Шығыс Азиядағы дәстүрлі жас есептеу әдістері

Кіріспе

Шығыс Азиядағы дәстүрлі жас санау Шығыс Азия мәдени аймағында қолданылатын адам жасын есептеудің бірнеше байланысты әдістерін қамтиды. Бұл әдістер туған кезде 1-ден бастап санау және әрбір туған күннің орнына әр Жаңа жылда жастың өсуімен сипатталады. Осылайша есептелген жас, туған күні бойынша есептелген жастан әрқашан 1 немесе 2 жасқа жоғары болады. Қытай, Жапония, Корея және Вьетнам тарихындағы жазбалар көбінесе осы әдістерге негізделген, олардың ерекшеліктері уақыт өте келе және географиялық орналасу бойынша өзгерген. Оңтүстік Корея 2023 жылдың 28 маусымында бұл ескі жүйені ресми түрде тоқтатып қойды. Бірақ, бұл әдіс Қытай Республикасы мен Халық Республикасында, Солтүстік және Оңтүстік Кореяда, Сингапурда, сондай-ақ қытай және корей диаспораларында әлі де кеңінен қолданылып келеді. Қытайлық жас санау – осы әдістердің ең алғашқысы, ол ежелгі қытай астрологиясындағы адам тағдырының туған сәтіндегі Юпитер планетасына қарама-қарсы тұрған жұлдыздармен байланысты деген сенімге негізделген. Бұл он екі жылдық цикл фэншуй геомантиясында да маңызды рөл атқарған, бірақ қазіргі кезде тек Қытай зодиагының 12 жануары түрінде сақталған, олар, жұлдыздар сияқты, әрбір қытай Жаңа жылында өзгеріп отырады. Бұл жүйеде жас – туғаннан бері өткен күнтізбелік жылдардың (nián) саны емес, сонымен қатар адамның өміріне әсер еткен осы жұлдыздардың саны болып есептеледі. Сун әулеті кезінде бұл жүйе және оның алпыс жылдық циклмен байланыстырылған 60 жасқа толудың ерекше маңызы Синосфераның барлық аймағына тарады. Жапония Мэйдзи реформасының аясында осы жүйенің өзіндік нұсқасын жойды. Қытай Республикасы өз реформалары барысында жүйені жаңғыртып, оны Қытай Азамат соғысынан кейін коммунистер жалғастырды. Қазіргі Тайваньда дәстүрлі жас санаудың кең таралған қолданысымен қатар, үкімет тарапынан қолдау көрсетілетін аралас жүйе қолданылады. Қытай материгінде барлық ресми мақсаттар үшін жас тек туған күні бойынша есептелсе де, стандартты мандарин тілінде жасқа қатысты сөздерде suì сөзі ғана қолданылады. Жапон тілінде де осыған ұқсас сөз қолданылады. Кореялық жас санау бастапқыда қытайлық жүйеге негізделген, бірақ 1896 жылы Григориан күнтізбесін қабылдағаннан кейін 1 қаңтарды Жаңа жыл ретінде қабылдап, жас есептеу әдісі өзгерді. Солтүстік Кореяда бұл ескі жүйе 1980 жылдары толығымен жойылды. Оңтүстік Кореяда халықаралық «нақты жас» көбінесе «корей жасын» ауыстырды, мысалы, жүргізу құқығын алу немесе алкоголь мен темекіге қол жеткізу сияқты жағдайларда. Кейбір Оңтүстік Корея заңдары үшінші аралық жүйені де қолданады. Бұл «жылдық жас» – адамның туған жылы мен ағымдағы жылдың арасындағы айырмашылық, ол 1 қаңтардан бастап 0-ден санаумен тең. Бұл аралас жүйе COVID-19 вакцинациясын тиімді жоспарлауда қиындықтар тудырды, сондықтан үкімет 2023 жылдың маусымынан бастап жасты тек туған күні бойынша есептеуге толық көшу туралы шешім қабылдады.

