімет тарапынан қолдау көрсетілген бұл жоба бастапқыда 130 гектар жерді қамтыды, ал жалпы ауданы 400 гектарға дейін кеңейтілуі мүмкін. Паркте сұйық қалдықтардың шығарылымы жоқ (ZLD) технологиясы қолданылады, бұл компанияларға халықаралық нарықтардың қатаң экологиялық талаптарын орындауға мүмкіндік береді. Хавасса индустриалды паркі ең жақсы кезеңінде 35 000-нан астам жұмысшыны жұмыспен қамтыды. 2022 жылы АҚШ үкіметінің Эфиопияны Африкалық өсім және мүмкіндіктер туралы заңға сәйкес АҚШ нарығына тарифсіз қол жеткізуден шығару шешімінен кейін, парк зауыттардың жабылуына және жұмыс орындарының қысқаруына байланысты елеулі қиындықтарға тап болды.
Based on the 2007 Census conducted by the Central Statistical Agency of Ethiopia, this zone had a total population of 258,808, of whom 133,123 were male and 125,685 female. While 157,879 or 61% were living in the city of Hawassa, the rest of the population of this zone was living in surrounding rural kebeles. A total of 61,279 households were counted in this zone, which results in an average of 4.22 persons to a household, and 57,469 housing units. The five largest ethnic groups reported in Awasa were the Sidama (48.68%), the Amhara (15.43%), the Welayta (13.90%), the Oromo (5.21%), and the Gurage (4.33%); all other ethnic groups made up 12.45% of the population. Sidamo is spoken as a first language by 47.97% of the inhabitants, 31.01% speak Amharic, 9.58% speak Welayta, 2.53% Oromiffa,1.98% Gurage, and 1.82% Kambatta; the remaining 5.09% spoke all other primary languages reported. and inaugurated by Prime Minister Hailemariam Desalegn. Focusing on apparel and fabric production, the government backed initiative initially covered 130 hectares, offering the possibility to expand up to a total of 400 hectares. The park features a zero liquid discharge (ZLD) facility, enabling companies to meet stringent environmental standards required by international markets. At its peak, the Hawassa Industrial Park employed over 35,000 workers. The park faced significant challenges in 2022 due to factory closures and job losses following the United States government's decision to remove Ethiopia from the African Growth and Opportunity Act's duty free access to US markets.
Дін
Халықтың 52,71% өзінің протестант екенін айтты, 39,99% эфиопиялық православие христиандығын ұстанады, 7,30% мұсылман, ал 3,78% католицизмді қабылдады. Латын католиктеріне Авасаның миссионерлік апостольдық викариаты пасторлық қызмет көрсетеді, оның Кидане Мехрет соборы осы жерде орналасқан.
52.71% of the population said they were Protestants, 39.99% practiced Ethiopian Orthodox Christianity, 7.30% were Muslim and 3.78% embraced Catholicism. The Latin Catholic minority is pastorally served by the missionary Apostolic Vicariate of Awasa, which has its Cathedral of Kidane Meheret here.
Спорт
Хавассада футбол (су добы) және жүзу ең көп таралған ойындар. Хавасса Сити С.С. – Хавассада орналасқан футбол клубы, Дебуб Полис С.С. және Сидама Кофе С.С. сияқты, Аваса Кенема стадионын пайдаланады. Бұл клуб Эфиопия Премьер-лигасын Адис-Абебадан тыс жерден алғаш рет жеңіп алды. Лигада екі рет жеңіске жеткеннен бөлек, клуб CAF Чемпиондар лигасына екі рет қатысты. Баскетбол – Хавасса Сити BC өкілдігінде – және скейтборд сияқты басқа да спорт түрлері жастар арасында танымал болып келеді. Қаланың негізгі көшелерінде велосипед және жүгіру жарыстары мерзімімен өткізіледі.
Football (soccer) and swimming are the most played games in Hawassa. Hawassa City S. C. , a football club based in Hawassa—like Debub Police S. C. and Sidama Coffee S. C.—and using the Awassa Kenema Stadium, was the first to win the Ethiopian Premier League from outside of Addis Ababa, the capital. In addition to winning the league twice, the club took part twice in CAF Champions League. Other sports like basketball—represented by Hawassa City BC—and skateboarding are becoming popular among the youth. Biking and running competitions are occasionally held on the main streets of the town.
Білім
1999 жылы бірнеше жоғары оқу орындары бірігіп құрылған Хаваса университеті осы қалада орналасқан. Инфо Сілтеме колледжі – Хавасса қаласында ашылған алғашқы жекеменшік инженерлік колледж. Африка Беза колледжінің кампусы да осы қалада. Хаваса университеті Эфиопияда қонақ үй шаруашылығы мамандығы бойынша білім беруді бастаған алғашқы университет.
Hawassa University, established in 1999 through the merger of a number of higher education institutions, is based in the city. Info link College is the first private engineering college found in Hawassa. Africa Beza College campus is also in the city. Hawassa University is the first university in Ethiopia to offer a Hotel Management degree program.
Климат
Хавассада тропикалық саванна климаты (Köppen Aw) басым, бірақ ол субтропикалық таулық климатпен (Köppen Cwb) шектеседі. Жылдың екі мезгілі бар: наурыздан қазанға дейінгі ұзақ, бірақ аса қарқынды емес жаңбырлы маусым және қарашадан ақпанға дейінгі қысқа құрғақ маусым. Жаңбырлы маусымның көбірек бұлтты болуы күн бұрышы жоғары болғанына қарамастан, оны құрғақ маусымнан едәуір салқын жасайды; алайда, ең суық таңертеңгі температура, көбінесе нөлге жуық, құрғақ маусымда тіркеледі.
Hawassa has a tropical savanna climate (Köppen Aw) though it borders on a subtropical highland climate (Köppen Cwb). There are two seasons: a lengthy though not intense wet season from March to October and a short dry season from November to February. The extra cloudiness of the wet season is sufficient to make it substantially cooler than the dry season despite a higher sun angle; however, the coolest morning temperatures, often close to freezing, occur during the dry season.