Кіріспе
Серб әдебиеті – серб тілінде және/немесе Сербияда, сондай-ақ сербтер тұратын барлық басқа да жерлерде жазылған әдебиет. Серб әдебиетінің тарихы Неманичтер әулеті дәуіріндегі, тіпті одан бұрынғы дербес туындылардан басталады. 15 ғасырда Сербия мен көрші елдердің құлауынан кейін, оккупацияланған аймақтарда әдебиет тарихында үзіліс пайда болды. Алайда, серб әдебиеті Еуропалық үкімшілік астындағы сербтер қоныстанған жерлерде үздірілмей дамыды және 18 ғасырда Воеводинада барокко туындыларының жарық көруімен қайта жанданды. Сербия Серб революциясынан (1804–1815) кейін тәуелсіздік алып, содан бері серб әдебиеті гүлденуде. Көптеген серб жазушылары халықаралық деңгейде танымал болды.
Serbian literature , refers to literature written in Serbian and/or in Serbia and all other lands where Serbs reside. The history of Serbian literature begins with the independent works from the Nemanjić dynasty era, if not before. With the fall of Serbia and neighboring countries in the 15th century, there is a gap in the literary history in the occupied land. Serbian literature, however, continued uninterrupted in Serbian inhabited lands under European rule and saw a revival with Baroque works published in the 18th century in what is today Vojvodina. Serbia gained independence following the Serbian Revolution (1804–1815) and Serbian literature has since prospered. Several Serbian writers have achieved international fame.
Барокко, ағартушылық және классицизм
Воеводинадағы серб әдебиеті ортағасырлық дәстүрді дамытуды жалғастырды, ол ежелгі серб және орыс бароккосының ықпалымен қалыптасты, бұл славяндық серб тілінде өркендеуге жетті. Барокко серб әдебиетінде маңызды орын алды, ол Османлы шапқыншылығымен тоқтатылған еді. Кейіннен ол қайта жандандырылып, қайтадан маңызға ие болды. Осы кезеңнің көрнекті барокко жазушысы – Гаврил Стефанович Венклович, ол түрлі жанрларда көптеген шығармалар жазып, тілді реформалауды ерте бастады. Сол кездегі тағы бір маңызды авторлар: Димитрие Любавич, Дьордже Бранкович, Андрия Змаевич, Василий III Петрович Ньегош, Мойсей Путник, Павел Юлинац, Марко Елисеич, Иоаким Вуич, Лука Милованов Георгиевич, Никанор Груич, Йован Суботич, Йован Раич, Захарие Орфелин, Симеон Пищевич, Герасим Зелич және тағы да басқалар. Шетелдік оккупация кезінде өздерінің білім беру мекемелері болмағандықтан, сербтер орыс авторларын және педагогтарды ұлттың біліміне көмектесуге шақырды. Осы авторлардың келуі нәтижесінде поэзия прозадан гөрі басымдыққа ие болды. Сонымен қатар, драма және театр да пайда болды. Қазіргі Сремски-Карловцидегі гимназия (мектеп) 18 ғасырда бірнеше жыл бойы мәдени орталыққа айналды, оны Эммануэль Козачинский басқарды, ол 1734 жылы танымал барокко туындысы – «Траедокомедияны» жазды. Ағарту дәуірінде Мария Терезия жүзеге асырған тарихи реформалармен бірге жаңа мәдени үлгі қалыптасты. Ағартушылардың қатарында Доситей Обрадович, Атанасие Стойкович, Евстатий Михайлович және Атанасие Николич болды. Саяси, мәдени және діни себептерге байланысты серб ағартушылығы еуропалық деңгейде ерекше көзге түсетін еңбек жасамады, бірақ ол барлық көркемдік салаларды қамтыды. Осы кезеңнің ең маңызды туындысы – Доситей Обрадовичтің «Жivot i priključenija» еңбегі саналады. Классицизмді Алексие Везиличтің өлеңдері арқылы таныстырды, ол сонымен қатар Ағарту дәуірінің негізгі құндылықтарын қолдады. Осы кезеңнің ең көрнекті драматургі – Иован Стерия Попович, оның шығармаларында романтизм элементтері болғанымен, ең танымал серб классицистік ақыны және алғашқы серб поэзиялық қозғалысының негізін қалаушы – Лукиян Мушицкий болды.