Traditional age reckoning in East Asia

Traditional East Asian age reckoning covers a group of related methods for reckoning human ages practiced in the East Asian cultural sphere, characterized by counting inclusively from 1 at birth and increasing at each New Year instead of each birthday. Ages calculated this way are always 1 or 2 years greater than those calculated solely by birthdays. Historical records from China, Japan, Korea, and Vietnam have usually been based on these methods, whose specific details have varied over time and by place. South Korea officially stopped using the older system on June 28, 2023. Informal use is still widespread in the Republic and People's Republic of China, North and South Korea, Singapore, and the overseas Chinese and Korean diasporas. Chinese age reckoning, the first of these methods, originated from the belief in ancient Chinese astrology that one's fate is bound to the stars imagined to be in opposition to the planet Jupiter at the time of one's birth. The importance of this duodecennial cycle is also essential to fengshui geomancy but only survives in popular culture as the 12 animals of the Chinese zodiac, whichlike the starschange each Chinese New Year. In this system, one's age is not a calculation of the number of calendar years (, nián) since birth but a count of the number of these Jovian stars whose influence one has lived through. By the Song dynasty, this systemand the extra importance of the sixtieth birthday produced by its combination with the sexagenary cyclehad spread throughout the Sinosphere. Japan eliminated their version of this system as part of the Meiji Reforms. The Republic of China partially modernized the system during their own reforms, which were continued by the Communists after the Chinese Civil War. Modern Taiwan now has a mixed system, with very widespread use of traditional ages sometimes accommodated by the government. On the mainland, despite calculating age solely by birthdays for all official purposes, Standard Mandarin continues to exclusively use the word suì for talking about years of age; Japanese similarly uses its equivalent, sai. Korean age reckoning began by using the Chinese system but changed to calculating ages using January 1st as the New Year with their adoption of the Gregorian calendar in 1896. In North Korea, the old system was eliminated entirely in the 1980s. In South Korea, the international "actual ages" have gradually supplanted "Korean ages" in many contexts such as eligibility for driving or access to alcohol and tobacco. A third intermediate system is also used by some South Korean laws. This "year age" is difference between one's birth year and the current year, equivalent to calculating ages using January 1 but starting at 0 instead of 1. This mixed system produced difficulties scheduling vaccination for COVID 19 effectively, and the government has announced that it will fully convert to calculating ages only by birthdays beginning in June 2023.

Материктік (ҚХР)

