Кіріспе

Дрвар () – Босния және Герцеговина Федерациясының 10-шы кантонында орналасқан қала және муниципалитет. 2013 жылғы халық санағы бойынша муниципалитетте 7036 адам тұрады. Ол Босния және Герцеговинаның батысында, Босанско Грахово мен Босански Петровац қалалары арасындағы жолда, сондай-ақ Гламочқа жақын орналасқан. Дрвар кең далада, Босния Крайнасының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Динар Альпының Осечаница, Клековача, Виенка және Шатор таулары арасында жатыр. Шекараның оңтүстік-шығыс бөлігі Шатор тауынан Ядовник, Ужилицаға дейін созылып, Липово және Уна өзендеріне дейін төмендейді. Дрвар қаласын және оның көптеген шағын ауылдарын қамтитын бұл жоталы аймақтың ауданы шамамен 1030 шаршы километрді (400 шаршы миль) құрайды. Қаланың өзі көбінесе Унак өзенінің сол жағында орналасқан, теңіз деңгейінен шамамен 480 метр (1574 фут) биіктікте жатыр.

Атауы

Двар сөзі славян тіліндегі "дрво" сөзінен туындаған, ол "ағаш" деген мағынаны білдіреді. Югославия СФР кезеңінде Двар қаласы Иосип Броз Титоның құрметіне Титов Двар деп аталды.

Ерте тарих

Дрвар туралы алғашқы жазбалар 9 ғасырға дейін жетеді. 16 ғасырдың бірінші жартысында (шамамен 1530 жылы) осы аймақтың тұрғындары, Гламочтан Войновичтің басшылығымен, Загреб маңына (Метлика-Цумберак және төңірегіндегі төрт ауыл) қоныс аударды. Рим дәуірінде осы аумақта адамдар тұрғандығын Рим жолдарының қалдықтары куәландырады.

Австрия-Мажарстанның билігі

1878 жылы Двар, Босния мен Герцеговинаның қалған бөлігімен бірге, Австро-Венгрияның билігіне бағынды. 1893 жыл шамасында неміс өнеркәсіпшісі Клековача, Луньеваче, Срнетика және Осеченица тауларындағы шырша мен қарағай ормандарын пайдалану құқығын жалға алды. Steinbeis компаниясы 1918 жылға дейін аймақта жұмыс істеді, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін компания жаңа Югославия мемлекетіне өтті. Steinbeis компаниясы осы аймақта 25 жыл жұмыс істеген кезеңде орман өнімдерін өңдеу үшін толық инфрақұрылым құрды, оның ішінде Дрвар мен Добрлинде заманауи ағаш өңдеу фабрикаларын салу, жол желісін, 400 шақырымдық тар теміржол, телефон және телеграф желілерін салды. Осы кезеңде Двар шамамен 2800 адамды жұмыспен қамтитын өнеркәсіптік қалаға айналды, онда үйлер, ауруханалар, мейрамханалар, кафелер мен бөлшек сауда дүкендері салынды. Дрварда Альфонс Симуниус Блюмер құрған целлюлоза фабрикасы сияқты қосымша фабрикалар ашылды. Соңында, нашар еңбек жағдайы 1906 жылы Дрварда алғашқы ұйымдастырылған ереуілдерге әкелді. Бұл ереуілдер 1911 жылға дейін жалғасты, ол кезде Австро-Венгрия империясы мұндай әрекеттерге тыйым салды.

Югославия Корольдігі

1918 жылы Австро-Венгрия империясы құлдырады, одан кейін сербтер, хорваттар және словендер патшалығы құрылды, бірақ бұл Двар жұмысшыларының қиын жағдайын жеңілдетпеді. Олар одан да жақсы ұйымдасып, 1921 жылы тағы да ереуілге шықты. 1929 жылдан 1941 жылға дейін Двар Югославия Корольдігінің Врбас Бановинасының құрамына кірді. 1932 жылы экономикалық дағдарыс салдарынан 2000 жұмысшы жұмыссыз қалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

