Кіріспе

Марсель Дюшанның «Бейнекелер жалаңаш түсірген келіншек, тіпті» (фр. La mariée mise à nu par ses célibataires, même) – Марсель Дюшанның 6 футтан аса биіктігі және шамамен 1,76 метр ені бар туындысы. Дюшан бұл жұмысты 1915-1923 жылдары Нью-Йорк қаласында жасаған, қорғасын фольга, қосқыш сым және шаң сияқты материалдармен екі шыны панель құрастырған. Ол кездейсоқ процедураларды, жоспарланған перспективалық зерттеулерді және еңбекқор шеберлікті үйлестіреді. Дюшанның «Шыны» туралы идеялары 1912 жылы пайда болды, ол көптеген жазбалар мен зерттеулер жасады, сондай-ақ туындының дайындық жұмыстарын атқарды. Жазбалар физиканың ерекше заңдарын және туындыны сипаттайтын мифті көрсетеді. «Бейнекелер жалаңаш түсірген келіншек, тіпті» – 1934 жылғы «Жасыл қорап» жазбаларының да атауы, өйткені Дюшан Үлкен шыныны кітаппен бірге ұсынуды жоспарлаған, бұл тек көру арқылы туындайтын реакцияларды болдырмау үшін жасалған. Жазбаларда оның «күлкілі суреті» жоғарғы панельдегі «Күйеу» мен төменгі панельдегі құпия механикалық құрылғылардың көптігінде қорқынышпен жиналған тоғыз «бакалавр» арасындағы эротикалық кездесуді бейнелеуге арналғаны айтылады. Үлкен шыны 1926 жылы Бруклин мұражайында тасымалдау кезінде сындырылып, Дюшанның қасақана бұзбағандыққа рұқсат беруімен көрсетілді. Ол шыныны ауыстырмай, бөліктерін қайтадан біріктіріп, желімдеуге шешім қабылдады. Қазір ол Филадельфия өнер мұражайының тұрақты коллекциясының бөлігі болып табылады. Дюшан Үлкен шынының көшірмелерін жасауға рұқсат берді, алғашқысы 1961 жылы Стокгольмдегі Moderna Museet көрмесі үшін, екіншісі 1966 жылы Лондондағы Тейт галереясы үшін жасалды. Үшінші көшірме Токио университетінің Комаба мұражайында сақталады.