Қазіргі заманға дейінгі уақытта суи туған сәттен бастап есептелетін. Адам туылғаннан бастап бір суи болып саналады. Жаңа жылда екі суиге толады, ал одан кейінгі әр жаңа жыл сайын бір суиға айналады. Сондықтан дәстүрлі есептеу бойынша суи «жас» дегенді білдірмейді. Қазіргі Қытайда және әлемдегі қытай қоғамдарында «суи» термині жеке қолданыста екіұшты болуы мүмкін. Көп жағдайда, мысалы заңды құжаттардағы жас, ол ағылшын тіліндегі «years old» дегенмен тең. Мысалы, Қытайда алкогольді ішудің заңды жасы 18 суи болса, 18 жасқа толғанға дейін алкоголь ішуге рұқсат жоқ. Бірақ кейбір жағдайларда, мысалы, жасты болжау үшін немесе көне мәтіндерді оқығанда, жасты есептеудің дәстүрлі және Батыстан алынған заманауи тәсілдерін ажырату қажет. Әлемдегі көптеген қытай қоғамдарында баланың гороскопы туған күнінен бастап есептеліп, өмір бойы маңызды саналады. Гороскопты есептеу үшін дәстүрлі суи (虛歲/虚岁 xusui немесе 毛歲/毛岁 maosui) қолданылады. Бұл, мысалы, адамның он екі жылдық зодиак айналымынан кейін болатын фан тай суи 反太歲/反太岁 есебінде маңызды. Сонымен, 2000 жылдың маусым айында, ажыдаха жылында туған баланың алғашқы фан тай суи жылы келесі ажыдаха жылында басталады, ол 2012 жылғы Ай жаңа жылында басталады, осы кезде бала 13 суиге толады. Заманауи есептеу бойынша, бала жыл басында 11 жаста, ал маусымда 12 жасқа толады. Сондықтан қазіргі жас есептеу әдісі гороскопқа сәйкес келмейді. Дәстүрлі есептеуді пайдалансақ, мысалдағы бала 13 суиге толады. Егер Батыстан алынған терминологияны ажырату қажет болса, суи ши суй 實歲/实岁 (немесе зжоу суй 周嵗/周岁) дегенмен салыстырылады, бірақ астрологиялық мақсаттардан басқа, мұндай салыстырудың қажеттілігі бүгінде сирек. Дегенмен, көне заманғы жасты есептегенде сақтық таныту керек. Мысалы, Сунь әулеті кезінде 69 суи деп көрсетілген адам 69 жаста емес, 67 немесе 68 жаста болуы мүмкін. Нақты жасын Григориан күнтізбесі бойынша туған жылын білмей, тек суиден ғана анықтау мүмкін емес. Бала бір ай (ай санауы бойынша 29 күн) өмір сүргеннен кейін мун юет мерекесін тойлауға болады, онда құнарлылықты білдіру үшін қонақтарға қызылға боялған қаз немесе тауық жұмыртқалары таратылады.

In pre modern times, sui was calculated from the time of birth. A person was one sui as soon as they were born. At the Lunar new year, they turned two sui, and every subsequent new year after that, they were one more sui. Thus, by traditional reckoning, sui does not exactly mean "years old". Currently in China and in Chinese societies around the world, the term sui when used all by itself can be ambiguous. In most contexts, such as the age on legal documents, it is equivalent to the English "years old." Thus, in China, where the legal age of alcohol consumption is 18 sui, one is not legally permitted to drink alcohol until after their 18th birthday. However, in some contexts, such as in determining age for fortune telling purposes, or in reading pre modern texts, one must distinguish between the traditional way of calculating age and the modern way adopted from the West. In many Chinese societies around the world, a child's horoscope is calculated at birth and is considered relevant throughout their life. The horoscope is calculated using the traditional sui (虛歲/虚岁 xusui or 毛歲/毛岁 maosui). This becomes important, for example in calculating a person's fan tai sui 反太歲/反太岁, which occurs after every twelve year zodiac cycle. Thus, for a child born in June of the year 2000, a year of the dragon, the first fan tai sui year would occur in the next dragon year, which would begin on Lunar new year in the year 2012, when the child turns 13 sui. By modern reckoning, the child would be 11 years old at the beginning of the year and turn 12 years old in June. Therefore, the modern way of reckoning age does not correspond to the horoscope. Using the traditional reckoning, the child in the example is 13 sui for the entirety of the fan tai sui year. If one needs to distinguish the Western adopted terminology that is in general use now, xu sui is contrasted with shi sui 實歲/实岁 (or zhou sui 周嵗/周岁), but outside of astrological uses, the need for such a contrast today is rare. One must be careful, however, when calculating ages in pre modern times. A figure listed as 69 sui during the Song dynasty, for example, would not be 69 years old and would instead be either 67 or 68. The exact age, by modern reckoning, would be impossible to know just from the sui alone, without knowing the actual year of birth by the Gregorian calendar. When a child has survived one month of life (29 days, if using Lunar month reckoning), a mun yuet celebration can be observed, in which duck or chicken eggs dyed red are distributed to guests to signify fertility.

