Кіріспе

1355 жылы Англиядағы көтеріліс

1355 жылдың 10 ақпанында Англияның Оксфорд қаласында Сент-Схоластика күні көтеріліс болды. Бұл алапаттық Оксфорд университетінің екі студенті қала орталығындағы Карфакс көшесінде орналасқан Свинделсток тавернасында берілген шараптың сапасына шағымданғаннан кейін басталды. Студенттер таверна иесімен дауласып, жанжал тез ұрысқа ұласты. Тавернадағы клиенттер екі тарапқа да қосылып, осыдан туған қақтығыс көтеріліске айналды. Бардағы төбелес салдарынан туған зорлық-зомбылық үш күнге созылды, ал ауылдан келген қарулы топтар қала тұрғындарына көмектесу үшін келді. Университет жатақтары мен студенттердің тұрғын үйлері қаралып, ішіндегілер өлтірілді; кейбір деректер бойынша, дін қызметкерлерінің бас сүйектері кесілген. Шамамен 30 қала тұрғыны және университеттің 63 мүшесі қаза тапты. Қала тұрғындары мен студенттер арасындағы келіспеушіліктер бұрын да бірнеше рет туындаған, ал 1297 мен 1322 жылдар аралығында Оксфордта өткен 29 соттың 12-сі студенттер жасаған кісі өлтірулерге қатысты. Кембридж университеті 1209 жылы қала тұрғындары екі студентті дарға асып өлтіргеннен кейін Оксфордтан кеткен ғалымдар тарапынан құрылды. Король Эдуард III қалаға судьяларды жіберді, олар оқиғаны анықтап, қандай шаралар қолдану керектігін кеңес берді. Ол университет басшылығының жағына шықты, оларға қала басшылығына кері әсер ететін қосымша өкілеттіктер мен жауапкершіліктер берді. Қала 500 марка айыппұл төледі, ал оның мэрі мен сот орындаушылары Лондонның Маршалси түрмесіне жіберілді. Линкольн епископы Джон Гинвелл қалаға бір жылға интердикт салды, ол барлық діни амалдарды, қызметтерді (негізгі мерекелерден басқа), жерлеу және неке қиюды тыйымлады; тек кішкентай балаларды крещениелеуге рұқсат берілді. Қалаға жыл сайын тәуба ету міндеті салынды: әр жыл сайын Сент-Схоластика күні мэрі, сот орындаушылары және алпыс қала тұрғыны қаза тапқандар үшін Сент-Мэри университетінің шіркеуінде дұға жасауға баруға тиіс болды; сонымен қатар қала университетке өлтірілген әрбір ғалым үшін бір пенниден айыппұл төлеуге міндетті болды. Бұл практика 1825 жылы тоқтатылды; 1955 жылы – көтерілістің 600 жылдығында – келісім актісі бойынша қала әкіміне құрметті диплом берілді, ал вице-канцлер қаланың құрметті азаматы аталды.

