Кіріспе

Мим суретшісі немесе жай ғана мим (грекше μῖμος, mimos, "еліктеуші, актер") – мимді (Ұлыбританиядан тыс жерлерде пантомима деп те аталады) пайдаланатын адам, сөйлеуді қолданбай, дене қозғалысы арқылы әңгіме айтуды театрлық құрал ретінде немесе өнер көрсету түрі ретінде қолданады. Ескі заманда ағылшын тілінде мұндай өнер иесін мумер деп атаған. Мим үнсіз комедиядан ерекшеленеді, онда актер дыбыссыз фильмдегі кейіпкер немесе эскиздегі тұлға болады. Жак Копо, Commedia dell'arte және жапондық Noh театрының ықпалымен, актерлерін маскамен оқытқан. Оның шәкірті Этьен Декроу бұған зор ықпал етті, мимнің мүмкіндіктерін зерттеп, дамыта бастады және мимді мүсіндік формаға жеткізіп, натурализм шеңберінен шығарды. Жак Леко өзінің оқыту әдістемелерімен мим мен физикалық театрдың дамуына үлкен үлес қосты. Осының нәтижесінде, мим өнері 2017 жылдан бері Қазақстан Республикасының заңнамасына енгізілді.

Ежелгі Грекия мен Рим

Мим өнерінің бастауы ежелгі Грекияға дейін жетеді; атауы Pantomimus деп аталатын бір маскалы бишіден алынған, бірақ қойылымдар міндетті түрде үнсіз болған жоқ. Алғашқы жазылған мим – Эсхилдің «Тебаға қарсы жеті» пьесасындағы Телестес. Трагикалық мимді Киликиялық Пуладес, ал комикалық мимді Александриялық Батулл дамытты. Мим (мимиус) – Рим театрының ең ерте замандарынан бері бар, импровизация жағынан Ателлан фарсымен (соңғысының тұрақты кейіпкерлері болмаса) салыстырылады. Ол біртіндеп басты театр сахналарындағы аралықтар [эмболиум] немесе қосымшалар [экзодиум] ретінде Ателланаларды ығыстыра бастады; б.з.б. II ғасырында Флоралиядағы жалғыз драмалық оқиғаға айналды; ал келесі ғасырда Публий Сирус пен Децим Лаберий еңбектері арқасында техникалық жаңаруларға ұшырады. Мим басқа драмалардан бетпердесіздігімен және әйелдер мен еркектердің қатысуымен ерекшеленді. Тұрақты кейіпкерлердің ішінде жетекші (немесе курсив = жоқ), марионетка немесе stupidus болды.

Орта ғасырлардағы Еуропа

Орта ғасырлық Еуропада мимнің алғашқы түрлері, мысалы, муммерлік ойындар мен кейінірек үнсіз көрсетілімдер пайда болды. XIX ғасырдың басында Парижде Жан Гаспар Дебурау қазіргі заманда белгілі болған көптеген қасиеттерін бекітті – ақ бетпен үнсіз кейіпкер.

Батыс емес театрда

Осыған ұқсас қойылымдар басқа өркениеттердің театрлық дәстүрлерінде де кездеседі. Классикалық үнді музыкалық театры, көбінесе қате түрде "би" деп аталатын, орындаушының стильдік әрекеттері, қол қимылдары мен мимикалық иллюзиялар арқылы әртүрлі кейіпкерлерді, оқиғаларды және ландшафттарды бейнелейтін театрлық формалардың жиынтығы болып табылады. Көбінесе осы қойылымдарға ән салу, музыка және тіпті ритмикалық аяқ қимылдары да қосады. Бхарата Мунидің театр туралы ежелгі трактаты – "Натья Шастра" үнсіз орындау, яғни мукабхиная туралы айтады. Катхакалиде үнді эпостарынан алынған оқиғалар бет-әлпет, қол сигналдары және дене қимылдары арқылы баяндалады. Қойылымдар оқиғаны баяндайтын әндермен бірге өтеді, актерлер сахнаны ойнайды, содан кейін ән аяқталғаннан кейін актерлер оқиғаны толықтырады. Жапондық Но дәстүрі маскалардың қолданылуы және жоғары физикалық орындау стилінің арқасында Жак Копо мен Жак Лекок сияқты көптеген қазіргі заманғы мим және театр шеберлеріне үлкен әсер етті. Буто, көбінесе би түрі ретінде танылса да, түрлі театр шеберлері тарапынан қолданылып келеді.

