Оксфорд университетінің Радклиф кітапханасы

Кіріспе

Оксфорд университетінің кітапхана ғимараты, Ұлыбритания

Редклиф камерасы (әдетте "Rad Cam" немесе "Камера" деп аталады; латын тілінде camera – "бөлме" деген мағынаны білдіреді) – Англияның Оксфорд университетіне тиесілі ғимарат. Оны Джеймс Гиббс барокко стилінде жобалап, 1737–49 жылдары Редклиф ғылыми кітапханасын орналастыру үшін салған. Ол Ескі Бодлеянның оңтүстігінде, Сент-Мэри шіркеуінің солтүстігінде және батысында Брассеноз колледжі мен шығысында Олл Соулз колледжі арасында орналасқан. Редклиф камерасының дөңгелек пішіні, Оксфордтың орталық орны және басқа ғимараттардан бөлініп тұруы оны Оксфорд университетінің назар орталығына айналдырады, сондықтан ол университеттің визуалды бейнеленген нұсқаларында жиі кездеседі. Редклиф камерасы жалпы жұртшылыққа ашық емес. Кітапхананың құрылысы мен күтілуі 1714 жылы қайтыс болған дәрігер Джон Рэдклифтің қалдырған 40 000 фунт стерлинг мүлігінен қаржыландырылды. Оның өсиетіне сәйкес, құрылыс 1737 жылы ғана басталды, бірақ осы аралықта учаске сатып алынуына көп уақыт кетті. Сыртқы жұмысы 1747 жылы, ал ішкі жұмысы 1748 жылы аяқталды, бірақ кітапхананың ашылуы 1749 жылдың 13 сәуіріне дейін кейінге қалды. Аяқталудан кейін Фрэнсис Уайз алғашқы кітапханашы болып тағайындалды. 1810 жылға дейін кітапханада түрлі тақырыптарды қамтитын кітаптар сақталды, бірақ Джордж Уильямс басшылығымен кітапхана ғылымдарға көбірек назар аударды. Уильямс кітапхананы жаңарып, қазіргі деңгейге жеткізді, бірақ 1850 жылға қарай Редклиф кітапханасы Бодлеян кітапханасынан қалып қойды. Осы кезде Генри Уэнтуорт Акленд, кітапханашы, Редклиф кітапханасының ғимаратын университетпен біріктіру және кітапхананың кітаптар жинағын жаңа салынған Редклиф ғылыми кітапханасына көшіру жоспарын жасады. Бұл жоспар кітапхана мен университет басшылығынан қабылданды. Осыдан кейін ғимарат Бодлеян кітапханасының оқу залы ретінде танымал болды – Редклиф камерасы.

Өмірбаян

Джон Рэдклифф (шамамен 1650-1714) он үш жасынан бастап Университет колледжіне оқуға түсіп, он сегіз жасында Линкольн колледжінің мүшесі атанды. Сәтті медициналық мансабында оның пациенттері Вильгельм III және королева Анна болды. Ол зор байлық жинап, баласыз қайтыс болды. Ол Оксфордтағы Сент-Мэри шіркеуіне жерленген. Ол 1714 жылы қайтыс болғанға дейін кем дегенде екі жыл бұрын Оксфордта кітапхана салу ниетін білдірген. Жаңа ғимарат Бодлей кітапханасының Сельден бөлігінің батысқа қарай кеңейтілімі болады деп есептелді, бұл үшін көршілес Эксетер колледжінің жері пайдаланылып, төменгі қабаты Эксетер колледжінің кітапханасына, ал жоғарғы қабаты Рэдклифф кітапханасына арналатын болған.

