Кіріспе

Американдық драматург (1878–1958)

Рейчел Кротерс (12 желтоқсан 1878 – 5 шілде 1958) – американдық драматург және театр режиссері, көбінесе феминистік тақырыптарды қамтыған, сапалы пьесаларымен белгілі. Театр тарихшылары оны "ХХ ғасырдың басындағы ең табысты және жемісті драматург" деп мойындайды. Оның ең әйгілі пьесаларының бірі – «Сюзан және Құдай» (1937), ол 1940 жылы Джоан Кроуфорд пен Фредерик Марч қатысқан MGM студиясының фильміне негіз болды.

Өмірбаян

Кротерс 1878 жылдың 12 желтоқсанында Иллинойс штатының Блумингтон қаласында доктор Эли Кирк Кротерс пен доктор Мари Луиза (де Пью) Кротерстің отбасында дүниеге келді. Кротерстің анасы, тәуелсіз ойлы әйел, оның әкесі Абрахам Линкольнмен дос болған, қырық жасында медицина мектебіне барып, Иллинойстағы алғашқы әйел дәрігерлердің бірі болды, ол Блумингтондағы практикасына көп қарсылыққа тап болды. Ата-анасы дінге берілген, консервативті болғанмен, театрға қызығушылық танытпады, ақша, теңдік, тәуекелге бару және әйелдің қоғамдағы орны мәселелері Кротерстің өмірінің алғашқы жылдарынан бері маңызды болды. Отбасы қыздарының білім алуын қалағандықтан, Кротерс 1891 жылы он үш жасында Иллинойс мемлекеттік университетінің орта мектебін бітірді. Келесі жылы ол Бостондағы Жаңа Англия драмалық оқу мектебіне түсті, онда сахнаға деген құштарлығы дамыды. Театр мансабын іздеу үшін Нью-Йоркке көшу ниеті ата-анасынан қарсылық көріп, ол үйіне, Иллинойсқа қайтуға мәжбүр болды. Алайда, актерлік өнерге деген қызығушылығы сол жерде де жалғасты, ол Блумингтон драмалық клубының негісқалаушыларының бірі болды. (Оның таңдаған пьесалары сол кездегі деңгейге қарағанда өте дамыған еді: Ибсеннің әлі де даулы "Қуыршақ үйі" пьесасы клуб қойылымдарына ұсынғандарының бірі болды.) Он тоғыз жасында, әкесі қайтыс болғаннан кейін бес жыл өткен соң, Кротерске арманына жете алуға және Нью-Йоркке өз бетінше көшуге рұқсат берілді. "Мен Нью-Йоркте ешкімді танымайтын едім", - деп есіне алды ол кейінірек, "бірақ Дэвид Беласко мен Дэниел Фроман туралы естіген едім, олар менің хаттарыма жауап беруге ықылас танытты". Бұл оған жігер берді және әйгілі продюсерлердің көмегі сол жерде тоқтаса да, ол Блумингтоннан Манхэттенге (анасының қаржылық қолдауымен) кетіп, актерлік шеберлікті оқып, акциялық және гастрольдік труппада кішігірім рөлдерді тапты. 1899 жылы Кротерс өзінің бір актілік пьесаларын жаза бастады, ал келесі бірнеше жылда осы пьесаларға қойылымдар қойылып, жақсы пікірлер алғаннан кейін, ол Ибсен стиліндегі "әлеуметтік проблемалық драма" жанрында жас драматург ретінде танылды. Оның үлкен жетістігі 1906 жылы, жиырма сегіз жасында болды, оның алғашқы толыққанды пьесасы "Біз үш кісіміз" Нью-Йорктегі Мэдисон Сквер театрында 277 рет қойылды. Пьесаның Лондондағы тұңғыш көрсетілісі 1908 жылдың 10 маусымында Терри театрында өтті, онда Фанни Уорд басты рөлді ойнады. Сол кезден бастап 1940 жылдарға дейін Кротерс Бродвей театрының маңызды тұлғасы болды. Оның коммерциялық табысы тұрақсыз болды – хиттер мен сәтсіздіктер теңдей болды, бірақ ол өнімді және құрметке ие жазушы болды және орта жасқа келген кезде өте көп шығармалар жазды. 1917 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кротерс сахнадағы әйелдерге көмек көрсету қорын құрып, басқарды. 1932 жылы ол Ұлы депрессияға жауап ретінде "Стажерлерге көмек қорын" құруға көмектесті және 1951 жылға дейін директор болып қалды. 1940 жылы ол әйгілі сахналық есік кафесін басқарған Америка театр қанатын ұйымдастыруға жетекшілік етті және 1950 жылға дейін оның атқарушы директоры болды. 1958 жылдың 5 шілдесінде Коннектикут штатының Денбери қаласында қайтыс болды. Ол ешқашан үйленбеген.

