Серб ұлттық-мәдени мекемесі: "Матица сербска" тарихы мен қызметі

Кіріспе

Сербияның мәдени институты – «Матица сербская» (, Matrix Serbica)

Басты мақсаттары – өнер, ғылым, рухани шығармашылық, экономика және қоғамдық өмір салаларында серб ұлттық және мәдени ерекшелігін қайта жаңарту және дамыту, сондай-ақ Сербияның әлеуметтік дамуына көмектесу. Бұл әдеби және мәдени қоғам Сербияның Воеводина аймағындағы сербтердің ғылым мен мәдениетінің гүлденуіне зор үлес қосты. Ұлттық біртектілікке қол жеткізу, ағарту және серб кітаптарын басып шығару қажеттігі осындай қоғам құрылуының басты себептері болды. «Матица сербская» ұйымының құрылуының тікелей себебі – Сербияның ең көне әдеби журналы және сол кездегі жалғыз серб газеті болған «Серб хроникасын» (кейін «Матица сербская хроникасы») сақтап қалу қажеттілігі еді, себебі ол жойылу қаупінде болған. «Матица сербская» баспасы тұрақты түрде баспа жұмыстарын жүргізеді, оның ішінде ұлттық маңызы бар бірнеше жоба бар, мысалы, «Сербия әдебиетінің он ғасыры» (Десет векова српске књижевности). Бүгінде Нови-Садтағы «Матица сербская» сарайында жыл сайын жүзден астам кітап презентациясы, ғылыми симпозиумдар, дөңгелек үстелдер, кәсіби және ғылыми лекциялар мен классикалық музыка концерттері ұйымдастырылады. «Матица сербская» Сербиядағы ең ірі және маңызды кітап және журнал баспаларының бірі болып табылады. «Матица сербская» Хорватия, Босния және Герцеговина (Республика Сербская) аумағында «Матица сербская» мүшелерінің қауымдастығы ретінде, ал Черногорияда «Матица сербская» мүшелерінің қауымдастығы ретінде қызмет етеді. Сонымен қатар, «Матица сербская» Венада да жұмыс істейді.

Этимология

Матика атауы ең жақсысы "Орталық" деп аударылады, бірақ бұл контексте матика термині "аналық ара" немесе "бастапқы ұйым" деп аударылады, ал srpska сөзі Сербияға және/немесе сербтерге сілтеме жасайды. Осыған сәйкес, Матика српска атауын ағылшын тіліне сөзбе-сөз аударғанда "Сербтердің бастапқы ұйымы" болады.

Тарих

Барлық славян матикаларының ішінде Матика Сербская серб ұлттық және мәдени ояну кезінде Габсбург империясында алғаш құрылды. XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында сербтердің Воеводинадағы сербтері маңызды рөл атқарды, себебі «тарихи жағдайдың салдарынан олар осы кезеңде сербтердің зияткерлік өмірінің ядросын құрады». Сербтердің мәдени ұлттық қайта жаралуын ілгерілетудегі ең маңызды міндеттерінің бірі – әдеби тіл мәселесін шешу болды. XIX ғасырдың алғашқы жартысында Воеводина сербтері жаңадан жанданған, дамып келе жатқан ұлттың қандай әдеби тілді қабылдауы керектігі туралы қызу пікірталас жүргізді. Габсбург империясында славян және славян емес халықтар үшін Матика қоры ұлттық мәдениеттердің дамуына серпін берді. Шындығында, ең көнесі – 1826 жылы Пеште Жован Хаджич және оның бизнес серіктері, Иосиф Миловук (1793–1850), Жован Деметрович (1778–1830), Гаврило Бозитовац (1789–1856), Андрей Розмирович, Петар Ражич және Дьорде Станкович (1782–1853) Венгрия академиясы салынып жатқан кезде құрылған Матика Сербская. Жован Хаджич оның қағидаларын жасады, жарғысын бекітті және алғашқы президенті болды, ал Иосиф Миловук алғашқы хатшысы болды. Кітаптардан басқа, ол екі жыл бұрын Георгий Магарашевич, Павел Йозеф Шафарик және Лукиян Мушицкий Нови-Садта құрған «Serbski letopis» журналын жариялады, онда Магарашевич профессор, ал Шафарик Нови-Садтың серб гимназиясының директоры болды. Матика Сербскаяның тарихы 1824 жылы басталды, Магарашевичтің қаржылық қолдауы аз болды, бірақ көп ұзамай оның күш-жігерін қолдаған меценаттар табылды. Уақыт өте келе, басылымның авторлары мен редакторлары білімді қоғамға айналып, сенімсіз австриялық шенеуніктердің қысымын жеңіп, кейіннен қаржылық қиындықтарды бастан өткерді. Ол әртүрлі деңгейде табысқа жетті, бірақ зор жігермен сербтердің зияткерлік еңбегін қолдап, бағыт-бағдар берді, алдымен Габсбург империясының құрамында, кейін Сербтер, хорваттар және словендер Корольдығының құрамында. 1838 жылы сербтің бай жер иесі Сава Текелия Матикаға Пештегі серб студенттерін және оның есімімен аталған колледжді, Текелиянумды (венгр тілінде Токолянум) қолдау үшін мұра қалдырды. Венгр билігі Матикаға күдікпен қарады және тіпті 1835–1836 жылдары панславизмге байланысты оның қызметін тоқтатты, бірақ олар институтты Нови-Садқа көшіруге сербтердің тырысуларына қарсы тұрды. 1863 жылы көшу орындалды, ал Матика, сондай-ақ «Letopis» журналы бүгін де сол жерде гүлденуде. Матика Серб қоғамы 1954 жылғы серб-хорват тілі жөніндегі Нови-Сад келісімінің бастамашыларының бірі болды және 1960 жылы тілдің бірегей орфографиясын жасау бойынша жұмысты жетекшілік етті. Олар 1967–76 жылдары «Серб әдеби тілінің сөздігін» алты томдық жинақта жинақтады. Югославияда Матика Сербская ортақ серб-хорват сөздігін жасау бойынша бірлескен жобаның (Matica hrvatska-мен бірге) жартысын құрады. Жобаның ортасында (1967) Matica hrvatska хорват тілінің қағидаларын жариялап, жобадан бас тартты, ал Matica srpska сөздікті өздігінен аяқтауға мәжбүр болды. 1986 жылғы Матика Серб қоғамы туралы заң ұлттық меценаттардың сыйлықтары мен мұраларын және осы ақшаның түрлі мәдени және білім беру мақсаттарына қалай жұмсалатынын реттейді. Матика Сербскаяда 3,5 миллионнан астам кітап пен басқа да құжаттар бар кітапхана бар.