Жоспарлар

Редклиф 1714 жылғы 1 қарашада қайтыс болды. Ол жаңа кітапхананы ұстауға жылына 100 фунт стерлинг бөлді, бірақ бұл тек оның өлімінен кейін 30 жыл өткен соң іске асырылды. Кітапханашыны бірнеше беделді тұлғалар таңдауға тиіс болды: Кентербери архиепискобы, Лорд-канцлер, Оксфорд университетінің канцлері, Лондон епискобы және Винчестер епискобы, Ішкі істер министрі және Сыртқы істер министрі, Корольдік соттың бас судьясы және Жалпы соттардың бас судьясы, сондай-ақ Роллдардың шебері. Редклиф өзінің мүлкін басқаруға төрт адамды тағайындады: Уильям Бромли, бұрынғы Палата спикері; сэр Джордж Бомонт, Адмиралтейство лорды; Антони Кек, банкир; және Томас Склейтер Бейкон, заңгер. Сондықтан 1720 жылы сәулетшіні таңдау мәселесі алғаш көтерілді – Кристофер Рен, Джон Ванбру, Томас Арчер, Джеймс Торнхилл, Джон Джеймс, Николас Хоксмур және Джеймс Гиббс барлығы қарастырылды. 1734 жылы Хоксмур мен Гиббске жоба ұсынуға шақыру жіберілді. 1737 жылғы 4 наурызда Қамқоршылар Гиббске, сондай-ақ Уорвиктан Фрэнсис Смит пен Оксфордтан Уильям Таунсендке «кітапхананы салуға қажетті тастар мен материалдар дайындауды» тапсырды. Алғашқы жоспарлар түсіріліп, қала мен университеттің ең маңызды өкілдеріне таратылды, олардың қарсылығына жылдам шешім берілетініне көз жеткізу үшін. Университет, әсіресе, Қамқоршылардың жоспарына ықпал еткен сияқты, бірақ кітапхана оның құрамына кірмейтін еді. Бір жылдан кейін екінші жиынтық жоспар жасалды.

