Кіріспе

Үлкен қоңыр жарғанақ (Eptesicus fuscus) – Солтүстік Америка, Кариб аймағы және Оңтүстік Американың солтүстік бөлігінде кең таралған жарғанақтардың бір түрі. Ол 1796 жылы түр ретінде алғаш сипатталған. Басқа ұсақ жарғанақтармен салыстырғанда, үлкен қоңыр жарғанақтың салмағы мен қанаттарының ұзындығы салыстырмалы түрде үлкен. Үлкен қоңыр жарғанақтар жәндіктермен қоректенеді, әсіресе түнде ұшатын жәндіктерді, соның ішінде қоңырқұйрықтарды жейді. Олар жейтін кейбір жәндіктер, мысалы, қияр құрттары, егіншілікке зиян келтіретін зиянкестер. Олар түнгі жануарлар, түнде жем іздеп, күндіз үңгірлер, туннельдер, ағаш қуыстары және адам салған құрылыстар сияқты қорғалған жерлерде тығынады. Олардың көбею маусымы күзде, жылдық қыстамаға дейін болады. Қыстамадан кейін көктемде аналықтары бала туу үшін аналық колонияларын құрайды. Көбінесе бір туады, бірақ АҚШ-тың шығысында егіздер жиі кездеседі. Өмір сүру ұзақтығы шамамен 6,5 жылды құрайды. Үлкен қоңыр жарғанақ АҚШ, Канада, Орталық Америка және Кариб аймағында кең таралған. Оның ареалы Оңтүстік Американың кейбір аймандарына дейін созылады, Колумбия мен Венесуэлаға дейін жетеді. Ол көптеген ортаға бейімделеді және жалпы түр деп саналады. Үлкен қоңыр жарғанақ жоғалу қаупі төндірмейді және Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны қорғауға ең төменгі басымдық ретінде бағалайды. Оның ареалындағы басқа жарғанақ түрлерінің кейбіреулері саңырауқұлақтың ақ мұрын синдромынан қатты қырылуға ұшыраған, бірақ үлкен қоңыр жарғанақ бұл аурудың әсеріне салыстырмалы түрде төзімді, тіпті кейбір популяциялары синдром Солтүстік Америкаға келгеннен кейін өскен. АҚШ-тағы барлық жарғанақтар сияқты, үлкен қоңыр жарғанақ та құтыру ауруына шалдығуы мүмкін, бірақ кейбір жекелемелерде вирусқа қарсы иммунитет бар. Ауруға шалдыққан жарғанақтар зертханаға жіберілуі мүмкін болғанымен, 2011 жылы тек 3,8% құрады. Eptesicus туысы грек сөздерінен шыққан болуы мүмкін: ptetikos ("ұша алатын") немесе petomai ("үй жарғанағы"), ал түрдің атауы "fuscus" латын тілінен шыққан, "қоңыр" дегенді білдіреді. Үлкен қоңыр жарғанақ 1820 жылы француз-американдық натуралист Константин Самуэль Рафинеск құрған Eptesicus туысының типтік түрі болып табылады. Рафинеск типтік түрді Eptesicus melanops деп белгілеген, бірақ кейін бұл Eptesicus fuscus синонимі екені анықталды. Қазіргі Eptesicus fuscus атауын алғаш рет 1900 жылы венгр зоологы Лайош Мехели қолданған. Танылған түршелер саны он бір немесе он екі:

Түрше Автор Түбіртек жері E. f. bahamensis Gerrit Smith Miller Jr. Нассау, Багам аралдары E. f. bernardinus Samuel Nicholson Rhoads Сан-Бернардино, Калифорния E. f. dutertreus Paul Gervais Куба E. f. fuscus Gerrit Smith Miller Jr. Constanza, Доминикан Республикасы E. f. lynni Harold H. Shamel Монтего шығанағы, Ямайка E. f. miradorensis Joel Asaph Allen Веракрус, Мексика E. f. osceola R. T. Young Boulder, Колорадо E. f. peninsulae Oldfield Thomas Sierra de la Laguna, Мексика E. f. petersoni Gilberto Silva Taboada Isla de la Juventud, Куба E. f. wetmorei Hartley H. T. Jackson Maricao, Пуэрто-Рико

E. f. lynni кейде жеке түр деп саналады, бірақ 2019 жылға дейін Америка мамологтар қоғамы және Біріктірілген таксономиялық ақпарат жүйесі (ITIS) оны түрше ретінде тізімдеген. АҚШ-тың Колорадо штатында екі түршенің (E. f. fuscus және E. f. pallidus) араласып жатқаны болжанған, бірақ морфологиялық белгілер генетикалық тұқымдармен сәйкес келмеді, сондықтан екі түршені ажырату үшін сенімді емес. Дегенмен, АҚШ-тың шығысы мен батысындағы генетикалық тұқымдардың өкілдері бір колонияда кездеседі. Serotinus тобына мыналар да кіреді:

Кішкентай қара серотин, E. andinus
Ботта серотині, E. bottae
Бразилиялық қоңыр жарғанақ, E. brasiliensis
Кіші серотин, E. diminutus
Аргентиналық қоңыр жарғанақ, E. furinalis
Ұзын құйрықты үй жарғанағы, E. hottentotus
Зардапсыз серотин, E. innoxius
Оңтүстік серотині, E. isabellinus
Лагос серотині, E. platyops
Серотин жарғанағы, E. serotinus
Көлеңкелі жарғанақ, E. tatei

Сипаттама

Бұл салыстырмалы түрде ірі микрожат, салмағы ересектердің дене ұзындығы – . Оның қанаттарының ені – . Жоғарғы түгі қызыл қоңыр, жылтыр көрінеді; астыңғы түгі ақшыл қоңыр. Оның мұрны, ұшқыр қабығы (арқа аяқтары арасындағы ұшқыр қабық) және қанат қабықтары қара және түксіз. Оның құлақтары (Бас сүйегі мықты, мұрны дөңгелек және біршама жалпақ.

Диета

Үлкен қоңыр жарғақтар жәндіктермен қоректенеді, олар көптеген түрлі жәндіктерді жейді, соның ішінде қоңыздар, шыбын-шіркейлер, тас шыбын-шіркейлер, майлы шыбын-шіркейлер, нағыз жәндіктер, желкен қанатты жәндіктер, шаяншылдар, кадифлилер және тарақандар. Үлкен қоңыр жарғақтар егіншілік зиянкестердің маңызды жойғыштары болып табылады. 1995 жылы жасалған зерттеуде Индиана немесе Иллинойс штатындағы 150 қоңыр жарғанақтың бір колониясы жылына 600 000 қияр қоңызын, 194 000 шарап қоңызын, 158 000 жапырақшарларды және 335 000 қалқан қоңыздарын жейтіні анықталды – бәрі де ауыл шаруашылығына елеулі зиян келтіреді.

Мінез-құлық

Үлкен қоңыр жарғанақ түнгі тіршілік етеді, күндіз қорғаныш орындарында демалады. Ол әртүрлі құрылыстарды пайдаланады, оның ішінде шахталар, үңгірлер, туннельдер, ғимараттар, жарғанақтарға арналған қораптар, ағаш қуыстары, дауылдық дренаждар, ағаш үйінділері және жартастың жарықтары. Жалғыз еркектер және жүкті емес/бала емізбейтін жалғыз әйелдер де қабықтың астында демалып жатқандары көрінеді. Жазда еркектер көбінесе жалғыз болады, бірақ олар кішкентай, тек еркектерден тұратын топтарды құрауы мүмкін. Еркектер кейде ересек әйелдермен бірге демалады. Әйелдер филопатрияны көрсетеді ("жерге деген құштарлық"), келесі жылы аналық балаларының 10-30% туған жеріне оралады, ал ересек әйелдердің 72%-ы келесі жылдары сол демалыс орнын пайдаланады. Эхолокацияны қолдана отырып, үлкен қоңыр жарғанақтар бір заттың қаншалықты алыста екенін, оның мөлшерін, пішінін және тығыздығын, сондай-ақ заттың қозғалыс бағытын (болған жағдайда) анықтай алады. Эхолокацияны пайдалану оларға көптеген жәндіктер болатын (түнде шығады, себебі жыртқыштар аз), азық үшін бәсекелестік азырақ және үлкен қоңыр жарғанаққа жем болатын түрлердің азырақ болатын орынды иеленуге мүмкіндік береді.

Ұрық көбеюі мен өмір сүру ұзақтығы

Үлкен қоңыр жарғанақтың жұптасу кезеңі күзде басталады. Ұрықтану кезеңінен кейін жүкті әйелдер сәуір айында аналық колонияларға бөлінеді. Үлкен қоңыр жарғанақтың тек екі емшегі бар. Туылған кезде балалары соқыр, көмекке мұқтаж және өте кішкентай болады, бірақ олар тез өседі, күніне шамамен бір граммға дейін салмақ қосады. 2008 жылғы мәліметтерге сәйкес, кейбір сақиналанған үлкен қоңыр жарғанақтар 20 жылға дейін өмір сүрген, дегенмен кейбір мамандар жарғанақтар одан да ұзақ өмір сүруі мүмкін деп болжайды. Жалпы, аталықтары аналықтарынан ұзақ өмір сүреді. Үлкен қоңыр жарғанақтар көбінесе жеке немесе шағын топтарда қыстайды. Үлкен қоңыр жарғанақтар суыққа жақсы төзімді, бірақ температураның күрт өзгеруі оларға кері әсер етуі мүмкін. Үлкен қоңыр жарғанақтың денеінде көп мөлшерде қоңыр май жиналады, ол олардың қыстаудан оянғанда дене температурасын жылдам көтеруіне қажетті энергияны қамтамасыз етеді. Жазда үлкен қоңыр жарғанақтың қоңыр майы қысқы көлемінің жартысынан да азайады.

