Кіріспе

Неміс-американ филологы (1943 жылы туған)

Майкл Витцель (18 шілде 1943 жылы туған) – неміс-американ филологы, салыстырмалы мифологияны зерттеуші және Үндітанушы. Витцель Гарвард университетінің Уэльс санскрит профессоры және «Гарвард шығыстану сериясының» редакторы (50-100 томдық). Витцель Үндістанның қасиетті мәтіндері, әсіресе Ведалар және Үндістан тарихы саласындағы сарапшы. Хиндутва жазушыларының пікірлерін және сектанттық тарихи ревизионизмді сынаған Витцель, Калифорниядағы индуизм тарихына қатысты оқулықтардағы дауға байланысты АҚШ мектептерінің оқу бағдарламаларына ықпал етуге жасалған кейбір әрекеттерге қарсы шықты.

Өмірбаяндық мәліметтер

Майкл Витцель 1943 жылғы 18 шілдеде Германияның Швибус қаласында (қазіргі Польшаның Швибодзин қаласында) дүниеге келген. Ол 1965-1971 жылдары Поль Тиеме, Х. П. Шмидт, К. Хоффман және Дж. Нартен басшылығымен Германияда, ал 1972-1973 жылдары Мимамсака Джунанат Пандит басшылығымен Непалда индулогияны оқыды. 1972 жылдан 1978 жылға дейін ол Непал-Германия қолжазбаларын сақтау жобасын және Катмандудағы Непал зерттеу орталығын басқарды. Ол Тюбингенде (1972), Лейденде (1978–1986) және Гарвардта (1986–2022) сабақ берді, сондай-ақ 2022 жылдан бастап Уэльс зерттеу профессоры қызметін атқарады: ол Киотода (екі рет), Парижде (екі рет) және Токиода (екі рет) арнайы шақырылған профессор болып жұмыс істеді. 1972 жылдан бері санскрит тілін оқытып келеді. Витцель «Vedic Studies» электрондық журналының және «Harvard Oriental Series» басылымының бас редакторы. Витцель 1999 жылдан бері Тарихқа дейінгі тілдерді зерттеу қауымдастығының, ал 2006 жылдан бері Салыстырмалы мифология халықаралық қауымдастығының президенті. 2003 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды және 2009 жылы Германия шығыстану қоғамының құрметті мүшесі аталды. 2013 жылы Гарвард университетінің өнер және ғылым факультетінің Кэбот стипендиаты болып тағайындалды, бұл оның салыстырмалы мифология бойынша жазған кітабының еңбегі үшін берілген награда.

Филологиялық зерттеулер

Ғылыми зерттеулердің басты тақырыптары – Веда санскритінің диалектілері, ежелгі Үндістан тарихы, Веда дінінің қалыптасуы және Үндістан субконтинентінің тілдік тарихы.

Алғашқы еңбектері мен аудармалары

Витцельдің алғашқы филологиялық жұмысы Үндістанның ең көне мәтіндері – Ведалар, олардың қолжазбалары және дәстүрлі оқылуымен айналысады; оған белгісіз мәтіндердің бірнеше басылымдары мен аудармалары (1972) кірді, мысалы, Ката Араньяка. Ол Т. Гото және тағы басқалармен бірге Ригведаның неміс тіліне жаңа аудармасын бастады (I-II кітап, 2007, III-V кітап, 2012).

Ведалық мәтіндер, Үндістан тарихы және Куру патшалығының пайда болуы

1987 жылдан бері ол Веда мәтіндерін (1987) және олардағы ерте Үндістан тарихының, әсіресе Ргведа және одан кейінгі кезеңнің – Қара Яджурведа Самиталары мен Брахмандар арқылы бейнеленген – куәліктерін жергіліктендіруге көбірек ден қойды. Бұл жұмыс Гарвард археологтарымен, мысалы Р. Медоумен тығыз байланыста жүргізілді, олармен бірге оқыту да жүргізілді. Витцель Дели аймағында Куру патшалығының пайда болуын (1989, 1995, 1997, 2003) көрсетуге, оның маңызды мәдениеті мен саяси басымдығын, сондай-ақ кеш Ведалық мемлекеттердің пайда болуын және олардың Солтүстік Үндістан және одан тысқары аймақтарда Веда мәдениетінің географиялық таралуындағы рөлін зерттеуді мақсат етеді. Нәтижесінде Веда диалектілеріне (1989) қатысты толық зерттеулер, Веда канонының дамуы (1997) және Ежелгі Үндістанның (2003, 2010 жылы қайта басылды) тарихы жазылды.