Визуалды талдау

Үлкен шыны екі тік ілінген шыны панельден тұрады, өлшемдері... Тұтас композиция сынық, бірақ ол екі шынының арасында қысылып, ағаш негізді металл жақтауға орнатылған. Жоғарғы шыны төртбұрышты бөлігі "Күйеудің домені" деп аталады; ал төменгі бөлігі – "Бакалаврлардың аппараты". Ол көптеген геометриялық пішіндердің бірігіп, шыныдан және үнемі өзгеріп тұратын фоннан көтеріліп тұратын үлкен механикалық нысандарды құрайтын жиынтығынан тұрады. Шыныдағы барлық пішіндер қорғасын сыммен белгіленген және топырақ түстес май бояуларымен толтырылған. Түстері ақшыл сұрдан алтынға, қою қоңыр және қараға дейін ауысады. Кейбір пішіндер дөңгелек және бұлтты, үстінде аяқталмаған жұмыстың ұзақ тұрғаннан кейін қалған шаңы бар, бұл тыныш жұмыста уақыттың өтуін бейнелеу әрекеті сияқты. "Күйеу" – шынының сол жағында орналасқан, монохромды көлеңкелі геометриялық пішіндердің механикалық, тіпті жәндіктей тобы. Ол өзінің шамымен – жоғарыдағы бұлтты пішінмен байланысты. Оның қисық контурлары мен сұр көлеңкелері композицияның орталық бөлігінде тегіс орналасқан үш толқынды, боялмаған шыны шаршыларымен қарама-қарсы қойылады. "Күйеудің" негізгі тікбұрышты пішіні жұқа, ескектерге ұқсас ұзартуларға бөлінеді. Оларға жарты ай пішінімен жабылған кері қондырғы, екі құлағы орнынан ауысқан бас сүйегіне ұқсас пішіндер тізбегі және оның домені мен бакалаврлар домені арасындағы көкжиекке дейін созылатын ұзын, сопақшаға ұқсас кеңейтім кіреді. Оның жоғарғы бөлігіндегі домені толығымен монохромды, бұлтты аспанның салқын түстеріне ұқсас бежектің тонмен боялған. Бакалаврлардың жерге байланысты, төменгі домені, Дюшан "La Machine Célibataire" (Бакалавр машинасы) деп атаған, қоңыр және алтын түстердің жылы, топырақтық түстерінің жиынтығы. Бакалаврлар доменінің ортасында тоғыз "Жаман қалыптар" орналасқан. Бұл қара қоңыр пішіндердің орталық тік сызығы бар, ал кейбіреулерінде көлденең сызықтар бар. Олар нақты адамдарға қарағанда киім ілгішке ілінген бос киімдерге ұқсайды. Олар жұқа сызықтар желісі арқылы байланысқан, оларды жеті конус тәрізді цилиндрлерге қосады. Цилиндрлер түрлі түсті, сол жағында жартылай мөлдір, ортасында мөлдір, ал оң жағында көлгір. Қараңғы түстілері – қара қоңыр және алтын түстерімен боялған және үш өлшемді пішіндерге жақын, ал мөлдірлері – көлеңкелі контурлар. Олар ұшынан түбіне дейін бір сызықпен жалғасып, жарты шеңбер құрайды. Бұл көкжиек тәрізді пішін шынының төменгі бөлігіндегі "шоколад ұнтақтағыш машинасына" және Бакалаврлар доменінің жоғарғы ортасындағы X пішіндес таяқшаларға жалғастыратын бағанамен орталықтан тіреледі. Шоколад ұнтақтағыш машинасы – дөңгелек платформаның айналасында біркелкі орналасқан үш барабан тәрізді құрылымнан тұрады. Олар шоколадтық қоңыр түсті және сыртындағы қатар-қатар қырқалары мен ортасынан спиральмен шығып тұратын текстуралы. Олардың бүкіл құрылымды қолдап тұрғандай көрінетін үш кішкентай аяғы бар. Таяқшалар бір-бірімен байланысып, үлкен Х пішіндес белгіні құрайды және кеңістікке қарай кері шегінгендей көрінеді. Бір ұшы тегіс және цилиндр тәрізді, ал екіншісі ұшына дейін тартылып, шармен жабылады. Сфералық ұштары тік төмен басқа екі таяқшаға жалғанып, олар тағы бір машинаға дейін жетеді. Бұл велосипед дөңгелегінің спицалары бар су дөңгелегіне ұқсас құрылғы. Бұл көрерменнен алыс, тіпті ажыратуға болмайтын дәрежеге дейін бұрылған. Бұл екі созылған сопақшаға орналасқан, олар қаз-қалпақ сияқты. Олар дөңгелекті ұстап тұрады, сонымен қатар оны қоршап тұрған металл қораптың қаңқасымен және Бакалаврлардың "аяқтарымен" қиылысады. Бакалаврлар доменінің оң жағында төрт әлсіз, дөңгелек бейнелер бар. Жоғарғысы – кемелді шеңбер. Төменде көрерменге қарамай, бұрыштап орналасқан үш дөңгелек бейне бар. Біріншісінде он екі спица бар, әр спица үш сызықтан тұрады. Ортаңғысы алты концентрлі шеңберден тұрады. Төменгісі – сыртына қарай спиральмен айналатын сызықтардан тұратын, ортасында кішкентай тесігі бар тікенді шеңбер. Композицияның ең басты ерекшелігі – Күйеу доменінің жоғарғы оң жағынан сол жақ төменгі жағына дейін диагональмен өтетін, ал Бакалаврлар доменінің жоғарғы сол жағынан оң жақ төменгі жағына дейін сегіздік пішіндес жарықтардың желісі, гүлді, ағып жатқан суреттерді құрайды. Жарықтар да, бояу да сәнсіз оң жақ, орталық жазықтықты бұзбайды, оның айналасында өнердің әрекеті жүреді. Бұл оқиғалар шығарма алғашқы көрмеден көшіріліп жатқанда болды, және жөндеуден кейін Дюшан жарықтарды жақсы көретінін айтты: оның қасақана жасаған нәрсесін күшейтетін, жұмыстың композициясындағы энергия ағынына сәйкес келетін кездейсоқ элемент. Шығарма Филадельфия өнер музейінің галереясында "Үлкен шыныға" қатысты Дюшанның жазбаларының жинағы – "Жасыл қорап" қасында орналасқан. Ол терезенің алдында тұр, одан күннің уақыты, ауа райы және маусымға байланысты әртүрлі атмосфера тудыратын табиғи жарық түседі. Ол сонымен қатар оның басқа туындыларымен – суреттерімен де, "дайын заттармен" да қоршалған, бұл жұмыстың өзінде жоқ фонды құрайды. Осылайша, мұздаған машинаның бұл бейнесі көрермен үшін өте динамикалық және қызықты болады.