Өмірбаян

Академиялық оқыту Оксфордта 1096 жылдан бері жалғасып келеді; университет ретінде ол 1167 жылдан бастап қарқынды өсті және 1248 жылы корольдік жарғы арқылы оның кейбір лауазымдары мен функциялары ресми тіркелді. 1334 жылы 5000 тұрғыны бар Оксфорд Англиядағы тоғызыншы ең бай елді мекен болды. 1349 жылы қалаға қара өлім жұқты; көптеген қала тұрғындары қайтыс болды немесе қаладан кетіп қалды, ал ғалымдардың ширек бөлігі мерт болды. Қала көп ұзамай қалпына келді, бірақ қаржылық жағдайы күрт нашарлады. Төртінші ғасырдың бірінші жартысында халық Оксфордтың беделінің төмендегенін сезді, бұл қала мен университет арасындағы алабұдындық пен тәртіпсіздікке зейін қойды. Университет басшылары мен қала тұрғындары арасындағы ынтымақтастық қалыпты жағдай болғанымен, қала мен студенттер арасында бәсекелестік болды және қарым-қатынас мерзімді түрде зорлық-зомбылыққа ұласты. Екі тарапқа да бейбіт келісім шарттары таңылғанда, нәтиже көбінесе университетке тиімді болды. 1209 жылы бір әйелдің өліміне байланысты екі Оксфорд ғалымын қала тұрғындары өлтірді, ал оқу үшін қаладан кеткендердің арасында сол жылы Кембриджде университет ашу үшін қоныстанғандар да болды. 1248 жылы шотланд ғалымын азаматтар өлтірді; Линкольн епископы Роберт Гросесте кінәлілерге қауымнан шығару жазасын қолданды, ал Генрих III қала билігіне 80 марка айыппұл салды. Зорлық-зомбылық эпизодтық түрде жалғасты, ал 1297 мен 1322 жылдар аралығында өткен 29 сот ісінің 12-сі студенттер жасаған кісі өлтірулерге қатысты. Олардың көпшілігі университет немесе заң органдары тарапынан жазаланбады. 1298 жылдың ақпанында бір азаматты студент өлтірді, ал қала тұрғындары студенттің біреуін өлтірді. Ғалымды өлтірген қала тұрғындары қауымнан шығарылды және қалаға 200 фунт стерлинг айыппұл салынды, ал студенттерге ешқандай жаза берілмеді. Бұл оқиғада қала басшыларының зорлық-зомбылыққа қатысқандығы алғаш рет тіркелді, бұл кейбір келесі жанжалдардың да қалыпты құрамы болды. Студенттер көбінесе өздерінің арасында дауласып, төңкеріс жасады, мысалы, 1252, 1267, 1273 және 1333–1334 жылдары болғандай. Тарихшы Лоуренс Броклистің сөзіне сүйенсек, XIV ғасырдың басында "азаматтар мен студенттер арасындағы жанжалдар мен зорлық-зомбылық кең таралған". 1314 жылы университеттегі екі негізгі топ – Солтүстік және Оңтүстік студенттері арасындағы төңкерісте 39 студент кісі өлтірген немесе денсаулығына зиян келтірген; жетісі қамауға алынды, ал қалғаны діни бейкенттік іздеді немесе қашып кетті. 1349 жылы Мертон колледжінің студенттері өздерінің сүйікті үміткері Джон Виллиотты университет ректоры етіп сайлау үшін көтеріліс ұйымдастырды.