Тәуелсіз кітапхана ретінде тарих

Кітапхананың қоры баяу ғана өсті. Алғашқы маңызды сатып алу – 1751 жылы Ньюпорттағы сатушыдан 45 фунт стерлингке тең кітаптар, бірақ олар 1755 жылға дейін жеке меншікте сақталды. 1754 жылы кітапхана Джеймс Гиббстің мүлігінен көптеген кітаптар алды, олардың көпшілігі сәулет өнеріне қатысты. Сонымен қатар, Рихард Фревиннің, Кемдендегі ежелгі тарих профессорының мұрасы бойынша бірқатар классикалық және тарих кітаптары, сондай-ақ Винериялық жалпы құқық профессоры және оның негізін қалаушысы Чарльз Винердің құқық кітаптары кітапханаға қосылды. Алғашқы сатып алуларға Джеймс Фрейзердің қолжазбаларын 500 фунт стерлингке, ал Джордж Сейлдің қолжазбаларын 157 фунт 10 шиллингке сатып алу да кірді. Екеуі де Таяу Шығысқа қатысты. Кітаптар сатып алынғаннан кейін нашар күтімге түскен сияқты. 1767 жылы Уайз қайтыс болғанға дейін тағы үш жинақ сатып алынды. Осы ерте кезеңде-ақ, сенімділер қайталанудан сақтану үшін Бодлеямен ынтымақтасқан көрінеді. Кітапхана тез арада «Физика кітапханасы» деп танылды. Атына қарамастан, алғашқы алпыс жылдағы сатып алулары әртүрлі болды, бірақ 1811 жылдан бастап кірісі ғылыми сипаттағы еңбектермен шектелді. XIX ғасырдың бірінші жартысында жиналған заттарға монеталар, мәрмәр бұйымдар, шамдандар, бюсттер, гипс қалыптары және мүсіндер кірді. Бұл жинақтар кейіннен тиісті орындарға көшірілді. Басқа жағынан, Уайздың қызметі нашар (және нашарлап бара жатқан) денсаулығымен және университетпен нашар қарым-қатынасымен ерекшеленді. Университет мүшелері қабылдануды күтті, ал вице-канцлер Уайзға кітапхана университет құрамына кіретінін және оның толық бақылауында екенін түсіндірді. Уайз келіспей, бір кезде кітапхананы құлыптап, оны кесіп өтуге батыл болғандарды сотқа берумен қорқытты. Вице-канцлер мұны себепсіз қорлау деп қабылдады және университет жарғыларын, егер олар әлі болмаған болса, қартайған Уайзды міндеттеріне оралуға мәжбүрлейтін жарғыларды қарастырды. 1767 жылы, өліміне бес жыл қалғанда, Лондон газеттерінде Уайздың «өте өкінішті» өлімі туралы хабарландыру жарияланды: «[оның өлімі] салқын тиюден туды, ол өз кеңселерінің міндеттерін тым жақын орындаудан жұқтырды». Соңғы жылдары Уайз қатты ауырып, кітапханаға бара алмады. Ол қайтыс болғаннан кейін оның монеталар жинағы кітапханаға сыйға тартылды. Оның орнына 1783 жылы қайтыс болғанға дейін кітапханашы болып қызмет еткен Бенджамин Кенникотт тағайындалды. Оның кітапханашылығы Кенникотттың зерттеу тақырыбы болған араб, еврей және парсы тілдеріндегі еңбектерді көбірек сатып алуға әкелді. Бірнеше жөндеу шараларына қарамастан, ғимарат бұзылуға ұшырады, ал Кенникотт академиялық зерттеулеріне берілді. Ол қайтыс болған кездегі пікірлерде бұл жинақ «адамзаттың алғашқы жинақтарының бірі болудан алыс, тіпті Бодли жинағымен ғана емес, Оксфордтағы басқа жинақтармен салыстырғанда да қарапайым және құнды емес» делінген. Кенникотттың ізбасары Томас Хорнсби жағдайды жақсарту үшін ештеңе істемеді, ол көп уақытын Рэдклифф обсерваториясының басқа лауазымына арнады. 1810 жылы қайтыс болғанға дейін кітаптар сатып алынғаны туралы ешқандай дерек жоқ. Алайда, мәрмәр сериясының бір даулы сыйы болды, оны күзетші тағайындады және қаржыландырды (мүсіндерді сақтау құнымен бірге) сэр Роджер Ньюдигейт. Ол ақырында қабылданды, бірақ Хорнсбидің қарсылығысыз емес, ол кітапхананың академиялық мақсатынан алаңдатып, оқырмандардың жарығын бұзады деп сенді. Ньюдигейт қайтыс болғаннан кейін мүсіндер сатып алынбады, ал оның орындаушылары қарсылыққа қосылды. Сыйлық қайта қаралып, ақырында қабылданбады. Ол өзінің соңғы жылдары Хорнсбиден каталог жасауды сұрады, бірақ ол өлгенге дейін мұндай құжат жасалмады. Хорнсбидің орнын