Тайвань (ҚР)

Шығыс Азиядағы жас санау, тілдік тұрғыдан да, практикалық тұрғыдан да Қытайдың үлгісін қаперістетеді (қараңыз), себебі Тайвань халқының көп бөлігі этникалық қытайлар болып табылады. Алайда, қытайлықтардан өзгеше, тайваньдықтар Шығыс Азия жас санауын әртүрлі әлеуметтік контексттерде жиі қолданады және "sui" (歲) термині осы жүйе бойынша адамның жасын дәл анықтайды. Григориан күнтізбесі бойынша туған күндер тойланғанымен, дәстүрлі жас санау сақталған (мысалы, Су Бенгтің 100 жылдығы оның 1918 жылғы 5 қарашадағы туғанына орай 2018 емес, 2017 жылы тойланды). Бұдан әрі, тайваньдықтар, оңтүстік кореялықтар сияқты, өз жастарын туған күнінде емес, Жаңа жыл күні (Тайваньда – Қытайдың Күн-ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл, Кореядағыдай Григориан күнтізбесі бойынша емес) қосады.

Корея

Дәстүрлі жүйені қолданатын корейлер өз жасын саль (살) деп аталатын бірлікпен, корей сандарын реттік түрде пайдаланады. Осылайша, адам өмірінің алғашқы күнтізбелік жылында бір саль (хан саль [한 살]) және он күнтізбелік жылында он саль болады. Sal корей тіліндегі сандарға қолданылады, ал се (세; 歲) – қытай корей тілінде. Мысалы, сеумуль дасот саль (스물다섯 살) және и сип о се (이십오 세; 二十五歲) екеуі де «жиырма бес жастағы» дегенді білдіреді. Егер халықаралық жүйе қолданылса (ман наи [만 나이]), онда жас ман сеумуль дасот саль ([[wikt:만]]) болады. Оңтүстік кореялықтар жасы туралы әңгімелескенде, егер «ман» деген термин қолданылмаса, дәстүрлі жүйе туралы айтып отырғаны сөзсіз. Бала туылғаннан кейінгі 100-ші күнді баегиль (백일, 百) деп атайды, ол корей тілінде сөзбе-сөз «жүз күн» дегенді білдіреді және ерекше мерекемен аталады, бұл бір кездері нәресте өлімінің жоғары деңгейде болған кезеңнің сақталуын көрсетеді. Доль ([[wikt:돌]]) деп аталатын туылған күннің бірінші мерейтойы да тойланады және одан да үлкен маңызға ие. Оңтүстік кореялықтар туған күндерін тойлайды, бірақ әрбір оңтүстік кореялық Жаңа жыл күні бір сальға үлкейеді. Бірінші жыл – туған күні, екіншісі – Жаңа жылдың бірінші күні, сондықтан, мысалы, 31 желтоқсанда туған балалар келесі күні, Жаңа жыл күні (Грегориан күнтізбесі бойынша, корейлік емес) екі жасқа толады деп есептеледі. Кез келген күннің корей жасын анықтау үшін ыңғайлы онлайн калькуляторлар аз. Сонымен қатар, бір күнтізбелік жылы туғандардың барлығы бірдей жаста болғандықтан, оны формуламен оңай есептеуге болады: Жасы = (Қазіргі жыл – Туған жыл) + 1. Қазіргі Оңтүстік Кореяда дәстүрлі жүйе халықаралық жас жүйесімен қатар қолданылады, ол ман наи (만 나이) деп аталады, онда «ман» ([wikt:만]) «толық» немесе «нақты» дегенді білдіреді, ал наи ([wikt:나이]) «жас» дегенді білдіреді. Мысалы, ман ёл саль «толық он жыл» немесе «он жаста» дегенді білдіреді. Корей сөзі «dol» ағылшын тіліндегі «years old» сияқты «өткен жылдар» дегенді білдіреді, бірақ ол тек алғашқы бірнеше туған күнді білдіреді. Чхотдоль немесе жай ғана дол – бірінші Грегориандық балама туған күн, дудоль – екіншісі, және т.б. Халықаралық жүйе Солтүстік Кореяда дәстүрлі жүйеге қарағанда, шамамен 1986 жылдан бастап кеңінен қолданыла бастады. Корейлік туған күнді Ай күнтізбесі бойынша eumnyeok saeng il (음력 생일, 陰曆生日) деп, ал Грегориан күнтізбесі бойынша yangnyeok saeng il (양력 생일, 陽曆生日) деп тойлайды. Бұрын адамдар туған күндерін Ай күнтізбесіне (eumnyeok saeng il) сәйкес белгілеген, ал қазір корейлер, әсіресе жас ұрпақ, туған күндерін Грегориан күнтізбесі бойынша (yangnyeok saeng il) айтуға бейім. Ресми мемлекеттік пайдалану, құжаттар мен заңдық рәсімдер үшін халықаралық жүйе қолданылады. Мектепке түсудің жас шектері мен келісім жасына қатысты ережелер осы жүйеге негізделген (ман наи). Темекі мен алкогольді тұтынудың жас ерекшелігі Шығыс Азияның есептеу жүйесіне ұқсас, бірақ одан ерекшеленеді. Адам 19 жасқа толған жылдың 1 қаңтарынан кейін темекі шегуге және алкогольді ішімдіктерге рұқсат алады (туылғаннан кейінгі жас). Бұл «жылдық жас», яғни (корейлік жас – 1), немесе адамның корейлік жасы 20-ға толғанда. Сенімсіз дереккөз: certain=yes

