Кіріспе

басқа да осы атпен аталатын шайқастар

Форт-Ниагара шайқасы – Жеті жылдық соғыстың Солтүстік Америкадағы театр операциясының аясындағы француз-үнді соғысының соңғы кезеңінде болған қоршау шайқасы. 1759 жылғы шілдедегі британдықтардың Форт-Ниагараны қоршауы, Ұлы көлдер мен Огайо алқабы аймақтарындағы француз билігін жою мақсатындағы науқанның бір бөлігі болды, бұл генерал Джеймс Вулфтың шығыс бағытындағы шабуылымен бірлесіп, француз Канадасына батыс жақтан шабуыл жасауға мүмкіндік берді.

Өмірбаян

Британдық генерал Джеффри Амхерст Жеті жылдық соғыстың 1759 жылғы әскери науқандарына жоспарлар жасады, оның ішінде француздық Канада провинциясы мен Огайо аңғарындағы бекіністері арасындағы маңызды француздық әскери және жабдықтау орталығы – Ниагара фортын басып алу экспедициясы болды. Амхерст экспедицияны басқаруға бригадир генерал Джон Прайдды таңдады, оған экспедицияның ирокез күштерін басқарған британдық үнді агенті сэр Уильям Джонсон да қосылды. Ниагара форты негізінен француз армиясының капитаны Пьер Пушо басшылығымен салынған. 1759 жылдың басында генерал Луи Жозеф де Монкальм мен Жаңа Франция губернаторы маркиз де Водреуил оны Ниагараны қыстаған 500 адамнан өзге 2500 адаммен нығайтуға жіберді. Пушо, Водреуилдің бұйрығымен, сол адамдардың көп бөлігін маусымның ортасында Огайо айманындағы француз бекіністерін күшейту және Питт фортындағы британдықтарға шабуыл жасау жоспарының бөлігі ретінде оңтүстікке, Машо фортына жіберді. Ниагараны қорғауға қалған күштер Рояль-Руссильон, Лангедок, Ла-Сарр және Беарн полктерінен 200-ге жуық әскер, 20 артиллерист және 300-ге жуық провинциялық әскер мен ополченниктерден тұрды. Прайдтың британдық әскерлері 44-ші және 46-шы полктерден, сондай-ақ 60-шы полктің екі ротасынан құралды, олардың жалпы саны 2200 адамды құрады. Ол сонымен қатар Нью-Йорк штаттық 2500 провинциялық ополченник және Род-Айлендтен 700 ополченникке де басшылық етті. Мохок өзеніндегі су деңгейінің жоғарылауы және кейбір провинциялық роталардың кешігіп келуіне байланысты экспедиция мамырдың ортасынан ғана Шенеқтадиден жолға шықты. 27 маусымда армия Форт-Освегоға келді, онда Джонсон мен 600-ге жуық ирокез оларға қосылды. Осуэгода гарнизон қалдырып, Прайд 1 шілдеде Ниагараға 3200 адаммен аттанды. Француздардың Онтарио көлінде британдықтардың қозғалысын бақылау үшін кемелері болғанымен, бір экипаждың салғырттығы британдық флоттың оларға көрінбеуіне мүмкіндік берді. Олар 6 шілдеде Ниагара фортына жетіп, форттан жасырылған батпақты жерге түсіп, дереу қоршау жұмыстарын бастады.

Қоршау

Француздардың қамалда жүзге жуық ирокез одақтастары болды, олар британдықтармен бірге келген ирокездермен кездесу үшін кері шегінді. Капитан Пушо қаһарлы қорғаныс ұйымдастырды. Придо өз қаруларының бірінен ұшқын тиіп қаза тапты, ал британдық күштердің басшылығы сэр Уильям Джонсонға өтті. Джонсон провинциялық офицер болғандықтан, тұрақты армияда болмағандықтан, оның басқару құқығына күмән туды. Бірақ сэр Уильям ирокездердің қосымша әскерлерінің командирі ретінде корольдік полковник атағын алғандықтан, төменгі шенді тұрақты армия офицері, подполковник Фредерик Холдиманд келгеннен кейін де басшылықты өз қолында ұстауға талап етті. 24 шілдеде Франсуа Мари Ле Маршан де Лигнери, Шарль Филипп Обри және Мишель Марай де Ла Шовигнери бастаған француздық көмекші күштер бекіністен оңтүстікке қарай екі шақырым жердегі Ла Белль Фамиль шайқасында шабуылға ұшырап, жеңілді. Ниагара бекінісіндегі француз күштері 26 шілдеде капитуляциялады.

Салдары

Ниагара фортының капитуляциясы француз әскерлері генерал Амхерст басқаратын британ әскерлеріне Кариллон фортын тастап кеткен күні болды. Ниагара фортының тапсырылуынан кейін француздар Канаданың густо заселенные аймақтарын қорғау үшін гарнизондарын қайтарып алып, шекарадағы басқа форттарды тастап кетті. Француздар тастаған бекіністерге Сент-Фредерик форты (қазіргі Крон-Пойнт) және Форт Руйе (қазіргі Торонто) кірді. Француз әскерлері Канаданың орталық аймақтарын қорғау үшін Шамплейн көлінен шығып кеткен кезде Сент-Фредерик форты қиратылды. Форт Руилльдегі гарнизонға аймақты эвакуациялау және егер Ниагара форты құлап жатса, фортты өртеп жіберу туралы бұйрық берілді. Британдықтар Ниагара фортын басып алғаннан кейін француз гарнизоны Форт Руилльді өртеп, Монреальге қайтырды. Огайо және Иллинойс аймандарындағы француз бекіністері ақырында британдық күштерге берілді. Сол айда Монкальм үш айлық Квебек қаласының қоршауы кезінде британдық генерал Джеймс Вулфқа қарсы қорғанысты басқарды. Колониялық астана 1759 жылдың қыркүйегінде Ыбырайым жазығындағы шайқаста басып алынды. Келесі жылы француздар Квебек қаласын қайта басып алуға тырысты, бірақ британдық күштердің келуімен олардың әрекеттері сәтсіз аяқталды. Бір жылдан кейін, екі айлық науқаннан кейін, Монреаль 1760 жылдың қыркүйегінде британдықтар тарапынан басып алынды, содан кейін Жаңа Франция әкімшілігі Канада колониясын британдықтарға тапсыру туралы капитуляция шартына қол қойды. Капитуляция шартына қол қою Солтүстік Америкадағы Жеті жылдық соғыстың негізгі әскери операцияларының аяқталуын білдірді.