Дау

1355 жылдың 10 ақпанында – Әйгерші Сколастика күні – бірнеше университет студенттері Свинделсток тавернасына ішімдік ішуге барды. Таверна Оксфордтың орталығында, қазіргі Сент-Алдайт және Квин-стрит көшелерінің бұрышында, Карфакста орналасқан; бұл таверна студенттер үшін әдеттегі ішімдік ішетін орын еді. Топтың ішінде Уолтер де Спрингхьюз және Роджер де Честерфилд болды, Оңтүстік-Батыс Англиядан келген дін қызметкерлері; де Спрингхьюз Сомерсеттегі Хамденнің бұрынғы ректоры еді. Оларға Джон де Кройдон шарап ұсынды, ол тавернаның шарапшысы немесе, мүмкін, үй иесі болған, бірақ ғалым Луис Брюер Холл мен антиквар Энтони Вуд оны тавернаның иесі және Оксфорд мэрі болған Джон де Берефордтың досы деп сипаттады. Де Спрингхьюз және де Честерфилд де Кройдонға шараптың сапасы нашар екенін айтып, жақсырақ ішімдік беруді сұрады. Де Кройдон шағымдарды тыңдаудан бас тартты, ал Вудтың айтуынша, ер адамдардың арасында «бірнеше тікілдесетін сөздер айтылды», содан кейін де Кройдон оларға «қасарысқан және әдепсіз тіл» қолданды. Соның салдарынан де Честерфилд ішімдігін де Кройдонның бетіне лақтырып жіберді. Бұдан кейін не болғаны туралы дереккөздер әртүрлі: университетке жақын тұрғандардың айтуынша, де Честерфилд ағаштан жасалған ішімдік құтысын де Кройдонның басына лақтырды; ал қала тұрғындарына жақын тұрғандар студенттің оны құмырамен ұрғанын айтады. Қалалық биліктің Парламентке жолдаған өтінішінде студенттер «аталған шарапты тавернашы Джон Кройдонның бетіне лақтырып, содан кейін аталған Джонды аталған кварт ыдысымен ұрды» делінген. Басқа да клиенттер – жергілікті тұрғындар мен студенттер – төбелесге қосылып, ол Карфакс торабына дейін тарады. Жарты сағаттың ішінде төбелес көтеріліске айналды. Көмек шақыру үшін жергілікті тұрғындар қалалық шіркеудің қоңырауын соқты, ал студенттер Сент-Мария-Бейбітшілік шіркеуінің қоңырауын соқты. Университет канцлері Хамфри де Шерлтон жағдай ушығар алдында екі тарапты да тыныштандыруға тырысты, бірақ оған жебелер атылып, ол оқиға орнынан кетуге мәжбүр болды. Екі тараптан келген адамдар соқа, таяқ, садақ және жебелермен қаруланды. Түн түскенде зорлық-зомбылық басылды, сол кезде ешкім өлмеді немесе ауыр жарақат алмады. Келесі күні таңертең зорлық-зомбылықтың қайталануын тоқтату үшін канцлер Сент-Мартин және Сент-Мария шіркеулерінде ешкім қару ұстамауы, ешкімге шабуыл жасамауы және тыныштықты бұзбауы керектігі туралы жарлық шығарды. Оған қаланың бас судьясы қолдау көрсетті. Сонымен қатар, қалалық сот орындаушылары қала тұрғындарын қарулануға шақырды; сот орындаушылары сонымен қатар айналадағы ауыл тұрғындарына азаматтарға көмек көрсету үшін ақы төледі. Шамамен сексен қала тұрғыны, садақпен және басқа да қарулармен қаруланған, қаланың солтүстік бөлігіндегі Сент-Джайлз шіркеуіне барды, онда олар кейбір ғалымдар бар екенін біліп, оларды Августин монастырына дейін қуып, кем дегенде бір студентті өлтіріп, бірнешеуін ауыр жарақаттады. Бір діни мастер монастырьдан шығуға тырысқанда атып өлтірілді. Қалалық және университеттік шіркеулердің қоңыраулары тиісті жақтастарды жинауға шақырылды; студенттер жаңа бағыттан келген сырттан келгендердің ағылуын тоқтату үшін қаланың кейбір қақпаларын бұғаттап, бөгеді. 11 ақпан күні кешке қала тұрғындарына қосылу үшін ауылдан 2000-ға жуық адам қаланың батыс қақпасына келді, олар қара байрақты желбіретіп, «Хавок! Хавок! Жылдамдап, құдайға шабуыл жасаңдар!» деп айғайлады. Студенттер мұндай көптеген адамдармен күресе алмай, өздерінің залдарына шегініп, онда өздерін қоршап алды. Азаматтар бес қонақүйге кіріп, тамақ пен сусынның көп бөлігін жеп тастады; онда жалға алынған бөлмелерде немесе жасырынған жерлерінде табылған кез келген студент өлтірілді немесе мүгедек етілді. Сол түні зорлық-зомбылық басылғаннан кейін қала мен университет басшылары патшаның атынан «ешкім ғалымдарға немесе олардың мүлкіне зиян келтірмесе, ол тәркіленіп кетеді» деп жар салып, көшелерді аралап жүрді. Келесі күні таңертең ерте де Шерлтон және университеттің басқа да аға мүшелері жақын маңдағы Вудстокке кетті, оларды сол жерде тұратын Эдуард III шақырды. Патшаның қала тұрғындарына арнаған үгіт-насихаттары ешқандай әсерін тигізбеді. Олар өздерінің жақтастарын жинауға Сент-Мартиннің қоңырауын тағы да соқты. Сол күні тәртіпсіздікке түскендер тағы он төрт қонақүй мен залдарды тонап, тапқан барлық ғалымдарды өлтірді. Кейбір дін қызметкерлерінің бастары қырқылып, шашы жоқ қалдырылғаны туралы хабарлар тарады, мүмкін «дін қызметкерлерін қорлау үшін» және олардың тондарынан айыру үшін, деп Вуд айтқан. Басқа студенттердің денелері қоқысқа, арықтарға, дәретханаларға немесе Теміз өзеніне тасталды. Үшінші күнінің кешіне қарай қала тұрғындарының ызасы басылды. Көптеген ғалымдар Оксфордтан қашып кетті, ал қаланың көп бөлігі өртенді. Көптеген студенттік залдар тоналып немесе бүлдірілді, бірақ бір ерекшелік – Мертон колледжі, оның студенттері тыныш мінез-құлқымен белгілі болды және оның залы тастан салынған еді. Қала тұрғындарының қаншасы өлгені белгісіз, бірақ шамамен 30 адам қаза тапқан болуы мүмкін. Көтерілісте өлген студенттердің саны туралы дереккөздер арасында келіспеушілік бар: Вуд олардың саны 40 болғанын айтады; басқалары олардың санын 63 деп көрсетеді.