Koreans who use the traditional system refer to their age in units called sal (살), using Korean numerals in ordinal form. Thus, a person is one sal (han sal [한 살]) during the first calendar year of life, and ten sal during the tenth calendar year. Sal is used for native Korean numerals, while se (세; 歲) is used for Sino Korean. For example, seumul daseot sal (스물다섯 살) and i sib o se (이십오 세; 二十五歲) both mean 'twenty five year old'. If the international system is used (man nai [만 나이]), then the age would be man seumul daseot sal ([[wikt:만). South Koreans speaking of age in the colloquial context will almost without question be referring to the traditional system, unless the man qualifier is used. The 100th day after a baby was born is called baegil (백일, 百) which literally means "a hundred days" in Korean, and is given a special celebration, marking the survival of what was once a period of high infant mortality. The first anniversary of birth named dol ([[wikt:돌) is likewise celebrated, and given even greater significance. South Koreans celebrate their birthdays, even though every South Korean gains one sal on New Year's Day. Because the first year comes at birth and the second on the first day of the New Year, children born, for example, on December 31 are considered to become two year olds the very next day, New Year's Day (of the Gregorian, not the Korean calendar). There are few online calculators which can conveniently determine Korean age for any date. Alternatively, since everyone born on the same calendar year effectively have the same age, it can easily be calculated by the formula: Age = (Current Year − Birth Year) + 1. In modern South Korea the traditional system is used alongside the international age system which is referred to as man nai (만 나이) in which "man" ([[wikt:만) means "full" or "actual", and nai ([[wikt:나이) meaning "age". For example, man yeol sal means "full ten years", or "ten years old" in English. The Korean word dol means "years elapsed", identical to the English "years old", but is only used to refer to the first few birthdays. Cheotdol or simply dol refers to the first Gregorian equivalent birthday, dudol refers to the second, and so on. The international system became promoted over the traditional system in North Korea possibly since around 1986. A Korean birthday celebration by the Lunar calendar is called eumnyeok saeng il (음력 생일, 陰曆生日) and yangnyeok saeng il (양력 생일, 陽曆生日) is the birthday by the Gregorian calendar. In the past, most people used the Lunar calendar (eumnyeok saeng il) to tell their birthdays rather than the Gregorian calendar (yangnyeok saeng il), but nowadays Koreans, especially young generations, tend to use yangnyeok saeng il for telling their birth dates. For official government uses, documents, and legal procedures, the international system is used. Regulations regarding age limits on beginning school, as well as the age of consent, are all based on this system (man nai). The age qualifier for tobacco and alcohol use is actually similar to, but distinct from the East Asian reckoning system. A person is allowed tobacco and alcohol if it is after January 1 of the year one turns 19 (post birth age). This is the "year age", which is basically (Korean age – 1), or when a person's Korean age is 20. Unreliable source: certain=yes