Романтизм мен реализм
1848 жылғы төңкерістермен бірге толыққанды қалыптасқан романтизмнің басталуына дейін, романтикалық идеялардың кейбіреуі (мысалы, барлық топтардың ұлттық бірігуі үшін ұлттық тілді пайдалану) дамыды, әсіресе Воеводинадағы монастырь дін қызметкерлері арасында. Осман империясынан тәуелсіздік алғаннан кейін, серб тәуелсіздік қозғалысы қазіргі серб әдебиетінің алғашқы туындыларын тудырды. Ең бастысы, Петр II Петрович Ньегош және оның 1847 жылғы «Тау гүлшоғыры» поэмасы серб эпосының негізін құрайды, ол серб эпостық поэзиясының ырғақтары мен Гомердің шығармаларына негізделген. Вук Стефанович Караджич, И.В. Гёте мен Леопольд фон Ранкемен таныс, халық әндері мен эпостарды жинап, кітап түрінде жариялаған алғашқы адам болды. Вук Караджич серб филологиясының ең көрнекті өкілі саналады, ол Дзюро Даничичпен бірге қазіргі серб тілі мен әліпбиін реформалауда маңызды рөл атқарды. Караджичтің тілдік реформаларынан кейін Сима Милутинович Сарайлия және Матия Ненадович сияқты бірнеше авторлар өздерінің шығармаларын жариялады, бұл басқа авторларға әсер етті. Бранко Радичевич романтикалық поэзияның бастамашысы болды. Ол классицизмнің нормалары мен объективизмді қабылдамады және өзінің өнерінде тікелей тәжірибе мен сезімдерді білдіруге баса назар аударды. «Дячки растанак» және «Туга и опомена» поэмалары оның ең үздік туындылары болып саналады. Басқа да романтик авторлар: Йован Гричич Миленко, Коста Трифкович, Черногория королі Николай I және Йован Илич. Романтизм серб әдебиеті үшін зор маңызға ие. Бұл дәуірдің авторлары жаңадан реформаланған серб тілін қолдана бастады және серб әдебиетінің шедеврлері саналатын бірнеше шығармалар жазды, мысалы, «Джуличи uveoci» және Джован Джованович Змайдың балаларға арналған өлеңдері, Лаза Костичтің «Santa Maria della Salute» және Джура Якшичтің бірнеше өлеңдері. Любомир Ненадовичтің саяхаттары 19 ғасырда пайда болған жаңа әдеби форманы енгізді. Реалистердің негізгі тақырыптары елдің әлеуметтік топтары мен сыныптары, қалалық және ауылдық халықтың арасындағы айырмашылықтар және кейіпкерлердің әртүрлі түрлерін зерттеу болды. Реализм романтизммен қатар дамыды, Яков Игнатович пен Стефан Митров Любиша өздерінің шығармаларын жариялады. Светозар Ћорович өзінің туған жері Герцеговинаны бейнеледі, онда босниялық дағдарыс кезінде және одан кейін мұсылман халқының ауысуы ең өткір болды. Симо Матавульж пен Иво Чипико оңтүстік Адриатиканың әрдайым күннұрлы және көк емес пейзажын суреттеді. Чипиконың лирикалық жазбалары оқырмандарды нашарлап бара жатқан әлеуметтік жағдайлар туралы, әсіресе «The Spiders» туралы ескертті. Көрнекті реалистік авторлар: Янко Веселинович, Лаза Лазаревич, Милован Глишич, Стеван Сремак, Радое Доманович, Светолик Ранкович, Велько М. Миличевич және Борисав Станкович. «Таза емес қан» (Impure Blood) қазіргі серб әдебиетінің ең күшті романдарының бірі саналады. Вранж қаласындағы саудагерлер мен жер иелері орналасқан бұл жер 1903 жылдан 1911 жылға дейінгі Ескі Сербия үшін соғыс пен Балқан соғыстарынан кейін аймақтан шығып кеткен