алмастырушы Джордж Уильямс болып таңдалды. Оның тұсында Радклиф кітапханасы үшін «жаңа дәуір басталды». Уильямс, Рэдклифф ауруханасының дәрігері және ботаника профессоры, бірнеше жыл бұрын айтылған әдісті қабылдады, кітапхана сөрелерін жалпы шығармалар жинағымен емес, әсіресе ғылыми кітаптармен толтыру. Бұрынғы жылдардан жинақталған қаражаттан үлкен сомалар жұмсалды: 1814 жылы 2000 фунт стерлинг, ал одан кейінгі жылдары жыл сайын 500 фунт стерлинг. Доктор Абрахам Робертсонға белгілі бір кітаптарды алуға рұқсат беру үшін жыл сайын Радклиф обсерваториясының жазбаларының бір данасын беруді өтінді. Сонымен қатар, кітапханаға бірнеше мәрмәр бюст және 1000 мәрмәр бұйымдар жинағы сыйға берілді. Кітапхананың аумағы 1827 жылы 1310 фунт стерлингке қоршалды, бірақ сенімділердің меншігінің нақты көлемін анықтау үшін мұқият тексеру және бұрын назардан тыс қалған аударым аяқталды. Уильямс қайтыс болғаннан кейін (1834), сенімділер бұрын-соңды болмаған алғыс айту мәлімдемесі жасады; бұл мәлімдеме «The Gentleman's Magazine» журналында жарияланған еді: «Бұл ұлы ұлттық және академиялық мақсаттарды іске асыруда сенімділер доктор Уильямстың кең оқуында, жақсы жадында, нақты бағалауында, жан-жақты көзқарастарында және философиялық ой-қиялында олардың жобасын сәтті орындау үшін қажетті дарын мен қабілеттерін тапты». Уильямстың орнына Джон Кидд, Медицинаның Регия профессоры келді. Кітапханаға газды жылыту және жарықтандыру енгізілді, үшінші қызметкер (ассистент) жылына 25 фунт стерлинг жалақымен жұмысқа алынды және ғимараттарды және кітаптарды қамту үшін өрттен сақтандыру алынды – ғимараттар үшін 10 000 фунт стерлинг, кітаптар үшін тағы 10 000 фунт стерлинг. 1835 жылы кітапхана каталогы, соның нәтижесінде Кидд 100 фунт стерлинг бонус алды. Алайда, ол жалақыны көтеруге үш рет тырысып, сәтті болмады. Кітаптар жинағы кеңейе берді, Кидд кітапханаға жыл сайын қосылған кітаптар туралы ескертпе ұсынуға міндетті болды және алғашқы дұрыс кітап сөрелері орнатылды. «Жалпы қызығушылықпен кітапханаға келетін» студенттер мен ғалымдардан өзге адамдарды ажырату үшін келушілер кітабы құрылды. Киддтің қызмет етуінің қалған бөлігінде кітапхана өмірі ерекше емес болды, ол 1851 жылы қайтыс болғанмен аяқталды. Генри Уэнтворт Акленд Киддтің орнына кітапханашы болып тағайындалды. Ол бірнеше құрылымдық өзгерістер жасады, оқу залын құрды, жарықтандыру мен жылытуды жақсартты және ыстық су жүйесін қосты. Одан да маңыздысы, кітаптарға жыл сайын жұмсалатын 200 фунт стерлинг сомасын жеткіліксіз деп есептеген Акленд кітапхананы университет басшылығына беру туралы егжей-тежейлі ұсыныс жасады. 1856 жылы ол өз жоспарын сенімділерге баяндады, сол кезде кітапханада 14 000 мен 15 000 том кітап болды: «[Мен қорқамын] кітапханада стандартты анықтамалық жұмыс жетіспейді [немесе] қалыпты ғылыми әдебиет [ал] Оксфордтағы ғылыми еңбектердің үлкен жинағы Радклиф кітапханасында екендігіне келушілер сенімді, Бодли кітапханасы ғылыми транзакциялар мен мерзімдік басылымдармен әлдеқайда бай; ол барлық британдық кітаптарды тегін немесе алуға тиіс, Радклиф кітапханасы көптеген адамдар ойлағандай, көп пайдалы емес». Радклиф кітапханасының ғимараты Бодлидің оқу залына айналдырылып, жинақ жаңа салынып жатқан «Музей кітапханасына» (қазіргі Радклиф ғылым кітапханасы) ауыстырылды. Жоспар екі тараптан да қабылданды және 23 қазан 1861 жылы Радклиф кітапханасының ғимаратының кілттері Бодли кітапханашысына тапсырылды. Барлығын аяқтауға тағы төрт жыл кетті. Радклиф кітапханасының ғимараты осылайша Радклиф камерасына айналды, кітапхана толық тәуелсіздігін тоқтатып қойды. Сенімділер ғимаратқа меншік құқығын сақтап қалды, ол ақырында университетке ауыстырылды...

