Кіріспе
Американдық христиан философы Альвин Карл Плантинга (15 қараша 1932 жылы туған) – дін философиясы, эпистемология (әсіресе эпистемиялық негіздеме мәселелері) және логика салаларында негізгі жұмыстарын жүргізетін американдық аналитикалық философ. 1963 жылдан 1982 жылға дейін Плантинга Кальвин университетінде оқытумен айналысты, содан кейін Нотр-Дам университетінің Джон А. О'Брайен философия профессоры қызметін қабылдады. Кейін ол Кальвин университетіне оралып, философия бойынша Джеллема кафедрасының алғашқы иегері атанды. Танымал христиан философы Плантинга 1983 жылдан 1986 жылға дейін Христиан философтары қоғамының президенті болды. Ол екі рет Гиффорд лекцияларын оқыды және "Time" журналы оны "Американың жетекші ортодоксал протестанттық Құдай философы" деп сипаттады. 2014 жылы Плантинга Стэнфорд философия энциклопедиясындағы ең көп сілтемеленген 30-шы заманауи автор болды. Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі, ол 2017 жылы Темплтон сыйлығымен марапатталды. Плантинганың ең ықпалды еңбектерінің қатарында – "Құдай және басқа саналар" (1967), "Қажеттіліктің мәні" (1974) және эпистемология бойынша кітаптардан тұратын трилогия, оның шешімі "Негізделген христиандық сенім" (2000) кітабында табылды, бұл кітап "Білім және христиандық сенім" (2015) кітабында қарапайымдастырылды.
Alvin Carl Plantinga (born November 15, 1932) is an American analytic philosopher who works primarily in the fields of philosophy of religion, epistemology (particularly on issues involving epistemic justification), and logic. From 1963 to 1982, Plantinga taught at Calvin University before accepting an appointment as the John A. O'Brien Professor of Philosophy at the University of Notre Dame. He later returned to Calvin University to become the inaugural holder of the Jellema Chair in Philosophy. A prominent Christian philosopher, Plantinga served as president of the Society of Christian Philosophers from 1983 to 1986. He has delivered the Gifford Lectures twice and was described by Time magazine as "America's leading orthodox Protestant philosopher of God". In 2014, Plantinga was the 30th most cited contemporary author in the Stanford Encyclopedia of Philosophy. A fellow of the American Academy of Arts and Sciences, he was awarded the Templeton Prize in 2017. Some of Plantinga's most influential works include God and Other Minds (1967), The Nature of Necessity (1974), and a trilogy of books on epistemology, culminating in Warranted Christian Belief (2000) that was simplified in Knowledge and Christian Belief (2015).
Отбасы
Плантинга 1932 жылғы 15 қарашада Мичиган штатының Энн-Арбор қаласында Корнелиус А. Плантинга (1908–1994) және Летти Г. Боссенбрук (1908–2007) отбасында дүниеге келді. Олардың екеуі де Нидерландының Фрисландия провинциясынан көшіп келген болатын. Корнелиус 1941 жылы Мичиган штатында оқытушы болып жұмысқа орналасқанға дейін отбасының кірісі төмен болды. Корнелиус Плантинга Дьюк университетінен философия ғылымдарының докторы және психология саласы бойынша магистр дәрежесін алды. Ол жылдар бойы әртүрлі колледждерде бірнеше академиялық пәндерді оқытты. Плантинга 1955 жылы Кэтлин Де Боерге үйленді. Олардың төрт баласы болды. Плантинганың інілерінің бірі Корнелиус "Нил" Плантинга теолог және Кальвин теологиялық семинариясының бұрынғы президенті, ал екіншісі Леон – Йель университетінде музыкология профессоры.