түріктермен бірге жоғалып кетті. Петар Кочич лирикалық прозасымен және Босния мен Герцеговинаның тәуелсіздігі мен Сербиямен бірігуіне ұмтылысымен танымал. Кочичтің «Сот алдындағы қарақұс» пьесасында австро-венгерлік биліктің басқа ұлттарды басқаруға бейімділігі сатираланды. Рагусан әдебиетінің мұрасы серб әдебиетіне әсер етті, әсіресе Дубровниктегі серб католиктер қозғалысының мүшелері, мысалы Матия Бан, Вид Вулетич Вукасович және Иво Войнович арқасында. Бұл кезеңнің бірден-бір танымал ақыны Воислав Илич болды. Оның өлеңдері таза реалистік емес, көбінесе пост-романтикалық, бірақ олар басқа реалистік туындылармен бірнеше маңызды элементтерді бөліседі. Сербияда және аймақта танымал болған Бранислав Нушич комедиялар мен драмалардың басты авторы болды. Осы кезеңде жаңа әдеби жанрлар зерттелді. Лазар Комарчич ғылыми-фантастикалық әдебиеттің алғашқы жазушысы болды.
Қазіргі әдебиет
ХХ ғасырдың бірінші және екінші онжылдықтарының әдеби ағыны серб тілінде Moderna деп аталады. Оның ықпалы Еуропадағы әдеби қозғалыстардан, әсіресе символизм мен психологиялық романнан келді, бірақ әдеби шеберліктен гөрі көңіл-күй мен эстетикалық компоненттер арқылы. Бұл Йован Дучич пен Милан Ракичтің, екі ақын-дипломаттың шығармаларында көрініс тапты. Сол кездегі үшінші жетекші ақын – Алекса Шантич, оның поэзиясы ошағы аз болғанымен, пафосқа, сезімге және шыншылдыққа толы еді. Олар патриоттық, романтикалық және әлеуметтік мән-мағыналарымен танымал болды. Әдебиет тарихшысы Петар Милошевичтің айтуынша, серб Moderna бірнеше шеберлік өлеңдер тудырды, авторлары – Владислав Петкович Дис, Йован Дучич, Милан Ракич, Сима Пандурович және Милутин Божичтің «Көк теңіз қабіріне арналған мақтау» өлеңінің бірінші жартысы. Велько Петрович, Милутин Божич, Милутин Ускокович, Сима Пандурович, Владислав Петкович Дис, Милорад Митрович, Владимир Станимирович, Даника Маркович, Велимир Ражич, Милорад Павлович Крпа, Милан Ћурчин және Милорад Петрович Сељанчица сияқты басқа ақындар әр түрлі жолдарды таңдап, өнерлерінде де, дүниетанымында да үлкен жетістіктерге жетті. Көптегендері көзқарастарында пессимистік болды, сонымен бірге бұрынғы Сербия үшін күрес, Балқан соғыстары мен Бірінші дүниежүзілік соғысқа алып келген аласапыран оқиғалардың нәтижесінде патриоттық сезімде болды. Бұл жазушыларды Батыста білім алған серб сыншылары қолдады. Мысалы, Богдан Попович, Павле Попович, Любомир Недич, Слободан Йованович, Бранко Лазаревич, Воислав Йованович Марамбо және Йован Скерлич. Скерлич серб әдебиетінің тарихи шолуымен, ал Богдан Попович Батыста білім алған эстетикалық талғаммен жазушылардың жетістіктерін бағалап қана қоймай, оларға қазіргі әлемдік әдебиеттің бағыттарын көрсетті. Серб әдебиетіндегі канондық болып саналатын маңызды поэзия антологиялары: Богдан Поповичтің «Antologija novije srpske lirike» (1911), Зоран Мишичтің «Antologija srpske poezije» (1956) және Миодраг Павловичтің «Antologija srpskog pesništva» (1964). ХХ ғасырда серб әдебиеті гүлденді және көптеген жас, дарынды жазушылар пайда болды. Елена Димитриевич пен Исидора