Кіріспе

Американдық философ, классицист және академик (1930–1992) – американдық философ Аллан Дэвид Блум (14 қыркүйек 1930 – 7 қазан 1992) американдық философ, классицист және академик болған. Ол Дэвид Грин, Лео Штраус, Ричард МакКеон және Александр Кожевтің шәкірті болды. Кейіннен ол Корнелл университетінде, Торонто университетінде, Тель-Авив университетінде, Йель университетінде, Эколь Нормаль Супьерьерде және Чикаго университетінде оқытумен айналысты. Блум «Ұлы кітаптар» білім беру идеясын жақтады және қазіргі американдық жоғары біліміне сын айтқанымен танымал болды, оның көзқарастары 1987 жылы жарық көрген, көптеп сатылған «Американдық сананың тұйықталуы» кітабында баяндалды. Бұқаралық ақпарат құралдарында консерватор деп сипатталған Блум, бұл атаудан бас тартып, өзі «теориялық өмірді» қорғауға тырысқанын айтты. Саул Беллоу, Чикаго университетіндегі досы және әріптесі Блумға негізделген «Равельштейн» романын жазды.

Ерте өмір және білім

Блум Индианаполисте, Индиана штатында дүниеге келді. Оның ата-анасы еврейлердің екінші буыны, екеуі де әлеуметтік жұмыскерлер болды. Олардан екі жыл бұрын Люсиль есімді қызы туған еді. Он үш жасында Блум «Reader’s Digest» журналында Чикаго университеті туралы мақала оқып, ата-анасына сол университетте оқығысы келетінін айтты; ата-анасы мұны қисынсыз деп ойлады және оның үмітін қолдамады. Бірақ 1944 жылы оның отбасы Чикагоға көшіп келгенде, ата-анасы психиатрмен және отбасылық доспен танысты, олардың ұлы Чикаго университетінің дарынды студенттерге арналған гуманитарлық бағдарламасына қабылданған еді. 1946 жылы Блум да сол бағдарламаға қабылданды, он бес жасында оқуын бастап, келесі он жылды Чикагоның Хайд Парк ауданындағы университетте білім алып өтті. «Гиганттар мен кішкентайлар: Эсселер, 1960–1990» кітабының алғы сөзінде ол өзінің білімі «Фрейдтен басталып, Платонмен аяқталғанын» айтты. Осы білім берудің тақырыбы – өзін-өзі тану, немесе өзін-өзі ашу болды – Блум кейіннен жазғандай, бұл идея Американың Орта Батысындағы бала үшін мүмкін емес сияқты көрінетін. Ол бұл мүмкіндік берген ұстазы Лео Штраусс екенін айтады. Блум 18 жасында Чикаго университетінің бакалавр дәрежесін алды. Оның университеттегі сыныптастарының бірі – классик Сет Бенардетте. Жоғары білім алу үшін ол Чикаго университетінің Әлеуметтік Ой комитетіне оқуға түсті, онда оған классик Дэвид Грине жетекші ретінде тағайындалды. Блум Исократ туралы диссертация қорғады. Грине Блумды классикалық әдебиеттерді зерттеуге толыққанды берілген, бірақ нақты мамандық таңдамаған, күшті және әзілқой студент ретінде еске алады.