Жұмыс

Рейчел Кротерстің пьесалары көбінесе заманауи әлеуметтік тақырыптар мен әйелдерге әсер ететін моральдық мәселелерді, соның ішінде жыныстық екі стандартты, сынақ некесін, «еркін махаббатты», ажырасуды, жезөкшелікті және Фрейдтің психологиясын қамтиды. Оның кейбір пьесалары ХХ ғасырдағы әйелдердің батылдығы мен өзгешелігі бар жас әйел кейіпкерлерін көрсету арқылы олардың күресіне деген жанашырлықты білдіреді, ал басқалары комедиялық элементтерді, тіпті пародиені және радикалды феминизмге деген сыни көзқарасты қамтиды. Сондықтан оның туындыларын саяси тұрғыдан анықтау қиын. Кейбір пьесаларда оның еркін рухты жас әйелдері, әсіресе сүйген адамын жоғалту қаупі төнгенде, дәстүрлі рөлдерге оралады. Ал басқаларында «Кротерс әйелдер қозғалысына деген көңілінің толуын және әйелдердің эмоционалдық өміріндегі кемшіліктерді оған байланыстыруға бейімділігін» көрсетеді. Бірақ Кротерс өзінің жақсы білгеніндей, әлеуметтік өзгерістердің қарқынды кезеңінде жазды. 1912 жылы ол: «Егер сіз уақыттың белгісін көруді қаласаңыз, әйелдерге назар салыңыз», – деді. «Олардың эволюциясы қазіргі өмірдегі ең маңызды нәрсе». «Үшеуіміз» пьесасы жазылған кезде, Он тоғызыншы түзетуге тағы он төрт жыл болатын, ал салыстырмалы түрде аз әйелдер некедегі теңсіздікке күмән келтірді. Ол 1930 жылдардың соңында пьеса жазуды тоқтатқан кезде әлем, кем дегенде АҚШ-тағы орта таптағы әйелдер үшін түбегейлі өзгерді. Кротерстің отыз бір актіден аса және толық көлемді пьесалары осы өзгерістерді, кейде оған берілгеннен гөрі әлдеқайда нәзік түрде көрсетеді. Мысалы, «Ол және ол» (1920) пьесасында Кротерс қазіргі заманғы американдықтардың осы өзгерістер кезеңінде кездесетін гендерлік мәселелерге деген түсінігін көрсетеді. 1910 жылы, ол пьесаның алғашқы жобасын жасаған кезде, «Ол және ол» өзінің басты кейіпкерлері ретінде тартымды ерлі-зайыптылар Том мен Энн Херфордты бейнелейді. Олар мансабы, баласы және бақытты некелері бар космополиттік жұп. Том әйелдердің құқықтарын қолдайды және әйелі өзінің жеке саласында, мүсіншілік саласында талантын көрсеткеніне қуанышты. Бірақ ол маңызды мүсін тапсырысын Эннге жоғалтқанда, отбасының сенімі сынаққа түседі: Том әйелінің қоғамдық жетістігімен және өзінің айқын сәтсіздігімен өмір сүре ала ма? Энн Томның ұялуымен және оның олардың қарым-қатынасына тигізетін әсерімен өмір сүре ала ма? Энннің кәсіби міндеттері қазір аналық міндеттерінен одан да алыстатып, өздерін ата-анасының жұмыспен шұғыл өмір сүруі себепті елемеген сезінетін жасөспірім қызына көмектесуден бас тарта ма? Басқа кейіпкерлердің ішінде Томның көмекшісі бар, ол