Кіріспе

Поти Шреерамулу (IAST: Poṭṭi Śreerāmulu; 16 наурыз 1901 – 15 желтоқсан 1952) – үнді азаттық күрескері және революционер. Шреерамулу Андхра аймағында Андхра мәселесі үшін өзін құрбан еткені үшін "Амардживи" ("Өлмес жаратылыс") деп құрметтеледі. Ол Андхра-Прадеш штатын бөліп шығаруды қолдау үшін 56 күн аштық жариялағандығымен белгілі болды; осы процесте қаза тапты. Оның өлімі халық арасында тәртіпсіздікке ұшырады және Үндістанның премьер-министрі Джавахарлал Неру, Шреерамулудың қайтысынан үш күн өткен соң, жаңадан тәуелсіз ел Андхра штатын құруға ниетті екенін жариялады. Ол өмірін тамил тілді Мадрас президенттігінен бөлек телугу тілді штат құруға арнады. Оның күресі "Андхра штаты" деп аталған жеке телугу тілді штаттың құрылуына әкелді.

Ерте өмір

Шрирамулу 1901 жылы Неллор ауданындағы Падаматапаллиде Гуравайя мен Махалакшмамманың телугу индуист отбасында дүниеге келді. Бұл аймақта ашаршылық жағдайлар туғандықтан, отбасы Мадрасқа көшіп кетті. Кейін олар Андхра-Прадеш штатының Неллор қаласында тұрды. Мадрастағы орта мектепті бітіріп, Бомбей қаласындағы Виктория мерейтойлық техникалық институтына санитариялық инженерлік мамандығын оқуға түсті. Жоғары білімін аяқтаған соң, Срирамулу Бомбей қаласындағы Ұлы Үндістан түбегі темір жолында жұмыс істеді. 1929 жылы Срирамулу әйелі мен жаңа туған баласынан айырылды. Екі жыл өткен соң, ол жұмысынан кетіп, Гандидің Сабармати ашрамына қосылып, Үндістан тәуелсіздігі үшін күреске қатысты.

Тәуелсіздік қозғалысы мен далиттердің дамуы

Сриерамулу Үндістанның тәуелсіздік қозғалысына қатысып, 1930 жылғы тұз сатьяграхасына қатысқаны үшін түрмеге қамалған. 1941-1942 жылдары ол жеке сатьяграха мен «Индияны тастаңыз» қозғалысына қатысып, үш рет түрмеге қамалған. Ол Гуджарат штатының Раджкот қаласында және Андхра-Прадеш штатының Кришна ауданындағы Комараволу ауылында ауылды қайта құру бағдарламаларында жұмыс істеген. Ол Ернени Субраманьям құрған Комараволудағы Ганди ашрамына қосылған. Махатма Ганди Сриерамулудың адалдығы мен ораза тұту қабілетіне тоқталып: «Егер менде Сриерамулу сияқты он бір ізбасар болса, бір жылдың ішінде британдық үстемдіктен азаттыққа жетер едім», – деген. Ол Неллордағы Мулапетадағы Вену Гопала Свами храмына далиттердің кіру құқығын қамтамасыз ету үшін қосымша ораза ұстаған, және бұл құқықтар ақырында қол жеткізілген. Ол Мадрас үкіметінен далит қауымын одан әрі көтеруге бағытталған жағдайлы бұйрықтар алу үшін тағы да ораза ұстаған. Нәтижесінде, үкімет аудандық әкімдерге аптасына кем дегенде бір күн далиттерді көтеру шараларына жұмсауды тапсырған. Өмірінің соңғы кезеңінде Сриерамулу Неллорда тұрып, далиттерді көтеру үшін жұмыс істеген, қала көшелерінде жалаң аяқ, күнге шатырсыз, далиттерді көтеруді талап ететін плакаттармен жүрген. Кейбір жергілікті тұрғындар оны ақылдан безген деп ойлаған, ал далит емес касталар мен оның өзінің Комати қауымы далиттерге деген қолдауы үшін оны сынаған.

Андхраның мемлекеттігі

Мадрас президенттігіндегі телугу халқының мүдделерін қорғау және Андхра халқының мәдениетін сақтау мақсатында, ол үкіметті Андхра аймағын Мадрас президенттігінен тілдік принцип бойынша бөліп, Мадрасты астана ету туралы халықтың талаптарын тыңдауға мәжбүрлеуге тырысты. Ол ұзақ аштық ұстады, бірақ премьер-министр Джавахарлал Неру Андхра штатын құруға қолдау көрсетуге уәде берген соң тоқтатты. Бұл уәдеге қарамастан, мәселеде аз ғана прогресс болды, себебі телугу халқы Мадрасты болашақ астанасы ретінде сақтап қалуға талап етті. Джавахарлал Неру, Валлабхай Патель және Паттабхи Ситарамайя басқарған «Жавхар, Валлабхай, Паттабхи» комитеті бұл ұсынысты қабылдамады. Андхра штаты әлі құрылмағандықтан, Шрерамулу 1952 жылдың 19 қазанында Махариши Булусу Самбамуртидің Мадрастағы үйінде аштық ұстауды қайта бастады, қолдаушылары Мадрасты сақтап қалудың бекер екенін айтқандарына қарамастан. Андхра конгресс комитеті аштыққа қатыспағанына қарамастан, бұл әрекет көпшіліктің назарын аударды. Андхра халқының ереуілдері мен демонстрацияларына қарамастан, үкімет жаңа штат құру туралы нақты мәлімдеме жасаған жоқ, және Шрерамулу 1952 жылдың 15 желтоқсанындағы түні қайтыс болды. Қазіргі үнді тарихында одан бұрын тек бір ғана адам – Джатин Дас өлімге дейін аштық ұстаған, ал қалғандары аштықты тоқтатып, тұтқындалып, күштеп тамақтандырылған немесе ауруханаға жатқызылған. Оның жаназасы кезінде адамдар оның құрбандығын мақтап ұрандар салды, Мадрастағы Маунт-роудқа жеткенде мыңдаған адамдар қосылды. Шеру тәртіпсіздікке ұласып, мемлекеттік мүлік қиратылды. Жаңалық тарағаннан кейін Визианагарам, Вишахапатнам, Виджаявада, Бхимаварам, Тадепаллигудем, Раджамундри, Элуру, Гунтур, Тенали, Онголе, Канигири және Неллорда тәртіпсіздіктер орын алды. Полиция Анакапалле мен Виджаявадада жеті адамды атып өлтірді. Халықтың наразылығы үш-төрт күнге созылып, Мадрас және Андхра аймандарының қалыпты өмірін бұзды. 1952 жылдың 19 желтоқсанында премьер-министр Неру жеке Андхра штаты құрылатынын жариялады.

Салдары

1953 жылғы 1 қазанда Курул қаласы астанасы болған Телугу тілді Андхра штаты құрылды. Кейіннен Телангана деп аталған Хайдарабад штатының Телугу тілінде сөйлейтін аудандары Андхра штатымен біріктіріліп, Андхра Прадеш штаты құрылды. 1956 жылғы 1 қарашада құрылған жаңа штаттың астанасы Хайдарабад қаласы болды.

Мұра

Поти Шрерамулу қайтыс болған үй Ченнаи қаласы, Майлапур ауданындағы Рояпетта жолының 126 нөмірінде орналасқан. Андхра штатының мемлекеттік үкіметі оны маңызды ескерткіш ретінде сақтап келген.