Еңбек жолы және өлімі

Блум 1953–1955 жылдары Парижде École normale supérieure мектебінде, ал 1957 жылы Германияда оқыды және сабақ берді. 1955 жылы АҚШ-қа оралғаннан кейін, ол өзінің досы Вернер Дэннаузермен, «Ницшенің Сократқа деген көзқарасы» атты еңбектің авторымен бірге Чикаго университетінде ересектерге білім беру студенттеріне сабақ берді. Блум 1960 жылдан 1963 жылға дейін Йель университетінде, 1970 жылға дейін Корнелл университетінде және 1979 жылға дейін Торонто университетінде оқытты. 1979 жылы ол қайтадан Чикаго университетіне оралды. Блумның бұрынғы студенттерінің арасында белгілі журналистер, үкімет шенеуніктері және саясаттанушылар бар, мысалы, Фрэнсис Фукуяма, Роберт Крэйнак, Пьер Хаснер, Клиффорд Орвин, Джанет Айзенстат, Джон Иббитсон, Джеймс Цезер және Томас Пангл. 1963 жылы Корнелл университетінің профессоры болған Аллан Блум Теллурид қауымдастығының Корнелл бөлімшесінің мүшесі болып қызмет етті. Студенттер Корнелл университетінің кампусындағы Теллурид үйінде тегін тұру және тамақтану мүмкіндігіне ие болды және үйді өздері басқарды. Блум сол үйде тұрғанда, АҚШ-тың бұрынғы еңбек министрі Фрэнсис Перкинспен дос болып кетті. Блумның алғашқы кітабы – Шекспирдің пьесаларына арналған үш эсседен тұратын «Шекспирдің саясаты» жинағы. Онда Гарри В. Джаффаның эссесі де бар. Ол Руссоның «Театр туралы М. Д’Алемберге жазған хаты» атты еңбегін аударып, түсіндірмелер жазды, оны Платонның «Мемлекетімен» салыстырды. 1968 жылы ол философиялық аударма мен интерпретациядағы ең маңызды жұмысын – Платонның «Мемлекеті» аудармасын жариялады. Блум «жайлы оқушы үшін аударма жасауға» тырысты. Алғы сөз 11-беттен басталады: «Бұл сөзбе-сөз аударма болуы тиіс». Аударма баршаға бірдей қабылданбаса да, Блум аудармашының рөлі оқырмандар мен аударған мәтін арасында байланыс орнату екенін айтты. Ол 1978 жылы Торонто университетінде саяси ғылымдар профессоры болып жұмыс істеген кезде де осы әрекетін қайталады, Жан Жак Руссоның «Эмиль» романын аударды. Оның оқыту жылдарындағы басқа жарияланымдарының арасында Свифттің «Гулливердің саяхаты» туралы «Алыптар мен кішкентайлар» атты оқуы болды. Бұл очерктер жинағының тақырыбы болды, онда Реймонд Арон, Александр Кожев, Лео Штраус және либералды философ Джон Роулз туралы да мақалалар бар. Блум «Саяси теория» ғылыми журналының редакторы және Жозеф Кропси мен Лео Штраус редакциялаған «Саяси философия тарихы» журналының авторы болды. Чикагоға оралғаннан кейін ол Саул Беллоумен дос болып, бірге курстар оқыды. 1987 жылы Беллоу «Америкалық сананың құлауы» кітабына алғы сөз жазды. Блумның ауруханада қайтыс болған кезде диктантпен жазылған және қайтыс болғаннан кейін жарық көрген соңғы кітабы – «Махаббат және достық», ол махаббаттың мәніне арналған интерпретациялар ұсынады. Блумның жартылай жасырылған гомосексуализмі туралы пікірталас әлі де жалғасуда, мүмкін, Саул Беллоудың «Равелштейн» романындағы сияқты, ол 1992 жылы ЖИТС-тен қайтыс болды. Блумның достары оның гомосексуализмін жоққа шығармайды, бірақ оның ЖИТС-тен қайтыс болғаны туралы мәлімдеме әлі де даулы болып қала береді.

Философия

Блум болашақ ұрпақтар үшін философиялық өмір салтын ғылыми еңбектері мен көпке танымал жазулары арқылы сақтап қалуға тырысты. Оның жазбаларын екі категорияға бөлуге болады: ғылыми (мысалы, Платонның «Мемлекеті») және көпшілікке арналған саяси талдаулар (мысалы, «Америкалық сананың құлдырауы»).

Платонның республикасы

Блумның «Республика» туралы аудармасы мен эссесі, бұрынғы аудармалары мен түсіндірмелерінен көптеген маңызды жағынан түбегейлі өзгеше. Ең айқын нәрсе – Блумның Сократтың ирониясы туралы талқыласы. Шындығында, ирония – Блумның «Республиканы» түсінуінің кілті (оның «Республиканың» ІІ–VІ кітаптарына жасаған талқылауын қараңыз). Аллан Блум философтың иронияға төзімді екенін айтады, себебі ол трагедияны комедия ретінде, ал комедияны трагедия ретінде көре алады. Блум «Түсіндірме эссесінде» Сократты, философтың ең көрнекті өкілін мысалға келтіріп былай дейді: «Сократ басқалар киім киген жерде жалаңаш жүре алады; ол қорлаудан сескенбейді. Ол басқаларды қорқытатын сексуалдық қатынас туралы ойға да батуға болады; ол моральдық наразылықтан қорықпайды. Яғни, ол комедияны қастерлі, ал трагедияны жеңілдете қарастырады». Осылайша, «Республикадағы» ирония – Блумнің болашақ қоғамның үлгісі ретінде емес, адам жанының үлгісі ретінде қарастыратын «Сөзбен айтылған әділ қалаға» сілтемесі болып табылады. Керісінше, бұл қала ирониялық тұрғыдан ұсынылған, философия мен кез келген болашақ философ арасындағы алшақтықтың мысалы. Блум Штраустың «Сөзбен айтылған әділ қала» табиғи емес, адам жасаған деген пікірімен келіседі.