өзінің болашақ әйелі журналист ретінде мансабын тастап, үй шаруасына айналады деп күтеді (жас әйелге жағымды перспектива емес); Энннің әкесі, оның қызы тіпті өз некелерін осылайша қауіпке тігуді ойластыратынына қорқады; және Томның тұрмысқа шықпаған әпкесі, өзін-өзі қамтамасыз етеді, бірақ күйеуі мен балалары жоқ болғандықтан бұл мәртебеге қол жеткізді, ол өкініш білдіреді. Пьеса Энннің балалы болу шешімі әйел үшін бәрін өзгертеді деп дәлелдеуімен аяқталады; аналық мансаптан артық болуы керек. Дегенмен, «Ол және ол» реакциялық немесе феминизмге қарсы трактат ретінде көрінбейді. Герфордтар кездескен дилемманың әділ еместігі жақсы дәлелденді, көрермендерді ойлануға қалдырады. Энннің қабілеті мен кең пейілділігі жақсы көрсетілді (ол 1920 жылдардағы американдық драмадағы үлкен әйел кейіпкерлерінің бірі). Ең бастысы, Кротерс өзінің әңгімесін жақсы ниеттер мен нақты фактілердің шынайы әлемінде орналастырды: шынайы теңдік әлі де болжам, тіпті либералды ерлер мен әйелдер арасында, және біреу балаларға қамқорлық жасауы керек. Сондай-ақ, ескі ұрпақтың құндылықтары (Энннің әкесі) және Жаңа әйелдің құндылықтары (Томның көмекшісінің болашақ әйелі, некеге тұрған кезде жұмысынан бас тартпауға ниеттенген) тиімді түрде атап өтіледі. «Ол және ол» пьесасы 1920 жылы Бродвейде сыншылардан мақұлдау алды (бірақ кассада жақсы шықпады) және 1980 жылы және 2005 жылы Нью-Йоркте жақсы қабылданып қайта қойылды. Кротерс өз уақытында және кейбір жағынан, таңғажайып түрде жұмыс істеді. Мысалы, Бірінші дүниежүзілік соғыстан бірден бұрын Бродвейде ақ нәсілділердің құлдығы, жыныстық қатынас арқылы жұғатын аурулар және жезөкше үйлер туралы пьесалар көбейді. Жазушылардың көпшілігі ер адамдар болған, және заңға жақын, бірақ I актке қатысты жеңіл жүрісті немесе ұрлау көрінісі бұл әдеттегі формулалық пьесалардың үлгісінің бөлігі болды. Кротерстің «Өзіміз» (1913) пьесасындағы көзқарасы ерекше болды. Ол 1912 жылы пьеса бойынша жұмысты бастады, бұл тренд басталмас бұрын, Bedford Street Reformatory for Women мекемесіне барып, түрмеде отырған жезөкшелермен сөйлесті және толығымен әйелдерге бағытталған көзқарасты қабылдауды шешті. «Сол дәуірдегі барлық ақ құлдық пьесаларының ең жақсысы» деп аталатын «Өзіміз» пьесасы түрмеден босатылғаннан кейін жаңа өмір құруға тырысқан, бірақ бұрынғы әдеттеріне қайта оралуын қалайтын, мұндай мақсатқа жете алмайтынына сенбеген немесе жақсы ниеттерін іске асыра алмаған адамдармен қоршалып отырған әйелдің тарихын айтады. Джордж Бернард Шоудың «Миссис Уорреннің кәсібі» сияқты, пьесада көрермендерге қызмет ету үшін жезөкше үй