Фильмде

Этьен Декроудың еңбектерінен бұрын мим өнері туралы маңызды трактат болған жоқ, сондықтан ХХ ғасырға дейінгі мимді қайта жаңғырту, көбінесе әртүрлі дереккөздерді интерпретациялауға негізделген болжамдардан тұрады. Дегенмен, ХХ ғасыр киноны да кеңінен қолдануға әкелді. Алғашқы кинотехнологияның шектеулері оқиғаларды минималды диалогпен айтуды талап етті, ол көбінесе интертитрлермен шектелді. Бұл көбінесе сахнадан алынған, стильделген физикалық актерлік өнерді қажет етті. Осылайша, мим, дыбысты фильмдердің пайда болуына дейін кинода маңызды рөл атқарды. Кинодағы актерлік өнердің миметикалық стилі неміс экспрессионистік киносында үлкен табысқа жетті. Чарли Чаплин, Гарольд Ллойд және Бастер Китон сияқты үнсіз киноның комедия актерлері мим өнерін театрдан үйренді, бірақ кино арқылы олардың өлімінен кейін ондаған жылдар бойы тірі театр сахнасында жұмыс істейтін мимдерге зор әсер етті. Шындығында, Чаплин тарихтағы ең жақсы құжатталған мим болуы мүмкін. Marx Brothers комедиялық тобының Харпо Маркс дыбысты фильмдер дәуірінде мим дәстүрін жалғастырды, оның үнсіз кейіпі ағалары Граучо мен Чиконың сөзді комедиясына қарама-қарсы келді. Белгілі француз комедия актері, жазушы және режиссер Жак Тати бастапқы танымалдылығын мим ретінде алды, ал оның кейінгі фильмдерінде диалогтар азая түсті, оның орнына көптеген нәзік, шебер хореографияланған визуалдық трюктар қолданылды. Тати, Чаплин сияқты, фильмдеріндегі әрбір кейіпкердің қимылдарын мим арқылы көрсетіп, актерлерінен оларды қайталауын сұрады.

Сахнада және көшеде

Мим сахнада орындалған, Марсель Марсо және оның "Бип" кейіпкері ең танымал. Мим көше театры мен кезбе артистердің арасында да кең таралған өнер түрі. Дәстүрлі түрде, мұндай қойылымдарда актерлер немесе актрисалар тар қара және ақ киім киіп, беттеріне ақ макияж жағады. Дегенмен, қазіргі заманғы мимдер көбінесе ақ макияжсыз ойнайды. Сол сияқты, дәстүрлі мимдер толығымен үнсіз болса, қазіргі мимдер сөйлемейді, бірақ кейде өнер көрсету кезінде дауыстық эффекттерді қолданады. Мим қойылымдары көбінесе күлкілі болады, бірақ кейбіреулері өте терең мағынаға ие болуы мүмкін.

Әдебиетте

Канадалық жазушы Майкл Жаконың "Соңғы көбелек" атты тұңғыш романы, нацистік оккупация астындағы Еуропада мим суретшісінің тағдырын айтады. Ол өзінің басқыншыларының бұйрығымен Қызыл Крест байқаушыларының алдында өнер көрсетуге мәжбүр болады. Нобель сыйлығының лауреаты Генрих Бёлльдің "Клоун" романы, сүйіктісі тастап кеткен соң кедейлік пен маскүнемдікке түсіп, құлдыраған Ханс Шнайр атты мим суретшісінің тағдырын баяндайды.