Солтүстік Үндістанның Ведаға дейінгі субстраттық тілдері

Ежелгі Үндістан тарихының тілдік жағы Үндістанның солтүстігіндегі Ведаға дейінгі субстрат тілдерін зерттейтін бірқатар мақалаларда (1993, 2000, 2001, 2006, 2009) қарастырылған. Бұл нәтижесінде, австроазиялық тілге ұқсас, бірақ одан өзгеше ("Пара Мунда" деп аталатын) префикс тілінен, сондай-ақ басқа анықталмаған тілдерден көптеген қарыз сөздер кездеседі (мунда, хаси және т.б.). Сонымен қатар, Веда және көне иран тілдеріндегі көптеген сөздер Орталық Азияның субстрат тіліне (1999, 2003, 2004, 2006) дейін жетеді. Бұл зерттеу Ф. Саутворт пен Д. Стамппен бірлесіп, SARVA жобасының, оның ішінде Оңтүстік Азия субстрат сөздігі арқылы үнемі жаңарып отырады.

Салыстырмалы мифология

Соңғы жылдары ол ежегінді үнді, еуразиялық және басқа мифологиялар арасындағы байланысты зерттеді (1990, 2001–2010), нәтижесінде Еуразия мен Американың көп бөлігін қамтитын тарихи салыстырмалы мифологияның жаңа схемасы пайда болды ("Лауразия", IACM-нің Гарвард, Киото, Пекин, Эдинбург, Равенштейн (Нидерланды), Токио, Страсбург, Санкт-Петербург, Тюбинген, Ереван конференцияларына қараңыз). Бұл тәсіл бірнеше мақалада қолданылды. 2012 жылдың соңында жарық көрген "Дүниежүзі мифологияларының шығу тегі" кітабында жаңадан ұсынылған тарихи салыстырмалы мифология әдісі кеңінен талданған; (ғылыми сынға және мерзімді жаңартуларға қараңыз). Оны әлеуметтік антропологтар ең маңызды туынды деп санауы керек, ал санскрит профессоры Фредерик Смит оны жоғары бағалап, былай деп жазды:

> Вицельдің тезисі барлық басқа диффузионистік модельдерге деген көзқарасты өзгертеді. Оның пәнаралық тәсілі болашағы зор екенін ғана емес, ол қазірдің өзінде келгенін және мифология ғылымы деп айтуға болады.

Ал Брюс Линкольн бұл еңбекте Вицельдің "терең тарих, көші-қон толқындары, таралу үлгілері және әлем халқының екі үлкен тобына тән ойлау/баяндау стильдері арасындағы қарама-қайшылықтар туралы теориясы негізсіз, дұрыс ойланбаған, сенімсіз және оның салдары қатты алаңдатады" деген қорытындыға келді.

"Тұрғылық арийлер" сынға алынды

Витцель Веда мәтіндерін "негіссіз түсіндірулер" деп атап, Н. С. Раджарам сияқты Инду жазуларының шешілуін сынаған мақалалар жариялады.

Индус жазуы

Витцель Синд жазуының тілдік сипатын күмәндандырды (Фармер, Спроат, Витцель 2004). Фармер, Спроат және Витцель Синд жазуы тілдік емес деген тезисін қолдау үшін бірқатар аргументтер ұсынды, олардың ең маңыздысы – жазулардың өте қысқа болуы, дамыған Хараппа цивилизациясының 700 жылдық кезеңінде сирек кездесетін таңбалардың көптігі, және нақты сөйлеу тілінің (сылаб немесе әріп негізінде) бейнелеріндегі кездейсоқ қайталаудың болмауы, мысалы, египеттік картюштарда көрініп тұрғанындай. Бұрын ол, Индус халқының (бір бөлігі) тілі болуы мүмкін австроазиялық мунда тілдерімен байланысты, бірақ олармен толықтай сәйкес келмейтін, «пара-мунда» деп аталатын субстрат болған деген болжам жасаған. Аско Парпола 2005 жылы Фармер, Спроат және Витцельдің тезисін қарап, олардың аргументтері «оңай жолдандырылатынын» айтты. Ол қытай тіліндегі көптеген сирек таңбалардың болуын атап көрсетіп, «алғашқы лого-сылабикалық жазудағы қысқа мөр мәтіндерінде таңбаларды қайталаудың аса қажеттілігі жоқ» деді. 2007 жылғы лекциясында Парпола Фармер және басқалардың 10 негізгі аргументін қайта қарастырып, оларға қарсы аргументтер келтірді. Ол «жазу ребус принципін қолданып, кейбір таңбаларды фонетикалық түрде жазса, тіпті қысқа сөз тіркестері мен толық емес сөйлемдер де толыққанды жазу болып саналады» деді. Бұл барлық мәселелер Ричард Спроаттың «Корпустар және тілдік емес символдар жүйесінің статистикалық талдауы» (2012) атты еңбегінде жоққа шығарылды.