жоқ; ер адамдардың жыныстық құштарлығы мәселе екені, әйелдердің әлсіздігі немесе әдепсіздігі емес екені анық көрсетілген; және автор реформалық ниеттерге күмән білдіреді, қоғам өзінің жеңілтекке берілгендігімен байланысты. Бірақ Кротерс одан да әрі балады: бір кейіпкер (жазушының көзқарасын анық көрсетеді) ер адамдар да әйелдер сияқты қоғам тарапынан қатты сотталуы керек деп ұсынады, ал Кротерс әйелдердің жыныстық құштарлығы оның бейнелейтін жағдайында толығымен маңызсыз емес екенін мойындайды. Пьесаға сыншылар аралас пікір білдірді, көптеген сыншылар Кротерс өте аз ер адам кейіпкерлерін (барлығы жиырма бір кейіпкердің тек төртіншісі ер адам) жазғанын және «әйелдер көзқарасына» тым көп назар аударғанын айтты. Кротерстің әйелдердің жекелігі мен қоғамдық конформизмге деген қысымды көрсететін басқа пьесаларының ішінде оның алғашқы пьесасы «Үшеуіміз» (1906) бар, онда әйел кейіпкер, Невада кеніш иесі, әйелдің «абыройы» ер адамдардың қорғауы керек нәрсе екені туралы идеяға қарсы шығады; «Ер адамның әлемі» (1910), үлкен қабылдауды үміттене отырып, ер адамның атымен жарияланған әйел жазушының тарихы; және «Жаңа даналық» (1914), Жаңа әйелді және сынақ некелері туралы идеяны сатиралайтын пьеса. «Жақсы адамдар» (1921) және «Мэри үшінші» (1923) флапперлерді (Талулла Бэнкхед «Жақсы адамдарда» флаппердің бірін ойнады) комедиялық бейнелейді, ал «Соңғы күйеулер» (1931) және «Ханшайымдар кездескенде» (1933) әйелдердің сайлау құқығынан бері дамуына қатысты Депрессия дәуіріндегі көзқарастарды зерттейді. Кротерстің соңғы кәсіби өндірілген пьесасы «Сюзан және Құдай» (1937) оның ең үлкен коммерциялық табысы болды. Пьеса бай, бақытсыз және мағынасыз өмірді евангелисттік қозғалыста тауып, Парк Авенюдегі достарын дінге көшіруге тырысатын әйелдің тарихын айтады. Ол алкогольге тәуелді күйеуі мен қызын тастап, евангелист ретінде қоғамдық рөлді қабылдауды жоспарлайды, ол үшін ол күлкілі түрде дайын емес. Соңында Сюзан өзінің дінге бет бұруы оны жаңылыстырғанын, иман мен құтқару одан да күрделі екенін және күйеуіне тұрақты өмірге көмектесу әлдеқайда маңыздырақ екенін түсінеді. Кротерстің биографы Лоис Готлиб атақ геройының бейнесін «сатиралық, бірақ сонымен бірге шынайы сезімтал» деп табады. Кротерс 1920 жылдары қалыптасқан театр мамандарының «ешкілер желісінің» бөлігі болды. 1931 жылы Джуна Барнспен сұхбаттасқанда, ол ерлер басымдығы бар саласында қалай сәтті мансап құрғанын сұрағанда, Кротерс: «Әйел үшін көмекке әйелдерге жүгіну жақсы, әйелдер көбірек батыл, олар ең керемет тәуекелдерге баруға қуанышты. Меніңше, мен...» деп жауап берді.

