Вук Стефанович Караџич: Сербия тілінің реформаторы және фольклордың әкесі

Кіріспе

Серб филологы және тіл білімі маманы (1787–1864)

Вук Стефанович Караджич (, ; 6 қараша 1787 (26 қазан бойынша ескі стиль) 7 ақпан 1864) – серб филологы, антропологы және тіл білімі маманы. Ол қазіргі серб тілінің ең маңызды реформаторларының бірі болды. Серб халық ертегілерін жинап, сақтап қалғаны үшін «Британника энциклопедиясы» Караджичті «серб халық әдебиеті ғылымының әкесі» деп атады. Ол сондай-ақ жаңа реформаланған тілдегі алғашқы серб сөздігінің авторы еді. Бұған қоса, ол Жаңа Ғимаратты серб тілінің реформаланған орфографиялық және тілдік нұсқасына аударды. Ол шетелде жақсы танымал болды және Якоб Гримм оны білген.

Ерте өмір

Караджич Осман империясының құрамында болған Лозницаға жақын Тршич ауылында, серб Стефан мен Жегданың (құрметіне Зрнич) отбасында дүниеге келді. Оның отбасы Дробнячиден (Петнджица, Шавник) көшіп келген, ал анасы қазіргі Черногориядағы Озриничи, Никшичте туған. Отбасында нәрестелердің өмір сүру көрсеткіші төмен болғандықтан, оған Вук ("қасқыр") деп ат қойылды, осылайша оны сиқыршылар мен жаман рухтардан қорғауға тырысты (бұл есім дәстүрлі түрде иесін күшейте түсу үшін беріледі).

Білім

Караджич сол кездегі аймақтағы жалғыз сауатты адам болған Евта Савич Чотричтің туысы болу бақытына ие болды, ол оған оқуға және жазуға үйретті. Караджич өзінің білімін Лозницадағы Троноша монастырында жалғастырды. Бала кезінде ол қаламның орнына қамыс пен сия үшін оқ-дәрі ерітіндісін қолдана отырып, каллиграфияны үйренді. Қалыпты жазу қағазының орнына, оқ-дәрі қаптамасын алудың өзі бақытқа батқан жағдай еді. Бүкіл аймақта сол кезде ресми білім кеңінен таралған емес, ал әкесі бастапқыда оған Австрияға баруға рұқсат бермеді. Монастырда оқығаннан гөрі көбінесе мал бағуға мәжбүр болғандықтан, әкесі оны үйге қайтарды. Осы уақытта 1804 жылы Осман империясын құлату мақсатымен Бірінші серб көтерілісі басталды. 19 жастағы Караджичтің Серменский Карловцидегі гимназияға түсуге тырысулары сәтсіз аяқталды, себебі ол үшін тым ересек еді, содан кейін ол Петриньяға кетіп, бірнеше ай бойы латын және неміс тілдерін үйренді. Кейіннен ол Белградта, енді Революциялық Сербияның билігінде болған, зор құрметке ие ғалым Доситей Обрадовичпен кездесіп, одан оқуына көмектесуін сұрады. Обрадович оның өтінішін қабылдамады. Көңілі қалған Караджич Жадарға барып, Яков Ненадовичтің хатшысы, ал кейінірек Жевта Савич Чотричтің кеден қызметкері болып жұмыс істеді, бұл уақыт Тәуелсіздік соғысы (1804-1813) кезінде болды. Белградтағы Grande école (Белград университеті) құрылғаннан кейін Караджич оның студенттерінің бірі болды.