Жыртқыш аңдар, паразиттер және аурулар

Үлкен қоңыр жарғақтың табиғи жыртқыштары аз. Жыртқыштық мүмкіндік туғанда болады, қарапайым қарғалар, американдық сұңқарлар, сұлулар, ұзын құйрықты мысықтар және американдық бұқа бақалары белгілі жыртқыштар болып табылады. Қызылшақ қоңыр жарғақтар бір-бірін тістейді, бұл инфекцияның негізгі жолы. Дегенмен, барлық жануарларда вирусқа ұшырағаннан кейін қызылша ауруы дамымайды. Кейбір жануарларда иммунитетті қамтамасыз ететін құтыруға қарсы антиденелердің жеткілікті жоғары концентрациясы байқалған. Қызылшаға қарсы иммунитет анадан балаға пассивті иммунитет арқылы немесе қызылшаға шалдыққан жануардың тістеуінен берілуі мүмкін. Жалпы алғанда, қоңыр жарғақтардың аз бөлігі қызылша ауруына шалдығады. АҚШ-тың шығысындағы қоңыр жарғақтардың популяцияларындағы қызылша штаммы, АҚШ-тың батысындағы популяциялардағыдан өзгеше. Бір зерттеуде, ірі қоңыр жарғақтардың тек 10% ғана аурудың клиникалық белгілерін көрсетуден бұрын сілекейі арқылы қызылша вирусын бөліп шығарды; ірі қоңыр жарғақтардағы қызылшаның белгілері: жедел салмақ жоғалту, сал ауруы, атаксия (бұлшықет қозғалысын үйлестіре алмау), парез (ерікті қозғалыстың әлсіздігі) және ерекше дыбыстар. Ол Оңтүстік Канада мен Аляскадан Колумбия мен Венесуэлаға дейін таралған. Кариб теңізінде де, Ұлы және Кіші Антиль аралдарында, соның ішінде Кубада, Испаниола, Доминикада, Барбадоста және Багам аралдарында кездеседі. Үлкен қоңыр жарғақ теңіз деңгейінен жоғарыда да тіркелген. Ол "Солтүстік Америкадағы Плейстоцен кезеңіндегі ең кең таралған жарғақ" деп аталады, өйткені ол сол кездегі басқа жарғақ түрлеріне қарағанда қазба жәдітеліктерінде жиі кездеседі. Оның кең қазба деректері отыздан астам жерден белгілі, соның ішінде АҚШ-тың он төрт штаты, Пуэрто-Рико, Мексика және Багам аралдары кіреді.

Адамдармен қарым-қатынас

Үлкен қоңыр жарғанат Колумбия округінің ресми мемлекеттік жануары болып табылады.

Экономикалық құндылығы

Үлкен қоңыр жарғақтар – жарғақ үйлерін паналауға бейімделген түр. Жер иелері жарғақ үйлерін сатып алып немесе өздері тұрғызып, үлкен қоңыр жарғақтарды қоныстандыруға тырысады, көбінесе олардың "ауыл шаруашылығы үшін құнды түр" екендігіне байланысты. Атап айтқанда, үлкен қоңыр жарғақтар жүгеріні қырып тастайтын қызанақ қоңыздарымен қоректенеді, бұл оларды жүгері өсірілетін аймақтардағы фермерлер үшін аса пайдалы етеді.

Ауру таратушылар ретінде

Үлкен қоңыр жарғанақтар құтыру ауруын таратушы ретінде халық денсаулығы үшін маңызды, себебі олар көбінесе ғимараттарда қоныстанады, демек адамдармен кездесу ықтималдығы жоғары. Үлкен қоңыр жарғанақтардың құтыру вирусына тестілеу нәтижесі сирек оң болады; 2011 жылы АҚШ бойынша тестілеуге жіберілген 8273 мың жарғанақтың 314-і (3,8%) вирусқа оң нәтиже көрсетті. Дегенмен, тестілеуде қателік болуы мүмкін, себебі сау жарғанақтар адамдармен сирек қарым-қатынас жасайды, сондықтан ауру жарғанақтар тестілеуге көбірек түседі. АҚШ-та адамдарға жарғанақтан жұққан құтыру ауруының көбінесе басқа түрлерінен тарауы анықталды. 1993-2000 жылдар аралығында жарғанақтан жұққан 24 құтыру жағдайының 17-сі (71%) күміс жарғанаққа (Lasionycteris noctivagans) тән құтыру вирусының түріне, ал біреуі (4%) үлкен қоңыр жарғанақта табылған құтыру вирусының түріне байланысты болды. Гистоплазма капсулатум, гистоплазмоз ауруын қоздыратын саңырауқұлақ, кейде оның нәжісінде кездеседі. Үлкен қоңыр жарғанақ Сент-Луис энцефалиті вирусын таратушы болып табылуы мүмкін, бұл вирус шыбық арқылы жұғады және адамдарға әсер етеді.