10 сәуірде нацистік Германиямен байланыстағы Усташе Хорватияның Тәуелсіз Мемлекетін (NDH) жариялады және Босния мен Герцеговинаның барлық аумағын өзінің аумағының бір бөлігі деп мәлімдеді. Дварда бұл Усташе үкіметінің орналасуының басталуына әкелді. Осы қозғалыс Хорватия Тәуелсіз Мемлекетіндегі Екінші дүниежүзілік соғыстың Холокостына ең жауапты болды, онда сербтер, яһудилер, рома, хорваттар және босниялық қарсыластар мен саяси оппозиция өкілдері концлагерлерге қамалып, өлтірілді. Бастапқыда Двардағы Усташе жасағы Дварда тұратын хорваттардан құралды, бірақ олар көп ұзамай Двардан тыс жерлерден келген адамдармен күшейтілді. 1941 жылдың маусым айында Усташе Двардың көрнекті азаматтарының үлкен тобын тұтқындап, Босански Петровац маңындағы Рисовацқа алып барды, онда оларды азаптап, өлтіріп, шұңқырға лақтырды. 1941 жылдың маусым және шілде айларында Усташе Двардың барлық серб ер адамдарын тұтқындағаннан кейін, олар жасқа және жынысқа қарамастан, барлық сербтерді, соның ішінде әйелдер мен балаларды тұтқындауға және өлтіруге дайындық бастады. Усташелердің геноцидтік әрекеттері серб халқын Двар көтерілісі деп аталатын көтеріліс ұйымдастыруға мәжбүр етті. Көтерілісшілер Каменички, Яворье, Крливичко-Заглавички, Боболюско-Цветнички, Трубарски, Мокроног және Тичевски және Граховско-Ресановски партизандық отрядтарына (Грахово аймағынан) біріктірілді. Жақында Двар, әсіресе 1944 жылдың 25 мамырында нацистік Германия басқыншыларының Титоны өлтіру әрекетімен өткен "Rösselsprung" операциясының орны ретінде танымал. Тито, бас партизан командирі, сол кезде Двар маңындағы төбелердегі "Тито үңгірі" деп аталатын партизандық бас штабында жасырынып отырды. Соғыстың 4 жылы мен 1 айында Двар бар болғаны 390 күн оккупацияда болды. 767 Двар тұрғыны қаза тапты және соғысқа дейінгі 13 үй ғана сақталды. Қаланың инфрақұрылымының шамамен 93%-ы қирады, ал мал басы 80%-дан астамға азайды. Дварды алғаш 1941 жылдың сәуір айында неміс әскері басып алды, одан кейін көп ұзамай итальяндықтар да басып кірді. Двар 1942 жылдың ортасына дейін, неміс және итальяндық әскерлердің соңғысы күшпен шығарылғанға дейін, қызу шайқастарды бастан кешірді. Немістер 1943 жылы Дварға қайта кіріп, кеткенде оны өртеп тастады. 1941 жылдың жазында четниктер Двар аймағындағы хорваттарды (көбінесе католиктерді) қуғынға алып, өлтірді. Ең маңызды оқиға – 1941 жылдың 27 шілдесінде четниктер жасаған азаматтық тұрғындарды қырғын – Трубар трагедиясы.

Югославияның СФР

Соғыстан кейінгі жылдары Дрвар қайта жаңартылды, ағаш өнеркәсібі қалпына келтірілді, жаңадан металл өңдеу, металл конструкциялар жасау және кілем тоқу өндірістері дамыды. Көп ұзамай, шалғайдағы ауылдарға электр энергиясы жеткізілді. Уақыт өте келе, ол жылына шамамен 200 000 туристі тартатын мақсатқа айналды, негізінен Титоның үңгіріне, ал 1981 жылдың 24 қарашасында Дрвар өз атын Титов Дрвар деп өзгертті.