Қаулы

Көтеріліс тоқтағаннан кейін, университет басшылығы мен қала тұрғындары өздерін және тиісті мекемелерінің құқықтарын патшаға тапсырды. Ол қалаға сот судьяларын жіберіп, оқиғаны анықтап, қандай шаралар қолдану керектігін анықтау тапсырды. Төрт күннен кейін патша ғалымдардың құқықтарын қайта қалпына келтіріп, жасаған қылмыстары үшін кешірім берді. Қалаға 500 марка айып салып, қала әкімі мен сот өкілдерін Лондонның Маршалси түрмесіне жіберді. Патшалық тергеу комиссиясы жұмыс істеп тұрғанда, Линкольн епископы Джон Гинвелл қала тұрғындарына тыйым салып, барлық діни амалдарды, соның ішінде құлшылықтарды (маңызды мерекелерден басқа), жерлеу және неке қию рәсімдерін тоқтатты; тек кішкентай балаларды крещениелеуге ғана рұқсат берілді. 1355 жылдың 27 маусымында Эдуард университет құқықтарын қала құқықтарынан жоғары қоятын патшалық жарлық шығарды. Бұл құжат университет канцлеріне қалада сатылатын нан мен сусынға салық салуға, Оксфорд және оның айналасындағы саудада қолданылатын салмақтар мен өлшемдерді тексеруге, Оксфордтың саудалық жағына қатысты басқа да құқықтарға және тұрғындар өз мүліктерін жақсы күйде ұстауын талап етуге құқық берді. Қалалық билік екі тараптың азаматтарын қатыстыратын заңдық мәселелерде әрекет ету құқығын сақтап қалды; егер студент немесе университет бір тарап болса, ондағы барлық мәселелер университетпен қарастырылды. Линкольн епископы тыйымды алып тастағаннан кейін, қалаға жыл сайын тәуба етуді міндеттеді. Әр жыл сайын, Сент-Схоластика күні қала әкімі, сот өкілдері және алпыс қала тұрғыны қаза тапқандар үшін Сент-Мария шіркеуінде миссаға қатысуға тиіс болды; сонымен қатар, қала университетке әр қаза тапқан ғалым үшін бір пенниден айып төлеуге міндеттелді. Әрбір жаңа әкім немесе шериф қызметке кіргенде, университет құқықтарын сақтауға ант беруі керек еді.