Кейінгі өмір және өлім

Көп ұзамай ол ауырып, Пест пен Нови-Садқа емделуге кетті, бірақ аяғын емдей алмады. Караджич ампутациядан әдейі бас тартты, оның орнына ағаштан жасалған протез аяқпен күтуге шешім қабылдады, осы туралы оның кейбір шығармаларында сарказммен айтылған. Караджич 1810 жылға қарай Сербияға оралды, әскери қызметке жарамсыз болғандықтан, ол командирлер Чурчия мен Хайдук Вельконың хатшысы болып қызмет етті. Оның өмірінен кейін екі кітап жарық көрді. 1813 жылы серб көтерілісшілері Осман империясынан жеңілгеннен кейін ол Венаға кетіп, кейіннен славистика саласындағы тәжірибелі лингвист Ерней Копитармен танысты. Копитардың ықпалы Караджичке серб тілін реформалау және оның орфографиясын жетілдіруде көмектесті. Оның тіл біліміндегі жұмысына Сава Мркальж де үлкен үлес қосты. 1814 және 1815 жылдары Караджич серб халық әндерінің екі томын жариялады, кейін олар төрт, содан кейін алты, ал соңында тоғыз томға дейін жетті. Көлемді басылымдарындағы осы әсем әндер бүкіл әдеби Еуропа мен Американың назарын өзіне тартты. Гёте олардың кейбіреулерін "тамаша және Сүлейменнің Әндерімен салыстыруға лайық" деп сипаттады. 1824 жылы ол халық әндері жинағының бір данасын Якоб Гриммге жіберді, ол ескі Рашкодан жазып алынған "Скадар құрылысы" әніне ерекше қызығушылық танытты. Гримм оны неміс тіліне аударды және бұл ән көптеген ұрпақтар бойы белгілі болды. Гримм оларды Гомер поэзиясының ең құнды гүлдерімен салыстырды, ал "Скадар құрылысы" туралы былай деді: "барлық халықтар мен дәуірлердің ең құнды өлеңдерінің бірі". Франциядағы романтизм мектебінің негізін қалаушылар Шарль Нодье, Проспер Мериме, Ламартин, Жерар де Нерваль және Клод Фауриел олардың көптеген әндерін аударды, сонымен қатар олар орыс Александр Пушкиннің, фин ұлттық ақыны Йохан Людвиг Рунебергтің, чех Самуэль Рознейдің, поляк Казимеж Бродзинскидің, ағылшын жазушылары Уолтер Скотттың, Оуэн Мередиттің және Джон Боурингтің назарын аударды. Караджич 1830 жылдарға дейін ән жинауды жалғастырды. Ол 1834 жылдың күзінде Черногорияға келді. Денсаулығы нашарлағандықтан, ол Котор шығанағына қыстауға түсті және 1835 жылдың көктемінде қайтып оралды. Сол жерде Караджич Рисанда туған, әдебиетке құштар Вук Врчевичпен танысты. Осы кезден бастап Врчевич Караджичтің адал серігі болды, ол халық әндері мен ертегілерін жинап, көп жыл бойы Венадағы оның мекенжайына жіберді. Вук Караджичтің тағы бір жақын серігі – Бока Которскадан шыққан дін қызметкері Вук Попович болды. Врчевич пен Попович Караджич үшін этнографиялық, фольклорлық және лексикалық материалдарды жинауға тұрақты және мүддесіз үлес қосты. Саяси тұрғыдан қарағанда, Обренович Караджичтің еңбектерін бірнеше себептермен әлеуетті қауіп ретінде қарастырды, олардың бірі – шығармалардың мазмұны, таза поэтикалық сипатымен қатар, патриотизм сезімін және бостандық пен тәуелсіздікке ұмтылысты оятуға қабілетті болды, бұл халықты түріктерге қарсы қару алуға итермелеуі мүмкін еді. Бұл, өз кезегінде, князь Милоштың Осман империясымен жақында орнатқан шатқасыздағы бейбітшілігіне зиян келтіруі мүмкін еді. Алайда Черногорияда Ньегоштің баспаханасы "қатты белгі" деп аталатын ескі әріптерді қолданбады. Князь Милош Ньегоштің қатты белгіден бас тартуына наразы болды, сол кезде осы мәселе бойынша діни иерархияның да қатысуымен қызу пікір таластар жүргізіліп жатты. Алайда Караджичтің еңбектері басқа жерлерде, әсіресе Ресей империясында жоғары бағаланды. Сонымен қатар, 1826 жылы Караджичке Бүкіл Ресей императорынан толық зейнетақы тағайындалды. Ол Венада қайтыс болды, одан оның қызы Мина Караджич, суретші және жазушы, және оның ұлы Димитрие Караджич, әскери офицер аман қалды. Оның денесі 1897 жылы Белградқа қайта жерленді және Доситей Обрадовичтің қабірінің жанында, Санкт-Михаил соборының алдында (Белград) зор құрметпен жерленді.

