Кіріспе

Американдық философ Натан У. Салмон ( /s//æ//m//ən/; туған күні – 2 қаңтар 1951 жыл) – аналитикалық дәстүрдегі американдық философ, метафизика, тіл философиясы және логика философиясы салаларында маман.

Өмір және мансап

Салмон 1951 жылғы 2 қаңтарда Лос-Анджелесте испан-түрік мұрасы бар сефардтық еврейлердің жұмысшы отбасында дүниеге келді. Ол архивист Эмили Сене (туған есімі Эмили Перес) мен уд ойнаушы Исаак Сененің немересі. Салмон сегізінші сыныпқа дейін Калифорния штатының Торранс қаласындағы Линкольн бастауыш мектебінде оқыды, онда ол дарынды бала Джеймс Ньютон Говардпен сыныптас және дос болды. Салмон 1969 жылы Торранс қаласындағы Солтүстік орта мектебін бітірді. Ол отбасында алғаш рет жоғары білім алған адам болды, Салмон Эль Камино колледжін (1971) және Калифорния университетін, Лос-Анджелес (B.A. 1973, M.A. 1974, Ph.D. 1979) бітірді. UCLA-да ол Тайлер Бердж, Алонзо Черч, Кит Доннелан, Дональд Калиш, Дэвид Каплан, Саул Крипке және Яннис Мошовакиспен оқыды. Салмон 1978 жылдан 1982 жылға дейін Принстон университетінде философияның көмекші профессоры болды. 1984 жылы Аспирантуралар кеңесі оның «Reference and Essence» (1981) кітабы үшін Гуманитарлық ғылымдар саласындағы Густав О. Арлт сыйлығымен марапаттады, бұл кітап оның UCLA-дағы докторлық диссертациясына негізделген. Оның екінші кітабы «Фрегедің жұмбағы» (1986) Скотт Сомс тіл философиясы бойынша ең жақсы бес кітаптың бірі ретінде әдеби веб-сайтта таңдалып алынды. Қазіргі уақытта Салмон Санта-Барбарадағы Калифорния университетінің ерекше профессоры болып табылады және 1984 жылдан бері сонда сабақ беріп келеді. Ол сонымен қатар Принстон университетінде, UCLA, Риверсайд қаласындағы Калифорния университетінде, Оңтүстік Калифорния университетінде оқыған, ал 2009 жылдан 2012 жылға дейін Нью-Йорк қалалық университетінің аспирантурасында тұрақты қонақ профессор болып жұмыс істеді.

Тікелей сілтеме теориясы

Салмон тікелей сілтеме теориясының жақтаушысы. Салмон сөйлемдік көзқарастар және Фрегедің нақты сәйкестендіру жұмбағы туралы түсіндірме берді, яғни "a = b" пішіндегі шындықтар. Салмон бірдей атаулы есімдердің семантикалық мазмұнын сақтай отырып, бір-бірімен алмастырылатынын айтады. Оның пікірінше, "Сэмюэл Клеменс тапқыр еді" деген сөйлем, "Марк Твен тапқыр еді" дегенмен бірдей мазмұнды білдіреді, тіпті осы сөйлемдерді қолданушы оны мойындамаса да. Сондықтан, Марк Твеннің тапқыр екеніне сенетін адам, сөзсіз, Сэмюэл Клеменстің де тапқыр екеніне сенеді, тіпті ол Клеменстің тапқыр емес екеніне де қарама-қайшы түрде сене қоюы мүмкін. Салмон бұл тұжырымды түсіндіру үшін, бір ұсыныстың белгілі бір түрінде немесе басқа түрінде қабылдағанда, сол ұсынысқа қатысты белгілі бір когнитивтік бейімділікке ие болуды сену деп қарастырады, және адам бір ұсынысқа қатысты бейімділікке ие болса, екінші ұсынысқа қатысты болмауы мүмкін. Салмон осы құралды Фреге жұмбағы, Крипке жұмбағы (де дикто сенім туралы) және В.В.О. Куиннің де ре сенім туралы жұмбақтары сияқты көптеген философиялық жұмбақтарды шешу үшін қолданады. Мысалы, Куин Ралфтың Орткуттың тыңшы емес деп сенетін жағдайды сипаттайды, бірақ Ралф қоңыр бас киім киген адамның тыңшы екеніне де сенеді, ал Ралфтың білмейтіні – бас киім киген адам Орткут екендігі. Мұндай жағдайда, Ралф Орткутты тыңшы деп санай ма? Оң немесе теріс пікірге келуге негіздер бірдейдей болып көрінеді. Салмонның пікірінше, Ралф Орткутты тыңшы деп санайды, себебі Ралф Орткут туралы ұсынысты бір түрінде қабылдағанда, ол тыңшы екендігі туралы ұсынысқа қатысты когнитивтік бейімділікке ие, тіпті Ралф басқа, бірдей маңызды ұсыныс түріне қатысты мұндай бейімділікке ие болмаса да.