Конференциялар

Витцель Гарвардта бірқатар халықаралық конференцияларды ұйымдастырды, мысалы, аралық халықаралық Ведалық семинарлардың біріншісі (1989, 1999, 2004; 2011 жылы Бухарестте, 2014 жылы Кераладағы Кожикодеде), Үндістанда қалыңдық және қалыңдықты өртеу жөніндегі бірнеше жылдық халықаралық конференциялардың біріншісі (1995 ж. және одан кейін), Оңтүстік және Орталық Азия этногенезі туралы жыл сайынғы дөңгелек үстелдер (1999 ж.ж.) және 2005 жылдан бастап салыстырмалы мифология бойынша конференциялар (Киото, Пекин, Эдинбург, Равенштейн (Нидерланды), Токио, Гарвард, Токио), сондай-ақ Страсбург, Санкт-Петербург, Тюбинген және Ереванда. Бейжің конференциясында ол Халықаралық салыстырмалы мифология қауымдастығын құрды. Витцель Білім беру кеңесінің президентіне: «Ұсынылған түзетулер ғылыми емес, діни-саяси сипатта және негізінен индуизмді қолдайтындар мен өздерінің мамандықтарынан тыс мәселелер туралы жазатын маманданбаған академиктер тарапынан ілгерілетіледі», - деп жазды. Бұл хатқа Үндістанның тарихшылары Ромила Тапар мен Д.Н.Джа сияқты Үндістанның тарихы мен мәдениеті бойынша мамандық алған 50-ге жуық халықаралық ғалым қол қойды және кейін қабылданған келісімді түзетулерді жасауға көмектесті. Ол Массачусетс сотында сотқа шақыруды мәжбүрлеу үшін CAPEEM-нен талап арыз берді, бірақ екі рет қабылданбады. Ол CAPEEM-ке құжаттарын тапсырып, куәлік берді. Витцельді индуизмге қарсы бейтараптық танытуда да айыптады, бірақ ол бұл айыпты жоққа шығарды. "Rediff India abroad" телеарнасына берген сұхбатында аға редактор Суман Гуха Мазумдер индуизм туралы қате пікірлерді түзету үшін «Hindu Education Foundation» және «Vedic Foundation» ұйымдарының ниеті жақсы екенін, бірақ олардың бұл әрекеті діни, тар және тарихи тұрғыдан дұрыс емес екенін мойындады. «Мен индустардан жек көремін» деген сын-пікірлерді жоққа шығара отырып, Витцель былай деді: «Мені әрқашан индустардан жек көремін деп бұрмалайды, бірақ мен олай емеспін. Мен тарихты бұрмалайтын адамдарды жек көремін». HEF науқанын сыншылар «Санг Паривардың сектанттық күн тәртібімен басқарылатын, бұл термин әдетте Үндістанның Бхаратия Джаната партиясының, Раштрия Сваямсевак Сангхтың және Вишва Хинду Паришадтың индус ұлттық триумвиратын сипаттау үшін қолданылады» деп жоққа шығарды. Калифорния университетінің тарих профессоры Винай Лал Білім беру кеңесінің басшылығына жазған хатында былай деп жазды: «Мен білетінімше, индуистік білім беру қоры мен Ведалық қоры және олардың қолдаушылары өз қатарында профессор Баджпайдан басқа, үнді тарихы мен дінінің ешқандай академиялық мамандарын санамайды. Америка Құрама Штаттарының ең үздік мемлекеттік зерттеу университет жүйесіне ие мемлекетте бұл екі қор UC жүйесінде (оның он кампусы бар) өз көзқарастарын қолдауға үнді тарихы мен дінінің бірде-бір профессорын таба алмағаны таңғаларлық факт. Шын мәнінде, олардың пікірлерін қолдайтын АҚШ-тағы кез келген ғылыми университетте бірде-бір ғалым табу қиын болар еді десек, артық айтқандық емес».