Мұра

Кротерс өзінің көптеген пьесаларын режиссерлікке қойып, сахналық безендірілісін жасап, актерлерді таңдау арқылы жаңа белестерге жетті. Ол сондай-ақ басқа авторлардың бірнеше пьесасын қойды. Бүгінде көпшілікке онша танымал болмаса да, Кротерс 1930 жылдары Лилиан Хеллманнан бұрынғы онжылдықтарда сахна үшін жазған ең табысты әйел драматург ретінде есептелді. Рейчел Кротерс Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін театр әйелдері үшін жаңа мүмкіндіктер есігін ашты. Ол қайырымдылықпен айналысып, қоғамдық белсенді де болды. Театр әріптестерінің тұрмысын жақсарту мақсатында бірнеше ұйым құрды: Біріккен театр көмек комитеті, Сахналық көмек қоры (1932 жылдан 1951 жылға дейін директор), Сахналық әйелдердің соғыс кезеңіндегі көмек қоры және Соғыс кезеңіндегі Америка театр қанаты, ол танымал «Сахна есігі» (Stage Door Canteen) мекемесін ұйымдастырды және 1950 жылға дейін оның атқарушы директоры болды. 1939 жылдың 25 сәуірінде Кротерс Элеонора Рузвельттен «Chi Omega» әйелдер қауымдастығының ұлттық жетістік сыйлығын алды. Бұл сыйлық – «кәсіби, қоғамдық қызмет, өнер, әдебиет, бизнес және қаржы, немесе білім саласында ерекше жетістіктерге қол жеткізген американдық әйелге» берілетін алтын медаль еді. Literature OnLine сайтындағы өмірбаянында Рейчел Кротерс «20 ғасырдың басындағы ең маңызды американдық драматургтерінің бірі және қазіргі драманың дамуына зор ықпал еткен тұлға» ретінде сипатталған. Этан Мордденнің «Бродвейдің барлық жылтыры» атты тарихында оны «шындығындағы жол ашушы» деп атады. Әйел күйеуге шықпаған Кротерс 1958 жылы Коннектикут штатының Денбери қаласындағы үйінде 79 жасында дүние салды.

Бейімделулер

Үшеуіміз – 1914 жылы Мэйбел Талияферро, Крейттон Хейл және Мастер Стюарт ойнаған үнсіз фильм. A Man's World – 1918 жылы Эмили Стивенс, Джон Меркил және Фредерик Трусделл қатысқан үнсіз фильм. «Қарлы әйел» 31 – 1920 жылы Эмма Данн мен Генри Хармон ойнаған үнсіз фильм. 1941 жылы «Капитан – әйел» деп қайта түсірілді, басты рөлдерде Чарльз Коберн, Беула Бонди және Вирджиния Грей. 39 East – 1920 жылы Констанс Бинни, Реджинальд Денни және Элисон Скипворт ойнаған үнсіз фильм. Nice People – 1922 жылы Уоллес Рид, Бебе Дэниелс және Конрад Нагель ойнаған үнсіз фильм. «Жастық шарабы» – 1924 жылы Кротерстің «Мэри үшінші: Пролог пен үш актідегі комедия» пьесасы негізінде түсірілген үнсіз фильм, Элеонора Бордман, Джеймс Моррисон, Джонни Уокер және Паулин Гарон ойнаған, режиссері Кинг Видор. «Шағын саяхат» – 1927 жылы Клэр Виндзор, Уильям Хейнс және Гарри Кэри ойнаған үнсіз фильм. Let Us Be Gay – 1930 жылы Норма Ширер қатысқан фильм. Осы пьеса 1931 жылы француз тілінде Soyons gais деген атаумен түсірілді, режиссері Артур Робисон, басты рөлде Лили Дамита. «Ерлердің жолы» – 1933 жылы Warner Baxter, Helen Vinson және Warner Oland ойнаған фильм. When Ladies Meet – 1933 жылы Энн Хардинг, Мирна Лой, Роберт Монтгомери, Элис Брэди және Фрэнк Морган ойнаған фильм. 1941 жылы сол атаумен Джоан Кроуфорд, Роберт Тейлор және Гри Гарсон қатысқан фильм қайта түсірілді. «Кэри ананың тауықтары» – 1938 жылы Анн Ширли мен Руби Килер ойнаған фильм. «Сюзан және Құдай» – 1940 жылы Джордж Кукор режиссерлігімен Джоан Кроуфорд пен Фредерик Марч ойнаған фильм.