Босния соғысы

1995 жылдың қыркүйегінде Двар, сондай-ақ басқа да бірнеше муниципалитеттер хорват әскерлерінің бақылауына өтті, ал серб халқы қашып кетті. Олардың көп бөлігі Баня-Лукаға қоныс аударды. Осы кезеңде Двар көтеріңкі болды, дерлік толық босады. 1995 жылға дейін Дварды негізінен босниялық сербтер мекендеген. 1992 мен 1995 жылдар аралығындағы Босния соғысы кезінде Двар қазіргі Република Српска деп аталатын мемлекеттің бақылауында болды. 1995 жылдың 3 тамызында Хорватия қарулы күштері босниялық хорваттардың көмегімен Шатор тауынан Дварды артиллериялық оққа тұтып бастады. Екі двар тұрғыны қаза тапты, егде жастағы ерлер мен әйелдер Петровацқа эвакуациялана бастады. Бір күннен кейін Хорватия үкіметінің қарулы күштері "Дауыл операциясын" бастады, оны Еуропалық Одақтың бұрынғы Югославиядағы арнайы өкілі Карл Бильдт "Балқандағы ең тиімді этникалық тазалау" деп атады, Хорватияның "Далматинская загора" аймағында, және жүздеген мың босқындардың колонналары машиналарда, тракторларда, вагонмен және жаяу жүріп, Хорватиядағы үйлерінен қашып бара жатқанда Двар арқылы өте бастады. Хорватия үкіметі күштері Двардың шеткі аудандарын қайта-қайта оққа тұтып, бірнеше күн бойы оқ жаудырды.

Салдары

1995 жылдың соңында Дейтон бейбіт келісіміне қол қойылғаннан кейін Дрвар Босния және Герцеговина Федерациясының құрамына кірді. Одан кейін хорват саясаткерлері Боснияның орталық бөлігінен шығарылған, негізінен 6000 босниялық хорватты жұмыс және бос үйлердің кілттерін уәде етіп, Дрварға көшіруге ынталандырды. Бұған қоса, 2500 хорват HVO әскері мен олардың отбасылары да орналасты, сонымен қатар шығарылған босниялық сербтердің үйлерін иеленді. Бұл халық құрамын күрт өзгертті және 1995 жылдан 1999 жылға дейін халықтың басым бөлігі хорваттардан тұрды. 1996 жылы аздаған сербтер өз үйлеріне қайтуға тырысты, бірақ хорваттар тарапынан мазақтау мен кемсітуге ұшырады. Дегенмен, олар 1996 жылдан 1998 жылға дейін үйлері тоналып, өртелуіне қарамастан, қайта оралуын жалғастырды. 1998 жылы шығарылған босниялық сербтердің қайта оралуына қарсы хорваттардың наразылығы көтеріліске және кісі өлтіруге әкелді. Ғимараттар мен үйлер өртеліп, Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық полиция күштері, SFOR күштері және серб босқындарының дауысымен сайланған Дрвар мэрі Майл Марчета шабуылға ұшырады. Сонымен қатар, Дрварға жақында оралған екі қарт серб өлтірілді. Дрвар қаласына келтірілген зиянның көп бөлігі соғыс кезінде емес, содан кейін хорват азаматтары мен әскери қызметкерлерінің қаланы басып алуы кезінде, Дрварға қайта оралуға тырысқан босниялық сербтердің үйлері мен бизнесі тоналып, өртеліп, туды. Жергілікті билік пен компаниялар, олардың саны аз болса да, хорваттардың басымдығында, ал сербтер жұмыс табуда қиындықтарға тап болып отыр.

Қазіргі заманғы

Босния соғысы аяқталғаннан бері шамамен 5000 босниялық серб Дрварға оралды. Дегенмен, қаладағы жұмыссыздық деңгейі 80% құрайды және көптеген тұрғындар Босния және Герцеговина Федерациясы үкіметін нашар экономикалық жағдайға кінәлейді. 2019 жылдың қыркүйегінде Сербия Президенті Александр Вучич, Босния және Герцеговина Президенттігінің серб мүшесі Милорад Додикпен бірге Дрварға ресми сапар жасады. Дрвар Серб муниципалитеттері альянсының мүшесі болып табылады.