Секулич – ХХ ғасырдың басындағы екі әйел жазушы. Секулич көбінесе очерктер жазды, олар сол кездегі серб әдебиетіндегі ең жақсы туындылардың бірі болды. Соғыс аралық кезеңде бірқатар жаңа әдеби ағымдар, стильдер мен идеялар пайда болды. Милош Крнянский Суматризм деп аталатын қозғалысты басқарды, Раде Драйнак Гипнотизмді, ал Любомир Мичич халықаралық қозғалысты – Зенитизмді бастады. Сюрреализм серб әдебиетінде 10 жыл бойы өмір сүрді, Марко Ристич пен Коча Попович басқарған «Белград тобы» кезеңнің жетекші әдеби тобы болды. Станислав Винавер белгілі журналист, полихисторик және авангард авторларының бірі болды. Растко Петрович пен Момчило Настасиевич ең танымал авангард авторлары болып саналады. Ең танымал авторлар: Иво Андрич (1961 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алды), Милош Крнянский, Меша Селимович, Владан Десница, Оскар Давичо, Борислав Пекич, Бранко Милькович, Данило Киш, Милорад Павич, Давид Альбахари, Миодраг Булатович, Радомир Константинович, Михаило Лалич, Бранко Ћопић, Игорь Маројевић, Мирослав Иосич Виšnjiћ және Добрица Ћосић, және тағы басқалар. Иво Андрич өзінің туған Босния мен Герцеговинадағы оқиғаларға арналған шығармаларымен үлкен шығармашылық мұра қалдырды. Крнянский – талантты ақын және прозашы. Оның «Белградқа зар жыр», «Көшпенділер», «Лондон романы» сияқты туындылары ХХ ғасыр серб әдебиетінің ең үлкен жетістіктері болып саналады. Серб әдебиетінің ең сүйікті бейнесі – Десанка Максимович, ол жеті онжылдық бойы «Югослав поэзиясының бірінші ханымы» болып саналды. 1945-1948 жылдар аралығында социалистік реализм басым болды. Басқа коммунистік мемлекеттермен салыстырғанда Югославияның социалистік реализмінің догматикалық формасы қысқа ғасыр өмір сүрді. Серб әдебиетінің бірнеше авторлары коммунистік кезеңдегі күрделі өмір мен қоғамды, оның моральдық нормаларын бейнеледі. Атақты авторлардың кейбіреулері: Антоние Исакович, Михаило Лалич, Меша Селимович, Милован Джилас, Бранко Ћопић және Добрица Ћосић. 1970 жылдардан бастап тәжірибелік туындылар, «хикаялық романдар» және «табылған қолжазбалар» толқыны пайда болды. Милорад Павич, Борислав Пекич, Данило Киш, Слободан Селенич, Светислав Басара, Бошко Петрович (жазушы), Драган Великич және Добрица Ћосић осы туындыларды жазды. Миодраг Павлович ХХ ғасыр әлемдік әдебиетінің ең көрнекті...
Қазіргі заманғы
Душан Ковачевич пен Биляна Србльянович – белгілі қазіргі заман драматургтары. Любомир Симович – 20-шы ғасырдың екінші жартысы мен 21-ші ғасырдың басындағы көрнекті ақындардың бірі. Светлана Велмар Янкович, Гроздана Олужич және Гордана Куич – бүгінгі Сербиядағы ең танымал әйел жазушылар. Зоран Живкович, Владимир Арсениевич, Владислав Бажак, Игорь Мароевич және Светласлав Басара – ең белгілі авторлардың арасында. Живковичтің туындылары 20 тілге аударылған және ол World Fantasy Award сыйлығымен марапатталған. Серб тілінде жазатын және Еуропалық Одақтың әдебиет сыйлығын жеңіп алған авторлар қатарында Елена Ленгольд, Углеша Шайтнац, Дарко Тушевлякович, Таня Ступар Трифунович және Лана Басташич бар.