Кіріспе

Фатимидтер әулетінің 4-ші халифасы (953–975 ж. билік етті)

Әбу Тамим Маад әл-Мү'із ли Дин Алла (أبو تميم معد المعزّ لدين الله; 26 қыркүйек 932 – 19 желтоқсан 975) – төртінші Фатимид халифасы және 14-ші исмаили имамы, 953 жылдан 975 жылға дейін билік еткен. Оның халифалығы кезінде Фатимид әулетінің билік орталығы Ифрикиядан (қазіргі Тунис) Мысырға көшірілді. Фатимидтер 969 жылы Мысырдағы Фатимид халифатының жаңа астанасы ретінде Каир қаласын ("Жеңімпаз") құрды.

Саяси мансап

Фатимидтер үшінші халифа әл-Мансур би Наср Аллах Әбу Язидтің көтерілісін басып жаншудан кейін, оның ұлы әл-Мұизздің басшылығымен бүкіл ислам әлемінде халифалық құру және Аббасидтерді құлату мақсатына қайта көңіл бөлді. Фатимидтер негізінен Мысыр мен Таяу Шығысқа баса назар берсе де, Магрибте және Испаниядағы Омейядтарға қарсы әскери науқандар жүргізілді. Сонымен қатар, Фатимидтердің Италияға жасаған шабуылдары Батыс Жерорта теңізінде теңіз үстемдігін Византия есебінен бекітті, тіпті Сицилияны уақытша басып алды. Бұл, Мысырға Фатимидтердің жолын ашты, өйткені Икшидид әулеті дағдарыста болды және Аббасидтер қарсы шабуыл жасауға шамасы келмеді. 969 жылы аймақ көп қарсылықсыз Фатимидтердің қолына көшті. Өзінің билігін нығайтқаннан кейін әл-Мұизз патшалық резиденциясын әл-Мансуриядан жаңадан салынған "әл-Мұизз жеңісі" қаласына, яғни Каирге көшірді, соның арқасында Фатимид мемлекетінің салмақ орталығы шығысқа жылды. Мысырда Якуб ибн Киллис кезінде мемлекеттік қаржыны жаңартпас бұрын, карматтардың бірнеше шабуылына тойтарыс беру қажет болды (972–974). Әл-Мұиззден кейін оның ұлы Әл-Әзиз (975–996) билікке келді.

Мәдениет жетістіктері

Әл-Мұйз басқа діндерге төзімділігімен танымал болды және яһуди және христиан халқының арасында құрметке ие болды. Ол 953 жылы қолдары мен киімдерін боямайтын қалам жасауды тапсырыс еткені үшін де мақталады, нәтижесінде резервуарда сия сақтайтын қалам пайда болды. Қади әл-Нұман әл-Тәмими (974 жылы қайтыс болған) өзінің еңбегінде Әл-Мұйз қалам жасауды тапсырғанын жазды: «Бірнеше күн өткен соң, осы құрылғының сипаттамасы берілген шебер алтыннан жасалған қаламды әкелді. Ол оны сиямен толтырып, жазып көрді, және ол шынымен де жазды. Бірақ қалам қажетті мөлшерден аспап сия шығарды. Сондықтан Әл-Мұйз оны сәл реттеуді бұйырды, және шебер солай істеді. Ол қаламды ұстады, қараса, оны қолда айналдырып, жағына бұрғанда, ешқандай сия іздері көрінбейді екен. Хатшы қаламды қолға алып жазса, ең әдемі әріппен жаза алады. Қаламды қағаздан көтергенде, сия ішінде қалады. Бұл керемет туынды екенін байқадым, мұндай нәрсені көретінімді ешқашан ойламаған едім. Әл-Мұйз дәуірінде Фатимид әдебиеті өркендеді, осымен қатар Ибн Хани сияқты дарынды ақындар пайда болды, оны көбінесе әл-Мутанаббимен салыстырып, Батыстың Мутанаббиі деп атады. Фатимид халифатының канондық заңы – Да'аим әл-Ислам Әл-Мұйз тұсында аяқталды.

Копт мәсіхшілерімен қарым-қатынас

Ал Муиз кезінде копт христиандарына үлкен еркіндік берілді. Копттар империяның жоғары лауазымдарына тағайындалды және өз дінін еркін ұстануға рұқсат алды. Ал Муиз тұсында Сирияның вице-падишасы Кузман ибн Нима болды, ол копт және христиандығын сақтады. Нейруз мерекесі, яғни копттардың Жаңа жылы тойлануына рұқсат берілді, бірақ от жағу және су шашу сияқты кейбір әрекеттерге тыйым салынды. Аль-Муизз бен Египет копттары арасындағы қарым-қатынасқа қатысты копт христиандары кейін жазған көптеген аңызда бар. Солардың бірінде Аль-Муизз Александрия папы Ибрахимды Каирдегі Мокаттам тауын жылжытуға шақырады, бұл Матай ілтебігіндегі «Егер сендердің сеніміңіз сары дәндей болса, мына тауға: «Осы жерден сол жерге жылжы» десеңдер, ол жылжыйды, ешнәрсе сіздер үшін мүмкін емес болмайды» деген сөзге саяды. Копт деректеріне сәйкес, Александрия папы Ибрахим копт қауымына үш күн-түн бойы ояу болуға және дұға етуге бұйрық берді. Үшінші түні папа Ибрахим түсінде Мариядан Симон терішіні іздеуді көреді. Аңызға сүйенсек, папа мен Симон бастаған копт қауымының дұғасымен Мокаттам тауы жылжыды. Бұл оқиға Северус Ибн әл-Мукаффаның «Александрия патриархтарының тарихы» кітабында баяндалған. Аңыз бойынша, Аль-Муизз тақты ұлына қалдырып, қалған өмірін монастырда өткізді. Ахмад Зәки Паша және Мұхаммед Абдулла Энан сияқты мұсылман тарихшылары бұл әңгімені жоққа шығарады.

Отбасы

Аль-Мұизздің жұбайлары туралы мәліметтер әртүрлі. Бір дерек бойынша, ол өзінің туысымен үйленген, одан екі ұлы болған, оның ішінде оның ізбасары әл-Азиз де бар. Басқа дереккөздерде оның басты жұбайы (әл-Сайида әл-Мұиззия) және әл-Азиздің анасы Махдия қаласынан шыққан құл қыз (жарья) Дурзан болғандығы айтылады. Ол әдемі дауысымен ән салғандықтан ("Twittering") деген лақап атқа ие болған (бірақ бұл жарьялар туралы тараған қалыпты стереотип болуы мүмкін). Аль-Мұизздің тағы бірнеше ұлы болған, бірақ есімдері белгілі екеуі: Тамим және Абдалла, ол мұрагерлікке тағайындалған, бірақ әкесінен бұрын қайтыс болды. Оның жеті қызы болған, олардың арасында үш қызының есімі белгілі: Ситт әл-Малик, Рашида және Абда. Соңғы екеуі 1050 жылы тоқсан жасқа жеткенде дүниеден өтті, артында мол мүлік қалдырды.