Soon afterwards, he grew ill and left for medical treatment in Pest and Novi Sad, but was unable to receive treatment for his leg. It was rumored that Karadžić deliberately refused to undergo amputation, instead deciding to make do with a prosthetic wooden pegleg, of which there were several sarcastic references in some of his works. Karadžić returned to Serbia by 1810, and as unfit for military service, he served as the secretary for commanders Ćurčija and Hajduk Veljko. His experiences would later give rise to two books. With the Ottoman defeat of the Serbian rebels in 1813, he left for Vienna and later met Jernej Kopitar, an experienced linguist with a strong interest in secular Slavistics. Kopitar's influence helped Karadžić with his struggle in reforming the Serbian language and its orthography. Another important influence on his linguistic work was Sava Mrkalj. In 1814 and 1815, Karadžić published two volumes of Serbian Folk Songs, which afterwards increased to four, then to six, and finally to nine tomes. In enlarged editions, these admirable songs drew towards themselves the attention of all literary Europe and America. Goethe characterized some of them as "excellent and worthy of comparison with Solomon's Song of Songs." In 1824, he sent a copy of his folksong collection to Jacob Grimm, who was enthralled particularly by The Building of Skadar which Karadžić recorded from singing of Old Rashko. Grimm translated it into German and the song was noted and admired for many generations to come. Grimm compared them with the noblest flowers of Homeric poetry, and of The Building of Skadar he said: "one of the most touching poems of all nations and all times." The founders of the Romantic School in France, Charles Nodier, Prosper Mérimée, Lamartine, Gerard de Nerval, and Claude Fauriel translated a goodly number of them, and they also attracted the attention of Russian Alexander Pushkin, Finnish national poet Johan Ludwig Runeberg, Czech Samuel Roznay, Pole Kazimierz Brodzinski, English writers Walter Scott, Owen Meredith, and John Bowring, among others. Karadžić continued collecting song well into the 1830s. He arrived in Montenegro in the fall of 1834. Infirm, he descended to the Bay of Kotor to winter there, and returned in the spring of 1835. It was there that Karadžić met Vuk Vrčević, an aspiring littérateur, born in Risan. From then on Vrčević became Karadžić's faithful and loyal collaborator who collected folk songs and tales and sent them to his address in Vienna for many years to come. Another equally diligent collaborator of Vuk Karadžić was another namesake from Boka Kotorska the Priest Vuk Popović. Both Vrčević and Popović were steadily and unselfishly involved in the gathering of the ethnographic, folklore and lexical material for Karadžić. As observed from a political point of view, Obrenović saw the works of Karadžić as a potential hazard due to a number of apparent reasons, one of which was the possibility that the content of some of the works, although purely poetic in nature, was capable of creating a certain sense of patriotism and a desire for freedom and independence, which very likely might have driven the populace to take up arms against the Turks. This, in turn, would prove detrimental to Prince Miloš's politics toward the Ottoman Empire, with whom he had recently forged an uneasy peace. In Montenegro, however, Njegoš's printing press operated without the archaic letter known as the "hard sign". Prince Miloš was to resent Njegoš's abandonment of the hard sign, over which, at that time, furious intellectual battles were being waged, with ecclesiastical hierarchy involved as well. Karadžić's works, however, did receive high praise and recognition elsewhere, especially in Russian Empire. In addition to this, Karadžić was granted a full pension from the Emperor of All Russia in 1826. He died in Vienna, and was outlived by his daughter Mina Karadžić, who was a painter and writer, and by his son Dimitrije Karadžić, a military officer. His remains were relocated to Belgrade in 1897 and buried with great honours next to the grave of Dositej Obradović, in front of St. Michael's Cathedral (Belgrade).

