Кіріспе
Mortimer Jerome Adler (28 желтоқсан 1902 – 28 маусым 2001) – американдық философ, педагог, энциклопедия жазушы және танымал автор. Философ ретінде ол аристотельдік және томистік дәстүрлерінде жұмыс істеді. Ол Колумбия және Чикаго университеттерінде оқытумен айналысты, «Британника энциклопедиясы» редакциялық алқасының төрағасы болды және Философиялық зерттеулер институтын құрды. Ол Нью-Йорк, Чикаго, Сан-Франциско және Калифорния штатының Сан-Матео қаласында ұзақ жылдар бойы тұрды.
Mortimer Jerome Adler (December 28, 1902 – June 28, 2001) was an American philosopher, educator, encyclopedist, and popular author. As a philosopher he worked within the Aristotelian and Thomistic traditions. He taught at Columbia University and the University of Chicago, served as chairman of the Encyclopædia Britannica board of editors, and founded the Institute for Philosophical Research. He lived for long stretches in New York City, Chicago, San Francisco, and San Mateo, California.
Интеллектуалдық даму және философиялық эволюция
Жасөспірім шағында газетте жұмыс істеп, түнгі сабақтарға қатысқан кезде Адлер кейіннен өзі батыр деп санайтын Платон, Аристотель, Томас Аквинский, Джон Локк, Джон Стюарт Милл және тағы басқалардың еңбектерімен танысты. Олар "1960 жылдары студенттік белсенділер тарапынан маңызсыз деп қаралып, кейінгі онжылдықтарда "саяси тұрғыдан дұрыс" деп сынға ұшырады". Оның ойлау қабілеті 1985 жылы жарық көрген "Он философиялық қателік: қазіргі ойдың негізгі кемшіліктері" атты кітабында көрсетілгендей, өзі "философиялық қателіктер" деп есептеген нәрсені түзетуге қарай дамыды. Адлердің пікірінше, бұл қателіктер континентте Декарт, ал Ұлыбританияда Томас Гоббс пен Дэвид Юм енгізген, және догматикалық философияның берік классикалық негіздерін мойындамай, Аристотель туралы "кінәлі білушілік" болғандықтан туындаған. Адлердің сөзіне сәйкес, бұл қателіктер Кант, идеалистер мен экзистенциалистердің бір жағынан, ал Джон Стюарт Милл, Джереми Бентам, Бертран Рассел және ағылшын аналитикалық дәстүрінің екінші жағынан тарапынан күшейтіліп, жалғастырылды. Адлер Аристотель дәстүрінен алынған түсініктер мен ерекшеліктерге сүйене отырып, осы қателіктерді түзегенін айтты.
Нью-Йорк қаласы
Адлер 1902 жылғы 28 желтоқсанда Нью-Йорк қаласындағы Манхэттенде Германиядан келген еврей иммигранттарының отбасында дүниеге келді: Кларисса (Манхайм), мектеп мұғалімі, және Игнац Адлер, әшекей сатушы. Ол 14 жасында мектепті тастап, «The New York Sun» газетінде көшірмеші болып жұмыс істеді, мақсаты журналист болу еді. Бірақ Адлер көп ұзамай мектепке қайта оралып, кешкі сабақтарда жазу өнерін үйрене бастады, сол кезде ол батыс философиялық дәстүрімен танысты. Оқуын аяқтап, жұмыс істегеннен кейін Колумбия университетінде оқыды және студенттік әдеби журналға, «Morningside» журналына «Таңдау» атты өлеңін жазды (1922 жылы Чарльз А. Вагнер бас редактор, ал Уиттакер Чемберс – көмекші редактор болып қызмет еткен кезде). Бакалавр дипломы алу үшін қажетті жүзу сынағын тапсырмағандықтан (бұл мәселе 1983 жылы Колумбия университеті оған құрметті диплом берген кезде шешілді), ол университетте қалып, ақырында оқытушылық қызметке орналасып, психология ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Колумбия университетінде оқып жүргенде Адлер өзінің алғашқы кітабын – 1927 жылы жарық көрген «Диалектика» кітабын жазды. Адлер Скотт Бьюкененмен бірге Халық институтында, содан кейін көп жыл бойы олардың «Ұлы кітаптар» жобасы бойынша жұмыс істеді. (Бьюкенен Сент-Джон колледжінде «Ұлы кітаптар» бағдарламасын құрған адам еді).