Білім
Плантинга 11-сыныпты бітіргеннен кейін, әкесі оны соңғы курсты өткізіп, бірден колледжге түсуге ынталандырды. Плантинга әкесінің кеңесіне көніп, 1949 жылы, 17 жасқа толуға бірнеше ай қалғанда Солтүстік Дакота штатының Джеймстаун қаласындағы Джеймстаун колледжіне түсті. Сол жылы әкесі Мичиган штатының Гранд-Рапидс қаласындағы Кальвин университетінде оқытушы болып жұмысқа орналасты. 1950 жылдың қаңтар айында Плантинга отбасымен Гранд-Рапидске көшіп, Кальвин университетіне түсті. Кальвиндегі алғашқы семестрінде Плантинга Гарвард университетінде оқуға стипендия алды. 1950 жылдың күзінен бастап Плантинга Гарвардта екі семестр оқыды. 1951 жылы Гарвардтың көктемгі үзілісінде Плантинга Кальвин университетінде бірнеше философия сабағына қатысты және Кальвин университетінің философия профессоры Уильям Гарри Джельмаға қатты әсер етті, сондықтан 1951 жылы оның жетекшілігімен философияны оқуға оралды. 1954 жылы Плантинга Мичиган университетінде магистратураға түсті, онда Уильям Алстон, Уильям Франкена және Ричард Картрайт сияқты профессорлармен бірге оқыды. Бір жыл өткен соң, 1955 жылы, ол Йель университетіне ауысып, 1958 жылы докторлық диссертациясын қорғады.
Оқытушылық мансап
Плантинга 1957 жылы Йель университетінің философия факультетінде оқытушы ретінде мансабын бастады, ал 1958 жылы аналитикалық философияның маңызды орталығы болған Уэйн штаттық университетінде философия профессоры болды. 1963 жылы ол Кальвин университетінде оқытушылық қызметке қабылданды, онда зейнеткерлікке шыққан Джеллеманың орнын басты. Одан кейін ол 1982 жылы Нотр-Дам университетіне ауысуға дейін Кальвинде келесі 19 жылды өткізді. 2010 жылы Нотр-Дам университетінен зейнеткерлікке шығып, Кальвин университетіне оралды, онда философия бойынша Уильям Гарри Джеллема атындағы кафедраның алғашқы иесі болып қызмет етеді. Ол метафизика және эпистемология саласында еңбек ететін Майкл Бергманн (Пурдью университеті), Майкл Риа (Нотр-Дам университеті) және Трентон Меррикс (Вирджиния университеті) сияқты көптеген белгілі философтарды тәрбиеледі.
Марапаттар мен құрметтер
Плантинга 1981 жылдан 1982 жылға дейін Америка философиялық қауымдастығының Батыс бөлімінің президенті, ал 1983 жылдан 1986 жылға дейін Христиан философтары қоғамының президенті болды. Ол Глазго университетінен (1982), Кальвин университетінен (1986), Норт Парк колледжінен (1994), Амстердам еркін университетінен (1995), Бригам Янг университетінен (1996) және Вальпараисо университетінен (1999) құрметті доктор дәрежесін алды. Стипендияға ағымдағы Plantinga Fellow-тың жыл сайынғы лекциясы кіреді. 2012 жылы Питтсбург университетінің Философия кафедрасы, Ғылым тарихы және философиясы кафедрасы және Ғылым тарихы мен философиясы орталығы Плантингаға Николас Решер жүйелі философиясы сыйлығын табыс етті, оны ол "Дін мен ғылым: қайда нақты конфликт жатыр?" атты лекциясымен қабылдады. 2017 жылы Бейлор университетінің Христиан философиясы орталығы христиан философиясы саласындағы Альвин Плантинга сыйлығын тағайындады. Сыйлық иегерлері Бейлор университетінде лекция оқып, олардың есімдері Дін зерттеу институтындағы Плантинганың суреті бар тақтаға жазылады. Ол орталықтың алғашқы стипендиаты атанды. 2017 жылы ол Темплтон сыйлығымен марапатталды.
Философиялық көзқарастар
Плантинга кейбір адамдардың Құдай бар екенін негізгі сенім ретінде білуі мүмкін, оған ешқандай дәлел қажет емес деп санайды. Ол бұл пікірін екі жолмен дамытты: біріншіден, "Құдай және басқа саналар" (1967) еңбегінде телеологиялық аргумент пен адамдардың өз саналарымен салыстыра отырып, басқа адамдардың санасы бар деген жалпы қабылданатын көзқарас арасындағы ұқсастықты көрсетті. Плантинга сондай-ақ, Құдайдың бар екендігіне негізгі сенім ретінде мүмкіндік беретін, білімнің негіздемесінің табиғатын түсіндіретін кең ауқымды эпистемологиялық теорияны жасады. Плантинга зұлымдықтың бар болуы мен толық билікті, толық білімді және толық жақсы Құдайдың бар болуы арасында ешқандай логикалық қайшылық жоқ екенін де дәлелдеді.
Зұлымдық проблемасы
Плантинга 1965 жылы Макс Блэк редакциялаған жинақта "еркін ерік қорғанысын" ұсынды, ол зұлымдықтың логикалық мәселесін жоққа шығаруға бағытталған, яғни зұлымдықтың болуының толық күшті, толық білімді және толық жақсы Құдайдың болуымен логикалық түрде үйлеспейтін деген пікірге қарсы аргумент. Плантинганың аргументі (қысқартылған түрінде) былай делінеді: "Құдай, тіпті шексіз күшті болса да, жамандықты ешқашан таңдамайтын еркін жаратылыстармен әлемді жасай алмауы мүмкін. Сонымен қатар, егер моральдық жақсылық еркін моральдық жаратылыстарды қажет етсе, онда Құдай, тіпті толық мейірімді болса да, зұлымдық бар әлемді жаратуға ниеттенген болар еді". Дегенмен, бұл аргументтің табиғи зұлымдыққа қатысты тұжырымдары күмәндануға орын береді. Интернет-фәлсафа энциклопедиясының мәліметінше, бұл аргумент сондай-ақ "маңызды теистік доктриналарға қайшы келеді", мысалы, құтқарылған еркін жандар зұлымдық жасамай, бақытты өмір сүретін жұмаққа және Құдайдың еркін ерікке ие болғанымен, толық жақсы екендігі туралы идеяға. Сондықтан, сыншылар егер біз мұндай доктриналарды қабылдасақ (әдетте христиандар қабылдайтындай), онда Құдай әрқашан дұрыс әрекет ететін еркін жаратылыстарды жаратуға болатындығын, Плантинганың пікіріне қарсы тұрады. Дж. Л. Макки Плантинганың еркін ерік қорғанысын дұрыс емес деп тапты. 1974 жылы жарық көрген Плантинганың кең таралған "Құдай, бостандық және зұлымдық" кітабы, теодицияға қатысты теистік сынның толық емес және сынсыз көзқарасы деп есептеген нәрселеріне жауап берді. Плантинганың үлесі, Құдайдың жақсылығы мен құдіреті туралы талқылауға еркіндік туралы толық доктринаны қоссақ, онда еркіндік тақырыбына тоқталып, әлемде зұлымдықтың болуын жоққа шығару мүмкін емес екенін көрсетті. Плантинганың өзінің қорытындысы "Құдай моральдық жақсылық, бірақ моральдық зұлымдық жоқ әлемді жаратуға бола ма?" деген тақырыптағы талқылауында айтылады, онда ол: "Моральдық жақсылық жасайтын әлемді жаратудың құны – олар моральдық зұлымдық тудыратын әлемді жарату".
Эволюциялық аргумент натурализмге қарсы
Плантинганың натурализмге қарсы эволюциялық аргументінде ол эволюция дұрыс болса, онда ол натурализмді күштен шығарады дейді. Оның негізгі пікірі – егер эволюция мен натурализм екеуі де дұрыс болса, адамның танымдық қабілеттері тіршілік ету құндылығына ие сенімдерді (адамның «тамақтану, қашу, күресу және көбейту» төрт қажеттілігінде табысқа жетуіне бағытталған) өндіру үшін дамыған, міндетті түрде шын сенімдерді өндіру үшін емес. Осылайша, натурализм эволюциялық моделінде адамның танымдық қабілеттері шындыққа емес, тіршілік етуге бағытталғандықтан, осы қабілеттердің өнімдерінің, соның ішінде натурализм мен эволюцияның өзінің шындығына күмән келтіруге негіз бар. Ал егер Құдай адамды эволюциялық процесс арқылы (немесе кез келген басқа тәсілмен) «Өзінің бейнесінде» жаратса, онда Плантинга біздің қабілеттеріміздің сенімді боларына үміттенуге болады дейді. Бұл аргумент шын сенімдер мен тіршілік ету арасындағы қажетті байланыс (немесе байланыссыздық) болмайды деп есептейді. Егер адамның сенім қалыптастыру аппараты тіршілік етуге артықшылық беретіндей дамыған болса, онда шындық пен тіршілік арасында салыстырмалы түрде тығыз байланыс бар деген қарама-қарсы болжам жасағанда, ол шындықты беруі керек, себебі шын сенімдер тіршілік етуге артықшылық береді. Плантинга шын сенімдер мен тіршілік етуге үлес қосатын сенімдер арасында кейбір сәйкестік болуы мүмкін екенін мойындайды, бірақ бұл екі түрлі сенім бірдей емес, ол Пауыл есімді адаммен келесі мысалды келтіреді:
Мүмкін, Пауыл желінетін идеяны қатты ұнатады, бірақ жолбарысты көргенде, ол әрқашан жақсырақ мүмкіндік іздеп қашады, өйткені ол көрген жолбарыстың оны жемейтініне сенімді. Бұл оның дене мүшелерін тіршілік ету үшін дұрыс орынға қояды, шын сенімге көп қатыстырмастан. Немесе, мүмкін, ол жолбарысты үлкен, достық, сүйкімді мысық деп санайды және оны маңзуға құмарланады; бірақ ол сонымен бірге оны маңзудың ең жақсы жолы – одан қашу екеніне сенеді. Белгілі бір мінез-құлыққа теңдей келетін көптеген сенім-қалау жүйелері бар екендігі анық. Бұл аргумент Томас Нагель мен Уильям Лейн Крейгтен жағымды пікірлер алды, бірақ, мысалы, Эллиот Собердің сын-пікірлеріне қарамастан, ол қателігі мол деп танылды.
Натурализм мен эволюция туралы көзқарас
Плантинга Құдай әлемді дарвиндік процестер арқылы жаратуы мүмкін деп сенсе де, философиялық натурализмге қарсы тұрады. Ол ғылым мен дін арақатынасы туралы сұхбатында былай деді: Дін мен ғылым сіз ойлағаннан да көп ортақ нәрсеге ие, бірақ ғылым дәлелдей алмайды, мысалы, өткеннің болғанын қабылдайды. Ғлым білімнің барлық саласын қамтымайды. Плантинга интеллектуалды дизайн қозғалысын қолдайтын топтарға қатысты және Филип Э. Джонсонның 1991 жылғы «Дарвин сотта» кітабын қолдаған «Ad Hoc Origins Committee» мүшесі болды. Ол Джонсонның кітабының мұқабасында: «Дарвиндік эволюция – құдайға айналған сән» деп жазды. Ол (қазір жойылған) интеллектуалды дизайнды қолдайтын Халықаралық күрделілік, ақпарат және дизайн қоғамының мүшесі болды және бірнеше интеллектуалды дизайн конференцияларында баяндама жасады. 2010 жылдың наурыз айында «Жоғары білім туралы хроникада» жарияланған мақалада ғылым философы Майкл Руз Плантинганы «интеллектуалды дизайнның жақтаушысы» деп атады. Оған жауап ретінде Плантинга былай деді: «Кез келген христиан (және тіпті кез келген теист) сияқты, мен әлемді Құдай жаратқанына, демек, «интеллектуалды жобаланғанына» сенемін. Алайда, интеллектуалды дизайнның ерекшелігі – оны ғылыми тұрғыдан дәлелдеуге болады деген талап. Мен мұндай мүмкіндікке күмәнданамын. Менің ойымша, Құдай тіршілік әлемін жарату үшін дарвиндік процестерді пайдалана алған және оны қалаған бағытта басқара алған. Сондықтан эволюцияның өзі өмір тарихында бағыт жоқ дегенді білдірмейді. Мұндай мағынаны білдіретіні – эволюциялық теорияның өзі емес, басшылықсыз эволюция, яғни Құдайдың немесе ешкімнің эволюция барысын басқармағаны, бағыт бермегені немесе ұйымдастырмағаны туралы идея. Бірақ эволюция теориясы Құдайдың басшылығы туралы ешнәрсе айтпайды. Ол эволюция Құдай тарапынан басқарылған деп айтпайды, сондай-ақ, олай емес деп те айтпайды. Мен, көптеген теистер сияқты, басшылықсыз эволюцияны қабылдамаймын. Бірақ қазіргі ғылыми эволюция теориясы, философиялық немесе теологиялық қосымшалардан тыс, эволюция басшылықсыз деп айтпайды. Жалпы ғылым сияқты, ол да Құдайдың бар екендігіне немесе оның іс-әрекетіне қатысты ешқандай мәлімдеме жасамайды. Оның «Шын мәнінде қайда жанжал жатыр: ғылым, дін және натурализм» еңбегінде ұсынған және кеңейткен пікірі – дін мен ғылым арасында ешқандай қақтығыс жоқ, олар бірімен-бірі үйлесімде, ал нақты қақтығыс натурализм мен ғылым арасында болады.
Religion and science share more common ground than you might think, though science can't prove, it presupposes that there has been a past for example, science does not cover the whole of the knowledge enterprise. Plantinga participated in groups that support the Intelligent Design Movement, and was a member of the "Ad Hoc Origins Committee" that supported Philip E. Johnson's 1991 book Darwin on Trial, he also provided a back cover endorsement of Johnson's book: "Shows how Darwinian evolution has become an idol." He was a Fellow of the (now defunct) pro intelligent design International Society for Complexity, Information, and Design, and has presented at a number of intelligent design conferences. In a March 2010 article in The Chronicle of Higher Education, philosopher of science Michael Ruse labeled Plantinga as an "open enthusiast of intelligent design". In a letter to the editor, Plantinga made the following response:
Like any Christian (and indeed any theist), I believe that the world has been created by God, and hence "intelligently designed". The hallmark of intelligent design, however, is the claim that this can be shown scientifically; I'm dubious about that. As far as I can see, God certainly could have used Darwinian processes to create the living world and direct it as he wanted to go; hence evolution as such does not imply that there is no direction in the history of life. What does have that implication is not evolutionary theory itself, but unguided evolution, the idea that neither God nor any other person has taken a hand in guiding, directing or orchestrating the course of evolution. But the scientific theory of evolution, sensibly enough, says nothing one way or the other about divine guidance. It doesn't say that evolution is divinely guided; it also doesn't say that it isn't. Like almost any theist, I reject unguided evolution; but the contemporary scientific theory of evolution just as such—apart from philosophical or theological add ons—doesn't say that evolution is unguided. Like science in general, it makes no pronouncements on the existence or activity of God. The attitude that he proposes and elaborates upon in Where the Conflict Really Lies: Science, Religion and Naturalism is that there is no tension between religion and science, that the two go hand in hand, and that the actual conflict lies between naturalism and science.
Плантинганың таңдамалы шығармалары
Құдай және басқа ойлар. Итака: Корнелл университетінің баспасы. 1967 ж. қайта жаңартылған басылымы, 1990 ж. Қажеттіліктің табиғаты. Оксфорд: Кларендон баспасы. 1974 ж. Құдай, еркіндік және зұлымдық. Гранд-Рапидс: Ердманс. 1974 ж. Құдайдың табиғаты бар ма? Висконсин: Маркет университетінің баспасы. 1980 ж. Сенім мен рационалдық: Құдайға сенудегі ақыл мен сенім (Николас Вултерсторфпен бірге редакциялаған). Нотр-Дам: Нотр-Дам университетінің баспасы. 1983 ж. Уоррант: қазіргі талқылау. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. 1993 ж. Уоррант және дұрыс функция. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. 1993 ж. Негізделген христиандық сенім. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. 2000 ж. онлайн. Модальдық метафизика бойынша эсселер. Мэтью Дэвидсон (ред.). Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. 2003 ж. Құдай туралы білім (Майкл Тулимен бірге). Оксфорд: Блэкуэлл. 2008 ж. Ғылым және дін (Дэниел Деннетпен бірге). Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. 2010 ж. Шынайы қақтығыс қайда?: ғылым, дін және натурализм. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. 2011 ж. Білім және христиандық сенім. Гранд-Рапидс: Ердманс. 2015 ж.
Essays in the Metaphysics of Modality. Matthew Davidson (ed.). New York: Oxford University Press. 2003. Knowledge of God (with Michael Tooley). Oxford: Blackwell. 2008. Science and Religion (with Daniel Dennett). Oxford: Oxford University Press. 2010
Where the Conflict Really Lies: Science, Religion, and Naturalism. Oxford: Oxford University Press. 2011. Knowledge and Christian Belief. Grand Rapids: Eerdmans. 2015.