Тіл реформалары

XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында Батыс және Шығыс Еуропаның көптеген елдері Германияның Иоганн Кристоф Готтшед пен Иоганн Кристоф Адельунг, Норвегияның Аасмунд Олавссон Винье, Ивар Асен және Кнут Кнутсон, Швецияның Карл Густав Леопольд, Италияның Алессандро Манцони, Испанияның Андрес Белло, Грекияның Адамантиос Кораис, Ресейдің Яков Грот және басқалар тілдік реформалар кезеңін бастан өткерді. Шамамен сол кезде Вук Караджич серб әдеби тілін реформалады және серб кириллицасын Иоганн Кристоф Адельунгтің үлгісі мен Ян Густың чех әліпбиіне сәйкес қатаң фонемиялық қағидалар бойынша стандарттады. Караджичтің серб әдеби тіліндегі реформалары оны жаңғыртты, серб және орыс шіркеу славян тілдерінен алшақтатты және оны жалпы халықтық сөйлеуге жақындатты. Мысалы, Караджич серб тілінде қолданылмайтын бұрынғы белгілер мен әріптерді алып тастады және серб тілінде жазуды жеңілдету үшін 6 кириллица әрпін енгізді. Сондай-ақ, Караджич 1847 жылы жарық көрген Сербия тіліне Жаңа Ғаһидені аударды. XIX ғасырдың басындағы славяндық серб тілінде православие шіркеуіне байланысты көптеген сөздер және орыс шіркеу славян тілінен алынған көптеген қарыздар болғандықтан, Караджич бұл жазба тілді тастап, өзінің сөйлеген шығыс Герцеговина диалектісіне негізделген жаңа тілді құруды ұсынды. Кейбір серб дін қызметкерлері мен басқа да лингвистер оған қарсы болды, мысалы, қазіргі Нови-Садтың айналасында орналасқан серб дін қызметкерлері Шығыс Герцеговина диалектісінің грамматикасы мен сөздік қорын қазіргі тілдің негізі ретінде қабылдауға болмайтын шет тілі деп қарады. Бірақ Караджич өзінің тілдік стандарты көпшілік тілге жақын екенін және оны көбірек адамдар түсінуі және жазуы мүмкін екенін айтты. Ол өзінің диалектісін герцеговина деп атады, өйткені ол жазғандай, "герцеговина мен Боснияда серб тілі ең таза және дұрыс сөйленеді". Караджич сол жерлерге ешқашан бармаған, бірақ оның отбасы тамырлары мен тілі Герцеговинадан шыққан. Ақырында, Вук Караджичтің идеялары мен лингвистикалық стандарты дін қызметкерлері мен ғылыми қарсыластарына қарсы жеңіске жетті. Караджич 1850 жылғы Вена әдеби келісімінің негізгі серб қол қойған адамы болды, ол австриялық билік тарапынан ынталандырылып, серб-хорват тіліне негіз салды; Караджич өзі бұл тілді тек "серб" деп атады. Вуковияның тілдік стандарттау жөніндегі әрекеті ғасырдың соңына дейін жалғасты. Бұған дейін сербтер толық тәуелсіз мемлекетке қол жеткізді (1878), және Белград пен Нови-Садта орналасқан гүлденген ұлттық мәдениет пайда болды. Вена келісіміне қарамастан, сербтер осы уақытқа дейін экавиалық айтылуды дамытты, бұл олардың екі мәдени астанасының, сондай-ақ серб халқының басым көпшілігінің ана тілі болды. Вук Караджич Оңтүстік славян тілшілеріне Оңтүстік-Шығыс Еуропа бойынша үлкен әсер етті. Австрия-Мажарстан мен Сербиядағы серб тіліндегі журналдар оның тілдік стандартын қолдана бастады. Хорватияда лингвист Томислав Маретич Караджичтің еңбегін хорват грамматикасын кодтаудың негізі ретінде мойындады. Караджич Штокавия диалектісінде сөйлейтін барлық оңтүстік славяндар сербтер немесе серб тектес адамдар деп есептеді және олардың барлығы серб тілінде сөйлейді деп есептеді (мұндай идеяның салдары үшін Ұлы Сербияның #Вук Караджичтің пансербизмін қараңыз), ол сол кезде және әлі күнге дейін ғалымдар таластырып келеді (Штокави диалектісімен сөйлейтіндердің этникалық туыстығын қараңыз). Ол жеке өзі сербтерді үш түрлі сенімге, атап айтқанда православие, католик және мұхаммедке, жергілікті дінге байланысты ғана ерекшеленетін жергілікті дәстүрлердің жалпы ұқсастығын және католиктік пен ислам жағдайында шетелдік ықпалдарды атап өтті. Алайда, Караджич кейіннен бұл көзқарастан бас тартқанын, өйткені ол өз уақытындағы хорваттардың оған келіспейтінін көріп, православиеге негізделген серб ұлтының және католиктікке негізделген хорват ұлтының анықтамасына көшті.