Чикаго
1930 жылы Адлер бірнеше жыл бұрын танысқан Чикаго университетінің жаңадан тағайындалған президенті Роберт Хатчинс, Чикаго заң мектебінің оны заң философиясы профессоры ретінде жұмысқа алуына мүмкіндік жасады. Чикагодағы философтар (Джеймс Х. Тафтс, Э. А. Бёртт және Джордж Х. Мид сияқты) «Доктор Адлердің [философия] саласындағы біліктілігіне күдікпен қарады» және Адлердің университеттің философия кафедрасына тағайындалуына қарсылық көрсетті. Адлер заң факультетіне қабылданған алғашқы «заңгер емес» адам болды. «Ұлы кітаптар» семинары Чикаголық кәсіпкер және университет мүшесі Уолтер Пэпкке Аспен институтын құруға шабыттандырғаннан кейін, Адлер онда бизнес басшыларына философия сабақтарын берді.
Халықтың қызығушылығы
Адлер философияны көпшілікке жеткізуге ұзақ уақыт бойы тырысты, оның кейбір еңбектері (мысалы, "Кітапты қалай оқу керек") кең таралған бестселлерлерге айналды. Ол сондай-ақ экономикалық демократияны қолдады және Луис О. Келсоның "Капиталистік манифест" кітабына әсерлі алғысөз жазды. Адлердің ойлау және жазу ісінде Колумбия университетінде оқыған кезіндегі досы Артур Рубин көбінесе көмектесті. Оның өзінің айтуынша:
Көптеген замандастарымнан өзгеше, мен ешқашан профессорлар оқысын деп кітап жазбаймын. Мен академиялық аудиторияға мүлдем қызығушылық танытпаймын. Мені қарапайым Джо Доукс қызықтырады. Кез келген жалпы оқырман менің жазған кітаптарымды оқи алады – және оқиды да. Дуайт Макдональд бірде Адлердің көпке танымал стилін сынап, "Мырза Адлер бір кезде "Кітапты қалай оқу керек" деген кітап жазды. Енді ол "Кітап қалай жазылады" деген кітапты оқуы керек еді" деді.
Unlike many of my contemporaries, I never write books for my fellow professors to read. I have no interest in the academic audience at all. I'm interested in Joe Doakes. A general audience can read any book I write – and they do. Dwight Macdonald once criticized Adler's popular style by saying "Mr. Adler once wrote a book called How to Read a Book. He should now read a book called How to Write a Book."
Энциклопедия және білім беру реформасы
Адлер мен Хатчинс «Батыс әлемінің ұлы кітаптары» бағдарламасын және «Ұлы кітаптар» қорын құрды. 1952 жылы Адлер Философиялық зерттеулер институтын құрып, оның директоры болды. Ол сондай-ақ «Британника энциклопедиясының» редакторлар кеңесінде жұмыс істеді, оның «Синтопикон» және кейін «Пропаэдиясын» жасады, ал 1974 жылдан бастап Хатчинстің төрағалық қызметін жалғастырды. 1965 жылдан бастап «Британниканың» он бесінші басылымының редакциялық жоспарлау директоры ретінде ол осы басылымдағы білімнің маңызды қайта ұйымдастырылуына зор үлес қосты. Ол «Пайдея» ұсынысын енгізді, нәтижесінде «Пайдея» бағдарламасын құрды – бұл сыныптарда оқу және қиын мәтіндерді талқылауға бағытталған оқу жоспары (әр сынып деңгейіне сәйкес таңдалған). 1990 жылы Чикагода Макс Вейсманмен бірге Ұлы идеяларды зерттеу орталығын құрды.