Халық саны

Елді мекендердің халқы – Дрвар муниципалитеті
Елді мекен1961.1971.1981.1991.2013. Барлығы18 81120 06417 98317 1267 5601Дрвар3 6466 4177 0638 0533 7302Дрвар Село8444903Мокроноге6462984Шиповляни9984785Трнинич Бриег3822326Врточе1 582825

Этникалық құрамы

Этникалық құрамы – Дрвар қаласы
2013. 1991. 1981. 1971. 1961.
Жалпы 3,730 (100,0%) 8,053 (100,0%) 7,063 (100,0%) 6,417 (100,0%) 3,646 (100,0%)
Сербтер 3,160 (84,72%) 7,693 (95,53%) 6,006 (85,03%) 6,056 (94,37%) 3,645 (99,972%)
Хорваттар 527 (14,13%) 24 (0,298%) 42 (0,595%) 98 (1,527%) 95 (2,606%)
Басқалар 33 (0,885%) 48 (0,596%) 18 (0,255%) 50 (0,779%) 35 (0,960%)
Босниялықтар 10 (0,268%) 29 (0,360%) 22 (0,311%) 115 (1,792%) 33 (0,905%)
Югославиялықтар 259 (3,216%) 961 (13,61%) 66 (1,029%) 18 (0,494%)
Албандар 11 (0,156%) 16 (0,249%)
Словендер 3 (0,042%) 7 (0,109%)
Моңғолдар 9 (0,140%)

Этникалық құрамы – Дрвар муниципалитеті
2013. 1991. 1981. 1971. 1961.
Жалпы 7,560 (100,0%) 17,126 (100,0%) 17,983 (100,0%) 20,064 (100,0%) 18,811 (100,0%)
Сербтер 6,420 (91,25%) 16,608 (96,98%) 15,896 (88,39%) 19,496 (97,17%) 18,362 (97,613%)
Хорваттар 552 (7,845%) 33 (0,193%) 62 (0,345%) 141 (0,703%) 185 (0,968%)
Басқалар 53 (0,753%) 68 (0,397%) 32 (0,178%) 101 (0,503%) 61 (0,324%)
Босниялықтар 11 (0,156%) 33 (0,193%) 26 (0,145%) 213 (1,062%) 34 (0,181%)
Югославиялықтар 384 (2,242%) 1,949 (10,84%) 74 (0,369%) 169 (0,898%)
Албандар 12 (0,067%) 16 (0,080%)
Словендер 4 (0,022%) 7 (0,035%)
Моңғолдар 2 (0,011%) 16 (0,080%)

Экономика

Двар сол аймақтан келетін жоғары сапалы ағашқа байланысты Австрия-Венгрия дәуірінде-ақ жақсы танымал болған. Двар аймағы бүгінгі күнге дейін Босния және Герцеговинадағы ең ірі орман шаруашылығы және ағаш өңдеу орталықтарының бірі болып табылады. Бұл саладағы басты мәселелердің бірі – осы ағаш өңдеу индустриясымен байланысты кең таралған жемқорлық. 2004 жылы шамамен 110 000 м³ ағаш "жоғалып кеткен". 1 м³ ағаштың (екінші сұрыпты) орташа бағасы 100 БАМ (100 конвертируемый марка = 49,5 евро) құрайды.

Ерекшеліктері

"Дрварға шабуыл" – Дрварға жасалған неміс шабуылы туралы фильм. Сол кездегі қақтығыстарда қатты күрес болған аймақтағы кейбір жерлер әлі күнге дейін уақыттың әсеріне тимегендей көрінеді. Ең танымал орындардың қатарында "Тито үңгірі" және "Цитадель" бар. Соңғы аталған жерде өте нашар күйдегі австро-венгрлік зиратты табуға болады, онда 1944 жылғы шабуылдан кейін көмілген неміс әскерлерінің белгісіз саны болуы мүмкін. Сондай-ақ, римдік жол таңбасы (~100 ж.б.д.) бар. Тағы біреуін Заглавицаға жақын, Босански Петровацқа баратын жолда табуға болады. Дрвар сонымен қатар Сербияда шыққан, бірақ бүкіл Балқанда танымал болған, шабдалы немесе жусан жемісінен жасалған ракиясымен де әйгілі.