Тіршілік ету

Салмон болмыстың жоқтығының және көркем әдебиеттен алынған есімдердің мәселелері туралы тікелей дәлелдер келтірді. Салмон, Иммануил Кантпен тікелей қайшылықта, болмыс – бұл белгілі бір тұлғаларға тән, ал басқаларына тән емес қасиет деп санайды. Салмонның пікірінше, ағылшын тіліндегі «бар» етістігі (және оның басқа тілдерге нақты аудармалары) осы болжамдағы қасиетті атау үшін қолданылады, ал «а бар» түріндегі сөйлем, егер және тек қана тақырып термині сол қасиетке ие нәрсені білдірсе, ғана дұрыс болады, ал егер тақырып термині болмыстың жоқтығын білдірсе, онда бұл сөйлем жалған («а жоқ» сөйлемі дұрыс). Осылайша, Расселдің «Францияның қазіргі патшасы бар» деген мысалы шындыққа да, жалғандыққа да жатпайды, себебі Франция қазір монархия емес, сондықтан «Францияның қазіргі патшасы» есімді ешкім жоқ; ал «Наполеон бар» деген сөйлем жалған, өйткені Наполеон бір кезде болған болса да, ол қайтыс болғаннан кейін болмау қасиетін иеленді. Салмон «Шерлок Холмс бар» деген сөйлемді шындыққа сәйкес, ал «Шерлок Холмс детектив болды» деген сөйлемді жалған деп санайды. Салмонның пікірінше, Шерлок Холмс – көркем кейіпкер, автор Артур Конан Дойл жасаған абстрактілі тұлға, ал көркем әңгіме – осы кейіпкер туралы, бірақ шындыққа сәйкес келмейтін әңгімелер жинағы. Холмс шынымен де бар, бірақ ол тек көркем әдебиетте детектив ретінде бейнеленеді. Көркем әдебиетте Холмс детектив, ал шындығында ол – ойдан шығарылған детектив ғана. Салмон бұл көзқарасты мифтік нысандар деп аталатын нәрселерге, мысалы, гипотетикалық Вулкан планетасына дейін кеңейтеді. Вулкан шынымен де бар, бірақ ол нағыз планета емес. Ол – мифте планета ретінде бейнеленген абстрактілі нысан. Салмонның көркем әдебиет пен миф туралы пікірлері дін философиясына тікелей қатысты. Салмон мифтік нысандарға қатысты өз пікірін Питер Гейчтің «Хоб сиқыршы Бобтың егінін құртты деп санайды, ал Ноб оның (сол сиқыршының) Кобтың шошқасын өлтірді ме деп ойлайды» деген сөйлемнің логикалық құрылымын анықтау мәселесіне де қолданды. Салмонның тұжырымы, тіпті егер сиқыршылар болмаса, тіпті Хоб пен Ноб бір-бірін танымаса және олардың ойынша сиқыршы жоқ болса да, бұл сөйлем дұрыс болуы мүмкін. Салмон, тағы да Кантпен қайшылықта, терминнің анықтамасында болмысты қолданудың толыққанды заңды екенін айтады. Осылайша, «Құдай» терминін құдайлық және бар болу қасиеттеріне ие ұғым ретінде анықтауға болады. Салмонның пікірінше, Құдайдың бар екендігін дәлелдеуге арналған онтологиялық аргумент «F – F» логикалық шындық немесе аналитикалық шындық деп қате тұжырымдайды. Логикалық тұрғыдан дұрыс дегеннің мағынасы одан әлсіз: «Егер бір нәрсе бірегей F болса, онда F – F». Ұсынылған анықтамадан шығатын ең мықты қорытынды – егер кез келген ұғымдық тұлға шын мәнінде бірегей түрде құдайлық және бар болса, онда Құдай шын мәнінде бар. Бұл тұжырым атеистердің ешбір ұғымдық тұлғаның шын мәнінде бірегей түрде құдайлық және бар емес екенін айтуының логикалық салдары болып табылады. Салмонның сынауына сәйкес, онтологиялық аргумент ештеңе дәлелдемейді.