Дін және теология
Адлер дінге бейжай қатысқан еврей отбасында дүниеге келген. Жиырма жасына келгенде ол Сент-Томас Аквинді, әсіресе "Теологиялық жинақ" (Summa Theologica) еңбегін танысты. Ол католик философиялық және білім беру журналдарына белсенді қатысып, католик оқу орындарында жиі сөз сөйлейтін, сондай-ақ католик дініне өтіп кеткен деген қағидаға ие болған құлшынысты томист болды. Бірақ бұл кейінірек болды. 1940 жылы Джеймс Фаррелл Адлерді "Рим-католик шіркеуінің Америкадағы ең ірі жақтасы" деп атады. Фарреллдің айтуынша, Адлер үшін Рим-католик шіркеуінің догмасында айтылған нәрселер шындыққа жақын болды, және ол Этьен Гилсон, Жак Маритен және Мартин Д’Арси сияқты католик философтарымен бір үнде болды. Сондай-ақ ол Нобель сыйлығының лауреаты, француз-еврей философы Анри Бергсонды жоғары бағалады, оның кітаптары католик шіркеуімен тыйым салынған деп есептелді. Бергсон Виши режимі кезінде дінін өзгертуден бас тартты, еврейлерге қатысты заңға қарамастан, ол бұрынғы көзқарасын қайталады және осылайша барлық бұрынғы лауазымдары мен құрметтерінен айырылды. Адлер теологиялық мәселелер бойынша шешім қабылдауға көп уақыт жұмсады. 1980 жылы ол "Құдай туралы қалай ойлау керек: ХХ ғасырдағы жазықшыларға арналған нұсқаулық" кітабын жазғанда, өзін кітаптың тақырыбындағы жазықшы деп санайтынын мәлімдеді. Mars Hill Audio Journal журналының 51-томында (2001) Кен Майерс Адлермен 1980 жылы "Құдай туралы қалай ойлау керек" кітабы жарық көргеннен кейін жасаған сұхбатын жариялады. Майерс еске алады: "Сұхбат барысында мен одан неге христиан дінін қабылдамағанын сұрадым. Ол өмірінде көптеген христиан ойшылдарының ықпалында болғанын, бірақ оның дінге келуіне зиялылық емес, моральдық кедергілер болғанын түсіндірді. Ол одан әрі түсіндірмеді". Майерс Адлердің ақырында "Жанның құлшынына" бағынып, "сенімін мойындап, 1984 жылы епископальдық шіркеуде крещение рәсімінен өткенін" атап өтті, бұл сұхбаттан небары бірнеше жыл өткен соң болды. Адлердің дінге келуіне түсінік беру үшін Майерс 1990 жылы Christianity журналында жарияланған мақаладан оның сөздерін келтіреді: "Менің христиандықты таңдауымның басты себебі – оның сырларының түсініксіздігі болды. Егер біз оны өзіміз анықтай алсақ, онда аянның мәні неде? Егер ол толыққанды түсінікті болса, онда ол жай ғана тағы бір философия болар еді". 1999 жылдың желтоқсан айында, өмірінің соңғы жылдарын өткізу үшін көшіп келген Сан-Матео қаласында Адлер ұзақ жылдар бойы досы және жақтасы болған епископ Пьер Дюменмен католик шіркеуіне ресми түрде қабылданды. Осылайша, бұл этикалық доктрина моральдық философияның сұрақтарына жауап беруге тырысатын және жауап бере алатын барлық сұрақтарға жауап беретін жалғыз доктрина, одан артық немесе кем емес, және бұл жауаптар нормативтік бағалауларға сәйкес келетін және қолданылатын шындық стандарты бойынша дұрыс. Адлердің пікірінше, басқа теориялар немесе доктриналар өздеріне қажеттіден артық немесе аз сұрақтарға жауап беруге тырысады, ал олардың жауаптары шындық пен қателіктің қоспасы, әсіресе Иммануил Канттың моральдық философиясы. Адлер өзін "орташа дуалист" деп жариялады және психофизикалық дуализм мен материалистік монизмнің ұстанымдарын екі шеттің қарама-қарсы жақтары деп қарады. Дуализмге қатысты ол Платон (дене мен жан) және Декарт (ой мен зат) сияқты философтардан туындаған экстремалды дуализм түрін, сондай-ақ экстремалды монизм теориясы мен ақыл-ойдың сәйкестік теориясын жоққа шығарды. Экстремизмдерді жойғаннан кейін Адлер дуализмнің орташа түріне бейімделді. Ол мидың тұжырымдамалық ойлау үшін қажетті, бірақ жеткілікті емес екеніне сенді; "материалдық емес интеллект" де шарт ретінде қажет; және адам мен жануарлардың мінез-құлқы арасындағы айырмашылық – бұл түбегейлі айырмашылық. Адлер бұл ұстанымды дуалистік теорияларға қарсы көптеген сын-қатерлерге қарсы қорғады.