Салдары

"Сент-Схоластика күні қала мен студенттер арасындағы төңкеріске қатысты өлеңдер" атты өлеңдер жинағы жазылған; бұл жұмыс латын тілінде. Он тоғызыншы ғасырда осы еңбектерді редакциялаған тарихшы Генри Фурноның сөзіне сәйкес, олар 1356 және 1357 жылдар аралығында немесе он бірінші ғасырдың басында жазылған болуы мүмкін. Жарлық Оксфорд қаласы мен университеті арасындағы жанжалды тоқтатпады, бірақ наразылықтар уақытша тоқтатылды. Келесі ғасырларда тағы да оқиғалар болды, бірақ олар 1355 жылғы оқиғалармен салыстырғанда әлдеқайда аз масштабта болды. Коббан айтқандай, "Сент-Схоластика күні болған төңкеріс қала мен студенттер арасындағы соңғы қанды қақтығыс болды"; кейінгі даулар сотта немесе үкіметке шағымдану арқылы шешілді. Генрих VIII патшалығы кезінде университет және қала билігі Томас Уолсиге түрлі мәселелер бойынша кімнің құзыретінде екені туралы өтініш жасады. Тарихшы К. Лоуренс бұл жарлықты "ұлттық құдірет ретінде университет мәртебесін көтеріп, қорғалған тұрғыннан қаланың үстем билігіне дейін жеткізген ұзақ патшалық жеңілдіктердің шыңы" деп атады. Ғылымгерлер азаматтық биліктің араласуынан немесе қудалауынан босатылды, ал канцлердің құзыреті қаладағы азаматтық және діни мәселелерді қамтыды; бұл Еуропадағы кез келген университет үшін бірегей жағдай еді. Университеттің қаланың коммерциялық саласына басымдығы колледждерге саудагерлердің есебінен Оксфордтың орталық аудандарының көп бөлігін сатып алуға мүмкіндік берді, ал университет жер иелігінің басымдығы, әсіресе Карфакс аймағында, төңкерістен кейінгі келісімнің нәтижесі болды. Университеттің күшінің артуының бір салдары қала билігінің әлсіреуіне байланысты, театр мен қойылымдарға XVI ғасырға дейін орын берілмеді. Бұл жағдай қалада собордың болмауымен күшейді, нәтижесінде паломниктік сапарлар үшін діни қойылымдар қойылмады. Қала әкімі жыл сайынғы тәубалық амалды 1825 жылға дейін жалғастырды, бірақ ол оған қатысудан бас тартты және бұл практика тоқтатылды. Бұрынғы қала әкімдерінің бірі жыл сайынғы шараға қатысудан бас тартқан: оған ауыр айып салынды және төленген ақша Радклиф ауруханасына берілді. 1955 жылдың 10 ақпанында – төңкерістің 600 жылдығында – қала әкімі У.Р. Гоуэрске құрметті диплом табысталды; вице-канцлер Алиса Холфорд Смит 1355 жылғы оқиғаларды еске алу кезінде қаланың құрметті азаматы аталды.

Тарихнама

Тарихшы Алан Коббан оқиғалардың екі замандас тарихының кінәні үлестірудегі айырмашылығына назар салады; ол «осы мәліметтерде үгіт-насихат пен шамадан тыс әңгімелер болғандықтан, толық шындықты табу мүмкін болмайды» деп есептейді. Ол бастапқы құжаттаманың екі көзін көрсетеді: 1891 жылы тарихшы Торольд Роджерс редакциялаған «Оксфорд қаласының құжаттары, қаржы және сот істері, 1258–1665» және 1920 жылы тарихшы Герберт Эдвард Салтер редакциялаған «Оксфорд университетінің ортағасырлық мұрағаты: 1-том». Тарихшы Джереми Кэтто 1896 жылы Оксфорд тарихи қоғамының Монтегю Берроуз редакциялаған «Collectanea» жинағын қосады.