Семантика және прагматика

Салмон бір-біріне λ-конверсия арқылы келтірілетін (Чирчтың лямбда-есептеуі мағынасында) табиғи тіл сөйлемдері, λ-конверсия бойынша логикалық түрде эквивалент болғанымен, әдетте толық синоним емес, яғни олардың семантикалық мазмұны әртүрлі болады. Мысалы, "а үлкен және сонымен қатар теңізге лайықты" және "а – үлкен және теңізге лайықты нәрсе". Салмон семантика мен прагматиканы (сөйлеу амалдары) қатаң түрде ажыратады. Оның пікірінше, сөйлем айтқанда, сөйлеуші сөздердің семантикалық мазмұнынан гөрі көбірек мәлімдейді, сондықтан сөйлемнің семантикалық мазмұнын сөйлеушінің айтқанымен теңестіру – қателік. Салмон мұндай теңестіруді тіл философиясындағы "прагматикалық жаңылыс" деп аталатын дұрыс емес пікірдің мысалы деп санайды.

Эсенциализм

Салмон метафизикада, басқа нәрселермен қатар, модальдық ессенциализм үшін аргументтерді талдауымен танымал – нәрселердің кейбір қасиеттері сол нәрселердің болмауы мүмкін емес қасиеттер (әлдебір жағдайда, олардың болмауы мүмкін). Атап айтқанда, Салмон reductio ad absurdum аргументін жасап, қорғағаны үшін белгілі, ол sorites сияқты мәселені (сырғанақ еңіс) пайдаланып, S4 және S5 модальдық логика жүйелеріне қарсы тұрады, бұл жүйелерге қатысты "қажеттілікті қайталау қателігін" жасады деп санайды, яғни p ұйғарымы қажетті шындық екенін байқаудан, p ұйғарымы қажетті шындық екенінің қажетті шындығы деген жарамсыз қорытындыға келуге рұқсат береді. Ол өзінің пікірін S5-ті қолдайтын стандартты аргументтегі қателікті көрсету арқылы қорғайды, сонымен қатар тек мүмкін әлемдер ғана емес, сондай-ақ классикалық тұрғыдан сәйкес келмейтін мүмкін емес әлемдер де бар екенін дәлелдейді: іске аспайтын ең жоғары сценарийлер.

Жеке тұлға

Салмон сонымен қатар белгісіз сәйкестіктің дұрыс еместігін дәлелдеу үшін "редукцио ад абсурдум" әдісін қолданды, яғни кейбір заттар жұбы үшін олардың бір және сол нәрсе екендігіне қатысты нақты фактінің болмауы туралы философиялық тұжырымды жоққа шығарды. Салмон егер x және y сияқты екі зат болса, онда бұл жұп x пен өзінің рефлексивті жұбынан өзгеше болуы керек деп мәлімдейді, себебі x пен x бірдей екендігіне қатысты факт бар. Содан кейін жинақтар теориясы бойынша x және y бірдей емес, ал осы жағдайда x пен y бірдей екендігіне қатысты факт болады: олар бірдей емес. Демек, олардың сәйкестігіне қатысты факті жоқ екі заттың жұбы болуы мүмкін емес. Екінші жағынан, Салмон барлық қабысқандық тілге байланысты емес екенін, ал кейбір белгісіздік заттардың өзінің қасиеттерінен туындайтынын айтады, яғни кейбір заттар мен қасиеттер үшін тілге тәуелсіз, олардың осы қасиеттерге ие екендігіне қатысты нақты факті жоқ. Салмонның дәлеліне қарсы шыққандар <x, y> және <x, x> арасындағы айырмашылықтың рас екенін мойындайды, бірақ бұл жұптар бірдей емес деген қорытындыны қолдауға жеткіліксіз дейді.