Сыни қабылдау

Норман Галли сияқты кейбір рецензенттер аударманың да, өзінің эссесінің де сапасына сын айтты.

Американың ақыл-ойының жабылуы

"Америкалық сананы жабу" 1987 жылы жарық көрді, Блум Ұлттық шолу журналында студенттердің қажеттіліктерін қанағаттандыруда университеттердің жетіспеушілігі туралы мақала жариялағаннан кейін бес жыл өткен соң. Чикаго университетіндегі әріптесі Саул Беллоудың ынталандыруымен, ол бұл ойларын "Мен өмір сүрген өмір туралы" кітабына дамытты. Күтпеген бестселлерге айналып, қалың қаптамалы нұсқасы жарты миллионнан астам дана сатылып, төрт ай бойы "Нью-Йорк Таймс" бестселлер тізіміндегі нон-фикшн бойынша бірінші орынды иеленді. Кітап – қазіргі заманғы университеттерге сын және Блум студенттерге қалай қызмет ете алмайтынын көрсетеді. Онда Блум философия мен гуманитарлық ғылымдардағы қазіргі заманғы бағыттарды сынап жазады. Философия профессоры күнделікті тілдік талдауға немесе логикалық позитивизмге ден қойып, маңызды "адамгершілік" этикалық және саяси мәселелерді елемейді, соның салдарынан студенттердің қызығушылығын оятпайды. Деконструкционизммен айналысатын әдебиет профессоры иррационализмді және шындық стандарттарына күмән тудырады, соның нәтижесінде шынайы философия арқылы берілетін және онымен айналысатын адамдардың ақыл-ойына жол ашатын моральдық императивтер жойылады. Блумның сыны көбінесе Батыс ойларының "үлкен кітаптарының" даналық көзі ретінде құндылығын жоғалтқанына сенгеніне байланысты. Блумның сыны университеттен тысқары, американдық қоғамдағы жалпы дағдарысқа да қатысты. "Америкалық сананың жабылуы" АҚШ пен Веймар Республикасы арасындағы параллельдерді көрсетеді. Оның айтуынша, Джон Локктың ағартушылық идеяларында бекітілген – әділ қоғам тек жеке мүддеге ғана негізделуі мүмкін деген қазіргі либералды философия, сонымен қатар американдық ойдағы релятивизмнің пайда болуы осы дағдарысқа әкелді. Блум үшін бұл американдықтардың жанында бос кеңістік тудырды, оған 1960-шы жылдардағы студенттік лидерлер көрсеткендей, демагогиялық радикалдар еніп кіре алды. (Блум атап көрсетуінше, нацистік қоңыр көйлектер де бір кездері Веймар Республикасы Германия қоғамында пайда болған олқылықты толтырған). Екінші жағдайда, ол философияның жоғары шақыруы мен ой еркіндігі ретінде түсінілген ақыл-ойдың псевдофилософия немесе ой идеологиясымен жабылғанын дәлелдеді. Релятивизм – Платондық-Сократтық ілімді жойған қазіргі либералды философияның бір ерекшелігі. Блумның университеттерде немесе жалпы қоғамдағы қазіргі әлеуметтік қозғалыстарды сынауы оның классикалық және философиялық бағытынан туындайды. Блум үшін қазіргі либералды білім берудің сәтсіздігі қазіргі студенттердің әлеуметтік және жыныстық әдеттеріне, сондай-ақ табысқа ұмтылатын дүниенің ұсыныстарынан тыс өмір сүре алмайтынына әкеледі. Блум коммерциялық мақсаттар сүйіспеншіліктен, философиялық ақиқатты іздеуден немесе құрмет пен даңққа деген өркениетті ұмтылыстардан жоғары бағалана бастады деп мәлімдейді. Бір тарауда, Франкфурт мектебінің жұмысына ұқсас талдау стилімен, ол студенттердің өміріне танымал музыканың философиялық әсерін, Платонның "Мемлекетінен" Ницшенің Дионис құштарлығына дейінгі тарихи контексте зерттейді. Ол бұрын-соңда философиялық қызығушылықпен қарастырылмаған өнеркәсіпке, балалар мен жасөспірімдерге бағытталған маркетингке, оның үздік орындаушыларына, соңғы капиталистік буржуазиялық экономикадағы орнына және бостандық пен азаттыққа деген үмітіне жаңаша назар аударды. Кейбір сыншылар, соның ішінде танымал музыкант Фрэнк Заппа, Блумның поп музыкаға деген көзқарасы 1950-ші жылдардағы поп музыкасын сынағандардың "дәстүрлі" ақ американдық қоғамды сақтау туралы идеяларына негізделгенін айтты. Сократ, Аристотель, Руссо және Ницшеден тәлім алған Блум музыканың адам жанына тигізетін күшін зерттейді. Ол соғысқа бара жатқан сарбазды, діни әнмен дұға ететін имандыны, романтикалық гитарамен әуеленген ғашықты мысалға келтіреді және музыкалық білімді басты орынға қоятын философиялық дәстүрге сілтеме жасайды. Ол поп-жұлдыз Мик Джаггерді поп-рок музыкасының екіжүзділігі мен эротикалық тұщылығының басты өкілі деп атайды. Поп музыка жастарды сексуалды бейнелер мен тілмен қызықтырып, олардың кішіпейіл бүлікшілдіктері шынайы саясат екеніне сендіруге тырысады, ал шын мәнінде олар Джаггер сияқты табысты орындаушылар тыныш қызмет ететін ақша менеджерлерімен бақыланады. Блум Джаггерді көптеген университет студенттерінің зәулім өмірі мен байлығына қызығушылығын тудыратын, бірақ іштей мүмкіндіктердің жоқтығынан шаршаған бейне деп сипаттайды. Жастардың өмірінде әдебиеттің болмауымен және олардың сексуалды, бірақ көбінесе эротикалық емес қарым-қатынастарымен қатар, "Америкалық сананың жабылуының" бірінші бөлімі экономист немесе психиатр қарастыра алмайтын мәселелерді зерттейді – қазіргі мәдениеттің басты төрешілері.