Дюшанның әдістері

Мен екі шыны табақ сатып алдым да, ең жоғарыдан, "Күйеуден" бастадым. Мен бұл жобаға кем дегенде бір жыл бойы жұмыс істедім. Содан кейін 1916 немесе 1917 жылы төменгі бөлігін, "Бакалаврларды" жасадым. Бұл жұмыс сондай ұзаққа созылды, себебі күніне екі сағаттан артық жұмыс істей алмайтынмын. Білесіз бе, маған қызық болды, бірақ оны аяқтауға жететіндей құштарлық болған жоқ. Мен жалқаумын, оны ұмытпаңыз. Оның үстіне, сол кезде оны көрсету немесе сату ниетім болмады. Мен оны жай ғана жасадым, менің өмірім солай болды. Жұмыс істегім келсе, істеймін, ал қалған уақытта Американы аралап, ләззаттанатынмын. "Үлкен шыны" біртіндеп, ешкімге көрінбеген, танымал өнер туындысының құпия аурасын қабылдады. Дюшанның оны аяқтауға жасаған тырысы барған сайын сирек бола берді. Алты ай бойы шыны студияда қол тигізбей жатты, сосын Дюшан оны пигмент ретінде пайдаланды – шаңның бір бөлігін "бакалавр машинасының" ("іргелес құрылғылар") бір бөлігіне лакпен жабыстырып, қалғанын сүртіп тастады. Осылайша, ол түтікшеден алынбаған түс алды. "Күйеудің" "Сүт жолындағы" "жетек поршеньдерінің" (Дюшанның өзіндік жазбаларынан алынған терминдер) пішіндерін табу үшін ол желді пайдаланды: ол ашық терезеде марляны іліп қойды, үш рет суретке түсірді, сосын желдің әсерінен пайда болған пішіндерді шынының жоғарғы бөлігіне көшірді. "Бакалаврлардың" тоғыз "оғы" (олар күтіп тұрған "күйеуге" ешқашан жетпейді) ылғал бояуға малып, ойыншық зеңбірекпен шыныға атылды. Осылайша, оның өзінің қолының еңбегіне гравитация, жел және "жекелендірілген кездейсоқтық" күштері қосылды, әрқашан Дюшан бір кезде "көздің қажетті және жеткілікті жыпылықтауы" деп сипаттаған көңілді рухта, және ғалымның бақыланатын ядролық экспериментке қолданатын егжей-тегжейлі, мұқият назармен.