The library's collection grew only slowly. The first major purchase was books to the value of £45 from a seller in Newport in 1751, although they were kept in private possession until 1755. In 1754, the library received a number of books from the estate of James Gibbs, mostly concerning architecture. A number of classical and history books by the bequest of Richard Frewin, Camden Professor of Ancient History, and law books of Charles Viner, the founder of the Vinerian Professorship of Common Law, were also added to the library. Early purchases also included the purchase of the manuscripts of James Fraser to the value of £500, and those of George Sale for £157 10s., both concerned with the Middle East – the first on the advice of Thomas Hunt, Laudian Professor of Arabic. The texts appear to have suffered from poor care after their acquisition. Three further collections were purchased before Wise's death in 1767. Even at this early stage, the Trustees appear to have collaborated with the Bodleian to avoid duplication. The Library quickly became known as 'the Physic Library'. Despite its name, its acquisitions were varied for the first sixty years, but from 1811 its intake was confined to works of a scientific nature. During the first half of the 19th century the collections included coins, marbles, candelabra, busts, plaster casts, and statues. These collections have since been moved to more specifically appropriate sites. In other respects, Wise's tenure was marked only by his poor (and worsening) health and poor relations with the university. University members expected to be admitted and the vice chancellor made it clear to Wise that he believed the library part of the university and thus under his overall control. Wise did not agree, threatening at one point to padlock the library and refer any man who cut it to the courts. The vice chancellor took this as an unprovoked insult and turned to consideration of the university statutes and the imposition, if they did not already exist, of such statutes as would compel the ageing Wise to attend to his duties from which he was now regularly absent. Five years before his actual death in 1767, a satirical death notice was placed in the London papers announcing the "greatly regretted" death of Wise "[his death] occasioned by a violent cold, contracted by too close attendance on the duties of his respective offices". In those last years, Wise was so ill that he could no longer attend the library. Upon his death, his collection of coins was presented to the library. He was replaced by Benjamin Kennicott who served as librarian until his death in 1783. His librarianship saw the purchase of more Arabic, Hebrew and Persian works, the subject of study of Kennicott. Despite several reparative measures, the building continued to fall into disrepair, with Kennicott immersed in his academic study. Comments at the time of his death noted that the collection was "so far from being 'one of the first collections in the Universe,' that it is even inconsiderable and invaluable when compared, not only with the Bodley collection, but perhaps others in Oxford." Kennicott's successor, Thomas Hornsby, did nothing to improve the situation, devoting much of time to his other post of Radcliffe Observer. There are no records of any books being bought before his death in 1810. There was, however, one controversial benefaction of a series of marbles, with a custodian appointed and funded (along with the cost of securing the statues) by Sir Roger Newdigate. It was eventually accepted, although not without opposition from Hornsby who believed it would distract from the library's academic purpose and block readers' light. Upon Newdigate's death, the statues had not been purchased and his executors added to the opposition. The benefaction was reassessed and finally rejected. In the last years of his tenure, Hornsby was asked to provide a catalogue, but no such document was put together before his death. Hornsby's successor was chosen as George Williams. It was under his tenure that "a new era dawned" for the Radcliffe Library. Williams, a physician in the Radcliffe Infirmary and Professor of Botany, adopted an approach which had been mooted a couple of years before to fill the library's shelves not with a general collection of works, but rather specifically scientific books. Huge sums were spent from funds which had accumulated from previous years: £2000 in 1814, and around £500 annually for the years after. Dr. Abraham Robertson was asked to donate a copy of the Radcliffe Observatory's records each year in exchange for being allowed to borrow certain books. The Library also received a number of marble busts and a collection of 1,000 marble specimens. The grounds of the library were enclosed by railings in 1827 at a cost of £1,310, although the ascertainment of the exact extent of the Trustee's holdings required careful examination and a previous overlooked transfer completed. Upon Williams' death in 1834, the Trustees gave an unprecedented statement of thanks; it was echoed by a report in The Gentleman's Magazine which read: "In carrying into effect these great national as well as academic purposes, the Trustees found in Dr. Williams's extensive reading, retentive memory exact judgment, comprehensive views and philosophical mind, the very talents and accomplishments which were necessary to ensure the successful execution of their design". Williams was succeeded by John Kidd, Regius Professor of Medicine. Gas heating and lighting was introduced into the library, a third member of staff (an assistant) hired at a salary of £25 per annum, and insurance taken out against the risk of fire – £10,000 to cover the buildings and a further £10,000 for the books. In 1835, the library catalogue was finally published, for which Kidd received £100 by way of bonus. He was, however, unsuccessful in three attempts to secure a pay rise. The book collection continued to expand, with Kidd required to provide a memorandum of books added each year to the library, and the first proper bookcases installed. A visitors' book was created to distinguish students and academics from "those who visit the Library from mere motives of general curiosity". In other respects Library life was unremarkable for the rest of Kidd's tenure, which ended with his death in 1851. Henry Wentworth Acland succeeded Kidd as Librarian. He made several structural alterations, creating a reading room, improving the lighting and heating and adding a hot water system. More significantly, in light of the sum of £200 to be spent on books annually, which Acland considered insufficient, he set out a detailed proposal to bring the library under the leadership of the university. In 1856, he laid out his plan to the Trustees, at which point the library contained between 14,000 and 15,000 volumes: "[I fear] the Library be found wanting in some standard work of reference [or] the ordinary Scientific Literature [while] it is supposed by visitors that the great collection of scientific works in Oxford is to be found in the Radcliffe Library the Bodleian Library is far richer in scientific transactions and periodicals; it receives, or ought to receive, without cost all British books the Radcliffe Library must be accounted to be, and will remain, of much less public utility than is generally supposed." The Radcliffe Library building was to become a reading room of the Bodleian, and the collection transferred to the new 'Museum Library' being constructed (now the Radcliffe Science Library). The plan was accepted by both parties and on 23 October 1861 the keys to the Radcliffe Library building were handed to Bodley's Librarian. It took four more years to finalise everything. The Radcliffe Library building thus became the Radcliffe Camera as the library ceased to be fully independent. The Trustees retained the freehold to the building, which was finally transferred to the university in 1927.