Сыни қабылдау

Кітап сыншылардың алғашқы мақтауына ие болды, оның ішінде The New York Times, Time, Newsweek, Chronicle of Higher Education және The Washington Post газеттерінде жағымды пікірлер жазылды. Екінші кезеңдегі сын-пікірлер көбінесе көбірек сынға ұшырады. Саяси философ және классик Марта Нуссбаум мен консерватор Гарри В. Яффа екеуі де Блумның 19 ғасырғы еуропалық философтарға, әсіресе Фридрих Ницшеге терең ықпал еткенін айтты. Нуссбаумның пікірінше, Ницше Блум үшін қазіргі американдық ой-санатына зиян келтірген. Ол өзінің шолуында былай деп жазды: "Олай болса, Аллан Блум қаншалықты жақсы философ? Жауабы – біз мұны айта алмаймыз, және оны философ деп есептеуге ешқандай себеп жоқ." Дэвид Рифф Блумды "Оливер Норттың академиялық нұсқасы: кекшіл, реакциялық, антидемократиялық" деп сипаттады. Ол кітапты "адамгершілігі бар адамдар жазғаны үшін ұялатын" деді. Бұл сын-пікірлер Джеймс Атласты The New York Times Magazine-де "Блумның кітабына жауаптар сыншылардың әдеттегі қатыгездігінен асып түсетін жауыздықпен толған" деген қорытындыға әкелді. Кейбір сыншылар Блумның аргументтерін қабылдады. Норман Подхорец атаудағы жабық ойдың либералды саяси ойдағы академиялық "ашық ойдың" парадоксалды салдарынан туындайтынын атап өтті, атап айтқанда, "тар және төзімсіз догматизм", ол Платонның немесе еврей Киелі кітабының моральдық үкімдерге рационалды негіз беру әрекеттерін жоққа шығарады. Подхорец жалғастырды: "Блум либерализмді бостандық пен теңдіктің асыл идеалдарын бұрмалаумен айыптайды және ол жыныстық революция мен феминистік қозғалыстың өткір сипаттамаларын ұсынады, оларды осы бұрмалау процесінің өнімдері ретінде көреді." 1989 жылғы мақалада Энн Кларк Фен кітаптың сын-ескертпелерін талқылап, ол сол жылы жоғары білім туралы басқа кітаптарды басып озғанын атап өтті – Эрнест Бойердің "Колледж" және Э.Д. Хирштің "Мәдени сауаттылығы". Сондай-ақ, ол Publishers Weekly-ді келтірді, ол Блумның кітабын "сын-пікірлердің арқасында бестселлерге айналған" деп сипаттады. Камиль Палья кітап жарық көргеннен он жыл өткен соң оны "мәдени соғыстардың алғашқы оғы" деп атады. Роджер Кимболлдың The New York Times газетінде жариялаған алғашқы шолуында кітап "қазіргі интеллектуалды және моральдық ахуалда студент болу дегеннің мәнін түсінудің бесәйкес келмейтін зерттеуі" деп бағаланды. 