Еркіндік және ерік бостандығы
"Еркіндік" және "еркін ерік" ұғымдары талқыланып келеді және осы талқылау шатастырады, себебі екі ұғымның да жалпыға қабылданған анықтамасы жоқ. Адлердің "Философиялық зерттеулер институты" жүздеген авторлар қолданған "еркіндік идеясын" зерттеуге он жыл жұмсады, олар еркіндікті талқылап, дауластырды. Зерттеу 1958 жылы "Азаттық идеясының бірінші томы" деп жарияланды, тақырыбы "Азаттық идеясының диалектикалық зерттеуі", ал Адлердің "Философиялық сөздігіне" қосымша түсіндірмелер енгізілді. Адлердің зерттеуі осы мәселеге түсініктілік үшін үш түрлі еркіндікті – жағдайлық, табиғи және иеленген – анықтау қажет деген қорытындыға келді. "Жағдайлық еркіндік" – "мәжбүрлеуден немесе шектеуден босату". "Табиғи еркіндік" – "еркін ерік бостандығы" немесе "еркін таңдау мүмкіндігі". Бұл – өз шешімдеріңді немесе жоспарларыңды дербес қабылдау еркіндігі. Бұл еркіндік жағдайға немесе ой-өріске қарамастан, әр адамда туа біткен. "Иеленген еркіндік" – "қалай қаласақ солай қалау" және осылайша "қалай өмір сүру керек" деген еркіндік. Бұл еркіндік туа біткен емес: оны адам "жақсы, дана, ізгі, т.б." сияқты қасиеттерді иелену арқылы қол жеткізе алады.
Дін
Адлердің дін және теологияға деген қызығушылығы арта келе, ол Киелі кітапқа сілтеме жасап, табиғат ғылымы мен философтардың қорытындыларына сәйкес келетінін анықтау үшін сенімнің негіздерін сынау қажеттігін айтты. 1981 жылы жазған «Құдай туралы қалай ойлау керек» атты кітабында Адлер Құдайды жоқтан жаратушы (экзнихилятор) ретінде көрсетуге тырысады. Адлер теология мен дін егер тірі болса, оларды жаңғыртуға жасалған әрекеттердің ешқандай кемшілігі жоқ деп сенді. Олар басқа нәрселер сияқты өзгеріске және дамуға ашық болуы керек. Сонымен қатар, Фридрих Ницшеден алынған түсінік – «Құдайдың өлімі» туралы талқылаулардың жақында болғандай және бүгін де болуы мүмкін халықтың қызығушылығын оятуына таңғалудың қажеті жоқ. Адлердің пікірінше, барлық ұлы идеялардың ішінде Құдай идеясы әрқашан және қазірге дейін ерлер мен әйелдердің ең көп тобын алаңдатып отырған идея болып табылады. Дегенмен, ол атеизмді жаңа дінге немесе теологияға айналдыру идеясына қарсы болды.
Жеке өмір
Мортимер Адлер екі рет үйленген және төрт баласы болған. Ол 1927 жылы Хелен Бойнтонға үйленді. Бірге олар 1938 және 1940 жылдары Марк және Майклды асырап алды. 1960 жылы олар ажырасты. 1963 жылы Адлер өзінен отыз төрт жас кіші Кэролайн Прингке үйленді; олардың Дуглас және Филип есімді екі баласы болды.