Of all the Slavic maticas, Matica Srpska was the first to be established in the Habsburg Empire at the time of a Serb national and cultural awakening. During the national awakening from the end of the 18th and the beginning of the 19th century, the Serbs of the Serbian Vojvodina played a significant role as, though "by force of historical circumstance, they formed at this period the core of Serb intellectual life". One of the most important tasks facing the Serbs, in advancing cultural national rebirth, was the solution of the literary language problem, and, as a result of the first fifty years of the 19th century, saw the Vojvodina Serbs engaged in an intense debate about the kind of literary language that their newly revitalized, emerging nation should adopt. For the Slavic people, as well as the non Slavs, under the Habsburg Empire, the Matica foundation fomented the development of national cultures. Indeed, the oldest is Matica srpska founded in 1826 in Pest by Jovan Hadžić and his business backers, Josif Milovuk (1793–1850), Jovan Demetrović (1778–1830), Gavrilo Bozitovac (1789–1856), Andrej Rozmirović, Petar Rajić, and Djordje Stanković (1782–1853) at the same time as the Hungarian Academy was being built. Jovan Hadžić prepared its by laws, secured its charter, and also served as its first president while Josif Milovuk served as its first secretary. In addition to books, it published the journal Serbski letopis, founded two years earlier by Georgije Magarašević, Pavel Jozef Šafárik, and Lukijan Mušicki in Novi Sad, where Magarašević was professor and Šafárik the director of Novi Sad's Serbian Gymnasium. The story of the Matica Srpska actually began in 1824, Magarašević had little financial backing but soon found benefactors who supported his efforts. In time, the writers and editors of the publication developed into a learned society, successfully overcoming pressures applied by mistrustful Austrian officials as well as later financial difficulties. With varying degrees of success but with great perseverance, it has continued to support and guide Serb intellectual endeavor, first, as a part of the Habsburg Empire and much later as part of the Kingdom of Serbs, Croats, and Slovenes. In 1838, a wealthy Serb landowner, Sava Tekelija, left the Matica a legacy to support Serbian students at the University of Pest and a college named after him, Tekelijanum (Tokolyanum in Hungarian). The Hungarian authorities were suspicious of the Matica and even suspended its activities in 1835–1836 for alleged pan Slavism, but they resisted Serb efforts to move the institution to Novi Sad. In 1863 the move was nevertheless accomplished, and the Matica, as well as the journal Letopis, is flourishing there today. The Matica Srpska Society was one of the initiators of the Novi Sad agreement on the Serbo Croatian language (1954), and it led the action for making the unique orthography of the language (1960). They compiled The Vocabulary of Serbian Standard Literary Language in six volumes (1967–76). In Yugoslavia, Matica Srpska was one half of a joint project (with Matica hrvatska) to develop a common Serbo Croatian dictionary. Mid way through the project (1967), Matica hrvatska, by the declaration of principles about the Croatian language, withdrew, and Matica srpska was left to finish the dictionary on her own. The Law of the Matica Srpska Society (1986) regulates matters of endowment and legacy, given by the national benefactors, and how money is spent for various cultural and educational purposes. The Matica Srpska has a library with over 3,500,000 books and other documents.