Университеттің бір бөлігі ретінде кейінгі тарих

1909 және 1912 жылдар аралығында кітапхананың солтүстік газонының астында екі қабатты жер асты кітапхана салынды. Ол Бодлеянмен байланыстыратын туннель арқылы екі кітапхана ғимаратын көзден жасырып байланыстырды, бұл идеяны Генри Акленд 1861 жылы ұсынған. Бұл құрылыс халық арасында "Глинк" деп аталды. Радклиф ғылыми кітапханасы басқа ғимаратқа көшкеннен кейін, Радклиф камерасы Бодлеян кітапханасының қосымша оқу залдарына айналды. Жоғарғы оқу залының ішінде Джон Майкл Рисбрак жасаған алты футтық мәрмәрден жасалған Джон Рэдклифтің мүсіні орналасқан. 2023 жылдың қазанында "Just Stop Oil" жақтастары "Оксфорд" университетінің Ineos сияқты жанармай компанияларымен байланысына наразылық білдіріп, ғимаратқа қызыл бояу шашыратып тастады.

Сәулет

Ғимарат Англиядағы дөңгелек кітапхананың ең ерте мысалы болып табылады. Ол сыртынан үш деңгейлі және ішкі жағынан екі қабатты, жоғарғы қабатында галерея орналасқан. Ең төменгі деңгейі күшті тік бұрыштармен жасалған және сегіз қанатты шығыңқы бөліктері мен нишалар кезектесіп орналасқан. Ортаңғы деңгейі жұптасқан Коринфтік бағаналармен бөлінген, олар үздісіз антабламентті ұстап тұрады. Фронтонды терезелер мезонин ашылуларының үстінде орналасқан, бұл ішкі құрылымды көрсетеді. Жоғарғы деңгейі – сегізбұрышты барабан үстіндегі шамшырақты күмбез, вазалармен безендірілген балюстрадалы парапеті бар. Құрылысқа Хедингтон және Берфордтан жергілікті тас қолданылды, содан кейін ол тас қаптамамен жабылды. Күмбез және күмбездің үстіңгі жағы қорғасынмен жабылған. Ішіндегі бастапқы қабырғалар мен күмбез әкпен боялған, бірақ кейіннен алынып тасталды, нәтижесінде тастан ойылған әшекейлер ашылды. Күмбездің сәндік элементтері ғана гипстен жасалған. Бұл туралы 1747 жылғы "The Gentleman and the Lady's Pocket Companion for Oxford" басылымында да айтылған: "Оксфордтағы ең таңғажайып құрылыс – жаңа қоғамдық кітапхана".

Танымал мәдениетте

Дж. Р. Р. Толкин, "Сақиналардың иесі" кітабының авторы, бұл ғимараттың Нюменордағы Морготқа арналған Саурон ғибадатханасын еске алатынын айтқан. Бұл туралы "Notion Club Papers" еңбегінде де қөзделген. Дороти Сейерстің "Гауди түні" (1936) құпия романы Оксфордта өтеді, ал Лорд Питер Уимси мен Харриет Вэйн арасындағы маңызды қорытынды әңгімелердің бірі Радклиф камерасының (XXIII тарау) балюстрадалы дөңгелек шатырында болады. Камера "Жас Шерлок Холмс" (1985), "Опиум соғысы" (1997), "Святой" (1997), "Қызыл скрипка" (1998) және "Вонка" (2023) фильмдерінде түсірілім алаңы ретінде пайдаланылған.