Ковид-19 пандемиясына байланысты 2022 жылдың басында жүйені жою туралы шақырулар күшейді, өйткені екі жас жүйесін сәйкессіз пайдалану COVID-19 вакциналары мен вакциналық паспорт ережесіне сәйкес келмейтін талаптарға қайшылықтар тудырды; кейбір тұрғындар вакцинацияға жарамсыз деп танылды, бірақ сонымен бірге белгілі бір мекемелерге вакцинация куәлігін ұсыну қажет болды. 2022 жылдың сәуірінде президенттікке сайланған Юн Сук Йеолдың ауысу комитеті үкіметтің Азаматтық кодекске және басқа да тиісті заңнамаларға халықаралық жасқа ауысуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. 2022 жылдың 8 желтоқсанында Ұлттық Ассамблея ресми құжаттарда дәстүрлі жастарды қолдануға тыйым салатын заң жобасын қабылдады. Өзгерістер 2023 жылдың 28 маусымында күшіне енеді. Бұл өзгерістер заңдық даулар мен шағымдарды азайтуы күтілуде. Мысалы, жаңа жүйе бір сыныптағы оқушылардың бірдей жастағы болуын қамтамасыз етеді, соның салдарынан кіші оқушылардың үлкендерге құрметпен сілтеме жасау әдеті ескірген. Ауысуға қарамастан, ескі жүйе кейбір аспектілерде сақталады, соның ішінде оқушылар бастауыш мектепке түсетін жыл және адамдар алкоголь немесе темекі сатып алатын немесе міндетті әскери қызметке шақырылатын жас.

Жапония

Жасты есептеудің дәстүрлі жапон жүйесі немесе казоэдоси (数え年, әдеби мағынасы "санылған жылдар"), яғни жаңа жыл күні жасты бірге санау, 1902 жылы Жапония заң жүзінде қазіргі жас есебін қабылдағанда ескірді. Бұл қазіргі жас есебі жапон тілінде ман нэнрэй (満年齢) деп аталады. Дегенмен, дәстүрлі жүйе әлі де жиі қолданылғандықтан, 1950 жылы адамдарды қазіргі жүйеге көшуге ынталандыратын тағы бір заң қабылданды. Бүгінде дәстүрлі жүйе көбінесе қарт жастағы адамдар мен ауылдық жерлерде қолданылады. Басқа жерлерде оның қолданылуы дәстүрлі рәсімдерге, болжауларға және некрологтарға ғана шектеледі. Жапон тілінде жас санау үшін "сай" (歳 немесе 才) сөзі қолданылады, ол дәстүрлі де, қазіргі жүйеде де қолданылады. "Якудоси" немесе бақытсыз жылдар туралы ұғымға байланысты, "канреки" – 60 жылға толу мерекесі, яғни адам туған жылындағы зодиак белгілерінің тіркесіне қайта оралуы.

Вьетнам

Қытай мәдениетінің ықпалымен ежелгі вьетнамдықтар да осы жүйені қолданған. Қазіргі уақытта ресми құжаттарда және күнделікті өмірде бұл жас көрсетілмесе де, Шығыс Азия жасын ересектер, әсіресе ауылдық жерлердегі егде жастағы адамдар әлі де белгілі бір шекте қолданады. Дегенмен, жас буын бұл жүйемен көп таныс емес. Вьетнамда бұл жас "tuổi mụ" (акушерлер есебімен жас), "tuổi ta" (әдеби мағынасында "біздің жасымыз", батыс жасынан – "tuổi Tây" – ерекшеленеді) немесе "tuổi âm" (ай күнтізбесі бойынша жас) деп аталады.