Интерпретация

Дюшанның өнері қарапайым түсіндірулерге бой алдырмайды, ал «Үлкен шыны» да ерекшелік емес; ол жобамен байланысты жасаған жазбалар мен диаграммалар – сырттай нұсқаулық сияқты – шығарманы одан әрі күрделілендіреді, мысалы, соңғы нұсқаға енгізілмеген элементтерді, олар бар болғанымен, бар сияқты көрсетеді, ал тұтас жинақты сөз ойындары мен әзілдерге толы, санадан тыс проза арқылы «түсіндіреді». «Жасыл қорап» деп аталған бұл «түсіндіру жұмысы» «Өзінен кем емес екіұшты және еркін түсіндірілуге жатады» деп сипатталды. Линда Далримпл Хендерсон Дюшанның «ойнақы физиканы» ойлап табу идеясын қабылдап, жазбалардан және «Үлкен шыныдан» өзінен ерекше Виктория дәуірінің физикасын іздейді; оның құрылымынан көптеген математикалық және философиялық жүйелер оқылды (немесе енгізілді). Дегенмен, көптеген сыншылар бұл шығарманы ерлер мен әйелдердің бір-бірін қиындататын құштарлықтарын зерттеу ретінде қарастырады. Мысалы, бір сыншы оның негізгі құрылымын былайша сипаттайды: «Үлкен шыныны махаббат машинасы дейді, бірақ ол шын мәнінде азап машинасы. Оның жоғарғы және төменгі әлемдері «Күйеу қыздың киімі» деп аталатын көкжиекпен мәңгілікке бөлінген. Келіншек, мүмкін, арқанға ілінген, оқшауланған камерада немесе айқышталған. Бойжеткендер төменде қалып, тек азапты мастурбация мүмкіндігімен ғана қалды». Жиль Делез 1972 жылғы «Эдипке қарсы» кітабында оны Дэниел Пол Шребердің соңғы сатысы – «бойдақ машина» деп жазды. Бойдақ машина автоэротикалық қанағаттан тұрады және тек қана интенсивті қасиеттерді тудырады. Бұл процесте құштарлық машинасы мүшелері жоқ денемен одақтасады.

Қораптар

Өмірі бойында Дюшан "Үлкен шыны" туындысына қатысты үш қорап жариялады, олардың ішінде жазбалардың көшірмелері, фотосуреттер және суреттер болды.

1914 жылғы сандық

1914 жылғы қорап «Күйеу жігіттерінен ажыратылған келіншек, тіпті» туындысының алғашқы эскиздері мен дайындық жазбаларының факсимильдерін қамтиды, олар 13 күміс шыны тақтада қайта өндірілген; 3 данасы бар, ал кейбір деректер бойынша – бес дана. Қораптың өзі фотосуреттерге арналған картоннан жасалған стандартты қорап болған. 1914 жылғы қорапта факсимильді жазбалармен қатар, кенепке бекітілген жіптің үш суреті және туындыға бастап әкелген жазба бар: «3 Стандартты тоқтату». Сондай-ақ, онда «Күннің шәкірті болу» деген аталыммен дөңгелекке мініп, жоғары көтеріліп бара жатқан велосипедшінің бір суреті де бар. Қораптағы жазбалардың бірі Дюшанның соңғы туындысына – «Étant donnés» жұмысына ерте сілтеме жасайды: «Étant donné que ; si je suppose que je sois souffrant beaucoup».

Қораптың көшірмелері Жорж Помпиду орталығында, Филадельфия өнер мұражайында, Париждегі Майолл мұражайында және Чикаго өнер институтында сақталады. Олардың әрқайсысы литографиялық тәсілмен, Дюшан дайындықтарында қолданған қағазға ұқсас қағазға басылған. 320 данадан басылған (оның 20 данасы I-ден XX-ға дейін нөмірленген түпнұсқалық туындыны қамтиды; «люкс басылым» деп аталатын серия), соңғы туынды «Жасыл қорап» (La Boîte verte) деген атпен белгілі және перфорацияланған әріптермен «Күйеу жігіттерінен ажыратылған келіншек, тіпті» деген жазуды тасымалдайды. Баспасөзші ретінде Ррозе Селави тіркелген, ал Андре Бретон арқылы Дюшан 1932 жылы жазбаларды көпшілік алдында оқып беруді жоспарлағанын түсіндірді. «Жасыл қораптың» көшірмелері Tate Britain, Метрополитен өнер мұражайы, Филадельфия өнер мұражайы, Заманауи өнер мұражайы және Уитни мұражайы сияқты мұражайларда сақталады.

Ақ қорап

1966 жылы Кордье мен Экстром «À l'infinitif» (In the infinitive) деп аталатын, сондай-ақ «Ақ қорап» деп те белгілі жаңа басылымды шығарды. Бұл басылым 1912-1920 жылдар аралығындағы жарияланбаған жаңа жазбаларды қамтиды және 150 данадан тұрады. Қораптың ішінде 33,3 x 29 x 3,8 см өлшемдегі плексиглас қоршауда 1914-1923 жылдарға жататын 79 жазбаның факсимилесі бар.