2000 жылы The New Republic журналында Блум туралы мақала жазған консервативті сарапшы Эндрю Салливан "Блумды оқығанда, ол Ницшені ғана түсінген жоқ, сонымен қатар сіңіргенін сезінесің. Бірақ бұл түсінік Блумды Ницшеден айырмашылығы, махаббат пен саяси консерватизмге итермеледі. Шындыққа немесе басқа біреуге деген махаббат, өйткені ол бізді тұңғиықтан көтере алады. Саяси консерватизм, өйткені ол заманауи заманның қаупі бар хаосын ең жақсы шектейді." Соңғы кезде Джим Слипер The New York Times газетінде Блумның кітабына оң баға берді. Эндрю Салливан бұл туынды туралы былай деп жазды: "Блумның Ромео мен Джульетта немесе Антоний мен Клеопатра туралы жазғандарын жаңаша көзқараспен оқымайынша болмайды. Руссоның "Жаңа Гелоиза" романын оқығаннан кейін, оны қайтадан, мұқият оқығыңыз келеді. Блум шындықты оқып білу қабілетіне ие болған."

Жеке өмір

Блум гомосексуал болған. Оның соңғы кітабы, "Махаббат және достық", серігі Майкл З. Вуға арналған. Оның ЖИТС-тен қайтыс болған-болмағаны әлі де даулы мәселе.

Таңдалған шығармалар

Блум, Аллан және Гарри В. Джаффа. 1964 ж. Шекспирдің саясаты. Нью-Йорк: Basic Books. Блум, Аллан. 1968 (2-ші басылым, 1991). Платонның Республикасы. (жазбалармен және түсіндірме эссемен аударылған). Нью-Йорк: Basic Books. Блум, Аллан, Чарльз Баттерворт, Кристофер Келли (редакциялаған және аударған) және Жан Жак Руссо. 1968 ж. Саясат және өнердегі театр туралы Д’Алемберге жазған хат. Итака, Нью-Йорк: Корнелл университетінің баспасы; Agora ed. Блум, Аллан және Жан Жак Руссо. 1979 ж. Эмиль (аудармашы), кіріспемен. Нью-Йорк: Basic Books. Александр Кожев (Реймонд Кену, Аллан Блум, Джеймс Х. Николс). Гегельді оқуға кіріспе. Корнелл, 1980 ж. Блум, Аллан. 1987 ж. Америкалық сананың құлдырауы. Нью-Йорк: Simon & Schuster. Блум, Аллан және Стивен Дж. Каутц (ред.). 1991 ж. Конституцияға қарсы тұру: Локк, Монтескье, Джефферсон және федералистерге утилитаризм, тарихишілдік, марксизм, фрейдизмтен туындаған сын. Вашингтон, округ: Мемлекеттік саясатты зерттеу институты. Блум, Аллан. 1991 ж. Ұлылар мен кішкентайлар: мақалалар, 1960–1990 жж. Нью-Йорк: Touchstone Books. Блум, Аллан. 1993 ж. Махаббат және достық. Нью-Йорк: Simon & Schuster. Блум, Аллан. 2000 ж. Шекспирдің махаббат және достық туралы еңбектері. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы. Платон, Сет Бенарде және Аллан Блум. 2001 ж. Платонның симпозиумы: Сет Бенардетте аударған, Аллан Блум мен Сет Бенардетте түсіндірме берген. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы.