Кіріспе
Американдық сценарист және кино продюсері Карл Форман, CBE (23 шілде 1914 - 26 маусым 1984) – американдық сценарист және кино продюсері, ол марапатталған «Квай өзеніндегі көпір» және «Жоғарғы түскі сағат» фильмдерін жазған. Ол 1950-ші жылдары коммунистік көзқарастас болуы немесе Коммунистік партияға мүше болуы күдікті деп саналғандықтан Голливудта қара тізімге енгізілген сценаристтердің бірі болды. Ол өзінің ең көп кездесетін тақырыбының «бір немесе басқа себеппен жау болып табылатын қоғамға қарсы жеке адамның күресі» екенін айтқан. Ол Иллинойс университетінің Урбана-Шампейн қаласындағы бөлімінде оқыған. 1934 жылы, 19 жасында ол колледжді тастап Голливудқа кетіп қалды. «Мен көбінесе бекер жүріп, Голливудтың ең жаман жақтарын көрдім», – деді ол кейін. Бірақ ол көп ұзамай Чикагоға оралып, Джон Дж. Маршалл заң мектебінде оқыды, ақша табу үшін азық-түлік дүкенінде жұмыс істеді. Форман заң факультетінен бас тартып, газет тілшісі, көркем әдебиет жазушысы (Esquire журналына әңгімелер сатқан), баспасөз агенті, пьеса режиссері және көшпенді театрдың шақырушысы болып жұмыс істеді. «Мен бұл кәсіпте колледж бітірген санаулы адамдардың бірі болдым», – деді ол. Форман 1938 жылы Голливудқа қайта оралды. Ол бірнеше студияда сюжет талдаушысы және кинолаборатория техникі болып жұмыс істеді, сонымен қатар жазуын жалғастырды.
Carl Foreman, CBE (July 23, 1914 – June 26, 1984) was an American screenwriter and film producer who wrote the award winning films The Bridge on the River Kwai and High Noon, among others. He was one of the screenwriters who were blacklisted in Hollywood in the 1950s because of their suspected communist sympathy or membership in the Communist Party. He once said his most common theme was "the struggle of the individual against a society that for one reason or another is hostile." He studied at the University of Illinois at Urbana–Champaign. In 1934, at age 19, he quit college to go to Hollywood. "I was mostly on the bum and saw the underside of Hollywood", he later said. He soon returned to Chicago and attended the John J. Marshall School of Law, working at a grocery store to earn money. Foreman dropped out of law school and worked as a newspaper reporter, fiction writer (selling stories to Esquire), press agent, play director and carnival barker. "I was one of the few college trained barkers in the business", he said. Foreman returned to Hollywood in 1938. He worked as a story analyst for several studios and as a film laboratory technician, while continuing to write.
Монограмма суреттері
Форман сценарий жазу курсына стипендия алды, онда оның ұстазы Доре Шари болды. Кейіннен ол Майкл Бланкфорттың оны менторлыққа алғаны үшін алғыс айтты. Бұл вестерн фильмі американдық классика саналады және Америка кино институтының (AFI) "100 жыл, 100 фильм" тізімінде 27-орынды иеленді, сондай-ақ АҚШ Ұлттық кино тізіліміне енгізіліп, сақтауға алынды. Форманның ең үлкен сценарийлік жетістігі болған "High Noon" фильмінде оны атқарушы продюсер ретінде көрсетпесе де, сценарий авторы ретінде есімін атады. Ол осы сценарийі үшін Кино өнер және ғылым академиясының мүшелері тарапынан "Оскар" сыйлығына ұсынылды. "Қара тізімге" енгендіктен, бұл Форманның келесі алты жыл бойы Голливуд студиясымен жұмыс істеуге рұқсат алған соңғы фильмі болды. 1951 жылдың қазан айында Форман Стэнли Крамер корпорациясындағы үлесін 250 000 долларға сатты. Ол "Carl Foreman Productions" деген жаңа компания құрды, оның акционерлерінің арасында бастапқыда актер Гэри Купер де болды. Форман Роберт Л. Липпертпен үш фильмді жазу, өндіру және режиссерлік ету туралы келісімге келді. Липперт "Форманның американдық екендігіне күмәнім жоқ" деді. Бірақ, саяси қысымның нәтижесінде оның фильмдері түсірілмеді, сонымен қатар Гэри Купер және басқа инвесторлар қолдауларын кері тартып алды. "Қара тізімге" енгендіктен, Форманға паспорт беруден бас тартылды, бірақ ол Мемлекеттік департаментке шағымданып, оны қайта алды. 1952 жылы ол Ұлыбританияға көшіп кетті. Кейіннен Форман "Егер "қара тізім" болмағанда, мен режиссер болуға бет түзеп жатқан едім. Дәл сол жерде барлық қызықты нәрсе болып жатты" деді.
Ұлыбритания
Сол кезде Британияда бірқатар қара тізімдегі американдық жазушылар жұмыс істеді, мысалы Ринг Ларднер кіші. "Дерек Фрай" деген атпен ол және тағы бір қара тізімдегі Харольд Бьюкман Джозеф Лози режиссерлік еткен "Ұйықтаған жолбарыс" (1954) триллерін жазды, ол да АҚШ-та қара тізімде болған. Форман өзінің сценарийлерінде достары Герберт Бейкер, Джон Уивер және Алан Гроганның есімдерін жеке қолтаңба ретінде пайдаланды. Форман сондай-ақ "Жаңбырдың толы тостағаны" (1957) фильмінде жұмыс істеді, бірақ ол үшін ешқандай авторлық құқық алмады. Оны Зиннеман режиссерлік етті. Көзілдіріс, сот Мемлекеттік департаментке ешкімнің паспортын алдын ала сот отырысынсыз алып қоюға болмайды деген шешім шығарды. 1956 жылдың қаңтар айында Форманның паспорты қайта жаңартылып, оған қайтарылды. 1956 жылдың тамызында Форман АҚШ-қа барып, Америкаға қарсы қызметтер жөніндегі Палата комитетінің жабық отырысында куәлік беруге рұқсат алды, бірақ ол ақпарат беруші болудан бас тартты. Ол кейбір сұрақтарға жауап бермеу үшін Бесінші түзетуді пайдаланды.
Жазушы-өндіруші
Квай өзеніндегі көпір үлкен коммерциялық және сындық жетістікке қол жеткізді, ал Форменнің үлесі мойындалды. Ол «Хайроуд» атты жеке өндіріс компаниясын құрды. 1957 жылғы наурыз айында ол «Квай» фильмін шығарған «Колумбия Пикчерспен» келісімшартқа қол қойды, соның шеңберінде үш жыл ішінде төрт фильм түсіруге міндеттенді. Бірақ фильм түсірілмеді. Формен Кэрол Рид режиссерлік еткен «Ашық кілт» (1958) соғыс фильмінің сценарийін жазып, түсіріліміне көмектесті. «Highroad» кейін Питер Селлерс ойнаған «Тышқанның әрекеті» (1959) комедиясын түсірді, ол үлкен сәттілікке ие болды. «Тышқанның әрекеті» Форменнің 11 миллион долларлық төрт фильмнен тұратын жобасының бір бөлігі болуы керек еді; қалғандары – «Джентльмендер лигасы» (1960), «Наваронның қарулары» (1961) және «Демалыс». Формен Алистер Маклиннің бестселлер романы негізінде «Наваронның қарулары» (1961) фильмінің сценарийін жазып, өндірісіне жетекшілік етті. (Шындығында, бұл оқиға Эгей теңізіндегі итальяндық аралдарға қарсы одақтастардың Додеканес науқанынан шабыт алды.) Ол өндіріс басталғанға дейін режиссер Александр Маккендрикті жұмыстан босатып, оның орнына Дж. Ли Томпсонды тағайындады. Нәтижесінде шыққан фильм үлкен сәттілікке ие болды. Ол Энтони Куинн, Чарльз Бойер, Эрл Холиман және Ингрид Бергман қатысқан «Демалыс» фильмін түсіруді жоспарлаған, бірақ фильм ешқашан түсірілмеді. «Наваронның қаруларының» табысы Форменге келесі фильмін – «Жеңімпаздар» (1963) фильмін «Колумбия» үшін режиссерлік етуге, сценарий жазуға және өндіріс процесіне қатысуға мүмкіндік берді. Соғыс тарихындағы бұл фильм кассада сәтсіздікке ұшырады. Ол «Муса Дагтың қырық күні» фильмін түсіру үшін «MGM» компаниясымен 275 000 долларлық келісімшартқа қол қойды, бірақ бұл фильм де түсірілмеді. 1962 жылы ол: «Голливуд фильмдерінің көп бөлігі ескірген және сыңғырлап тұр. Ұлыбритания, Италия, Франция, тіпті Польшаның құлпытамына теңеуге болатын ештеңе жоқ» деді. Форменнің келесі үлкен жетістігі – ол продюсерлік еткен «Босқа туған» (1966) фильмі болды. 1968 жылы Формен Гю де Мопассанның әңгімесі негізінде, Дмитрий Тиомкиннің музыкасымен, Фредди Дугластың кітабы мен сөздерімен «Мадам Теллиердің үйі» атты мюзиклді шығаратынын мәлімдеді. Бірақ ол шығарылмады. Ол «Колумбия» үшін «Маккеннаның алтыны» (1969) фильмінің сценарийін жазып, өндірісіне жетекшілік етті. Фильмді Дж. Ли Томпсон режиссерлік етті, ал басты рөлде Грегори Пек ойнады. «Алтын» – «Оршалы түстен» кейін АҚШ-та түсірілген оның алғашқы фильмі болды. «Мен қара тізімнен шығуға тырыстым, бірақ ешқашан сәттілікке жетпедім», – деді ол. Фильм сәтсіз болды. Оның компаниясы «Колумбия» үшін түсірген «Жас солдаттар» (1969) фильмі Ұлыбританияда сәттілікке ие болды. Оның компаниясы сондай-ақ «Мсье Лекок» (аяқталмаған) және «Отли» (1969) фильмдерінде жұмыс істеді. Ол Ресей азамат соғысына одақтастардың араласуы туралы «Он бес ту» атты жобаны әзірледі, бірақ бұл фильм де аяқталмады.
АҚШ-қа оралу
1975 жылы Форман АҚШ-қа оралып, Universal компаниясымен үш фильмге келісімшарт жасасты. Форман «Наваронның жалғасы», «Навароннан 10-шы күш» (1978) фильмінің сценарийін жазды және түсіріліміне көмектесті. Бұл фильм алдыңғы бөлімінің табысына жете алмады. Ол «Алтын қақпадағы кісі өлтірулер» (1979) фильмінің атқарушы продюсері болды. Форманның соңғы жұмысы – апатты фильм «Уақыт біткенде» (1980) сценарийін жазу болды. Бұл сәтсіздікке ұшырады. Оның соңғы жобасы Tour de France велосипед жарысы туралы «Сары жейде» фильмінің сценарийін жазу болды, онда Дастин Хоффман басты рөлде ойнауға тиіс болған. Ол Эстель Баррға үйленді, олардың Кэти есімді қызы болды. Олар ажырасып кетті. Кейін ол Эвелин Смитпен қайта үйленді. Олардың Аманда және Джонатан есімді екі баласы Лондонда дүниеге келді. Ол анасы Фанни және әпкесі Шерри Собелді (Лос-Анджелестегі спорт жаңалықтарын хабарлаушы Тед Собелдің анасы, «Ұлылыққа тию» мемуарының авторы) қалдырды. Форманның қызы Аманда Форман Колумбия және Оксфорд университеттерін бітіріп, тарих ғылымдарының докторы атағын алды. Ол 1998 жылы жарық көрген «Джорджиана: Девоншир Герцогинясы» атты бестселлерлік биографиясы үшін Уитбред сыйлығын жеңіп алды. Кейін ол «Жалынға толы әлем: Америка Азамат соғысындағы Ұлыбританияның шешуші рөлі» (2011) тарихын жазды. Форманның ұлы Джонатан Форман Кембридж университетін заманауи тарих мамандығы бойынша бітіріп, Пенсильвания университетінде заңгерлік диплом алды. Ол «Нью-Йорк Пост» газетінде редактор және аға киносыншысы болып жұмыс істеді. 2004 жылы ол «Daily Mail» газетінде жұмыс істеу үшін Лондонға көшті. 2008 жылы ол «Standpoint» атты британдық ай сайын жарық көретін журналының негізін қалаушылардың бірі болды, ол орталық-оң позициядан қазіргі оқиғаларды зерттейді.
Қызыл қорқыныш
Форменнің "Жоғарғы түскі" еңбегі Екінші дүниежүзілік соғыстан және Корея соғысынан кейінгі екінші Қызыл қорқыныш кезеңімен тұспа-тұс келді. Салқын соғыс кезінде кейбір американдық саясаткерлер АҚШ-та коммунистік қызметтердің өркендеуінен қаушады. Форман фильмді жазып жатқанда HUAC-қа (Америкалық өкілдер палатасының коммунистік әрекеттерді зерттеу комитеті) шақырылды. Ол кезде ол он жылға жуық уақыттан бері Америка коммунистік партиясының мүшесі болмаған еді. Ол "аты-жөнін айтудан" немесе бұрынғы мүшелерді танудан бас тартқандықтан, HUAC оны "ынтымақтаспайтын куәгер" деп жариялады. Стенли Крамер бұл туралы білген соң Форманды компаниядағы үлесін сатуға мәжбүрледі және оны осы фильмнен шеттетуге тырысты. Фред Зиннеман, Гэри Купер және Брюс Черч араласты. Bank of America банкі берген маңызды несие Форманның фильмде қалуына көмектесті, себебі Форман әлі бірқатар құжаттарға қол қоймаған болатын. Фильм шығар алдында ол Англияға көшіп кетті, өйткені Конгресс қара тізімді құрған еді және киностудиялар тізімдегі адамдарды жұмысқа алмады. Крамер Форманды қолдамағанын, себебі Форман оны коммунист деп айтуы мүмкін деп қорқытқан. Форманның айтуынша, Крамер комитетпен ынтымақтаспаса, өзінің және мансабының болашағына қатысты қорқынышпен толған. Крамер Форманнан аты-жөнін атауын және Бесінші түзетуді пайдаланбауын талап етті. Форманға Колумбия Пикчерс компаниясының Гарри Коны (Крамердің жаңа басшысы) да қысым көрсетті; актер Джон Уэйн, ол Америка идеалдарын сақтау жөніндегі Мобильдік кино альянсымен байланысты болды және ол "Форманды осы елден қууға көмектескеніне ешқашан өкінетін жоқ" деді. Ол "Жоғарғы түскі" фильмін "американдық емес" деп атады. Лос-Анджелес Таймс газетінің белгілі жазушысы Хедда Хоппер де Форманнан аты-жөнін айтуға куәлік беруді талап етті. HUAC-пен болған қақтығыстардан зардап шеккен сценаристтер, режиссерлер, актерлер мен продюсерлерден басқа, фильмнің актерлік құрамы мен топ мүшелері де Конгресс тергеуі мен қара тізімге түсті. Мысалы, Хоуленд Чемберлен қара тізімге енді, ал Флойд Кросби мен Ллойд Бриджес "сұр тізімге" қосылды.
Форман туралы деректі фильмдер
2002 жылы PBS телеарнасы Маккартизм кезінде Форменнің басынан өткен қиындықтар туралы екі сағаттық "Түскі уақыттағы қараңғылық: Карл Форменнің құжаттары" деген фильм жасады. Оның сценарийін жазып, режиссерлік жұмысын ашық консерватор Лайонель Четвинд жасады. Форман сондай-ақ Терри Сандерс және Фрейда Ли Мок режиссерлік еткен "Сценаристтер: Сөзді суретке айналдыру" атты телешоудың бір бөлігі болды.