During the latter part of the eighteenth and the beginning of the nineteenth century, most nations in Western and Eastern Europe underwent a period of language reforms with Germany's Johann Christoph Gottsched and Johann Christoph Adelung, Norway's Aasmund Olavsson Vinje, Ivar Aasen, and Knud Knudson, Sweden's Carl Gustaf af Leopold, Italy's Alessandro Manzoni, Spain's Andrés Bello, Greece's Adamantios Korais, Russia's Yakov Grot and others. At about the same period, Vuk Karadžić reformed the Serbian literary language and standardized the Serbian Cyrillic alphabet by following strict phonemic principles on the Johann Christoph Adelung' model and Jan Hus' Czech alphabet. Karadžić's reforms of the Serbian literary language modernized it and distanced it from Serbian and Russian Church Slavonic and brought it closer to common folk speech. For example, Karadžić discarded earlier signs and letters that had no match in common Serbian speech, and he introduced 6 Cyrillic letters to make writing the Serbian language simpler. Karadžić also translated the New Testament into Serbian, which was published in 1847. Because the Slavonic Serbian written language of the early 19th century contained many words connected to the Orthodox church and a large number of loanwords from Russian Church Slavonic, Karadžić proposed to abandon this written language and to create a new one, based on the Eastern Herzegovina dialect which he spoke. Some Serbian clergy and other linguists opposed him, for example, the Serbian clergy with a base in the area around modern Novi Sad, who viewed grammar and vocabulary of Eastern Herzegovinian dialect as almost a foreign tongue that was unacceptable as basis for a modern language. But Karadžić successfully insisted that his linguistic standard was closer to popular speech and could be understood and written by more people. He called his dialect Herzegovinian because, as he wrote, "Serbian is spoken in the purest and most correct way in Herzegovina and in Bosnia." Karadžić never visited those lands, but his family roots and speech came from Herzegovina. Ultimately, Vuk Karadžić's ideas and linguistic standard won against his clerical and scientific opponents. Karadžić was, together with Đuro Daničić, the main Serbian signatory to the Vienna Literary Agreement of 1850 which, encouraged by Austrian authorities, laid the foundation for the Serbo Croatian language; Karadžić himself only ever referred to the language as "Serbian". The Vukovian effort of language standardization lasted the remainder of the century. Before then the Serbs had achieved a fully independent state (1878), and a flourishing national culture based in Belgrade and Novi Sad. Despite the Vienna agreement, the Serbs had by this time developed an Ekavian pronunciation, which was the native speech of their two cultural capitals as well as the great majority of the Serbian population. Vuk Karadžić greatly influenced South Slavic linguists across southeast Europe. Serbian journals in Austria Hungary and in Serbia proper began to use his linguistic standard. In Croatia, the linguist Tomislav Maretić acknowledged Karadžić's work as foundational to his codification of Croatian grammar. Karadžić held the view that all South Slavs that speak the Shtokavian dialect were Serbs or of Serbian origin. and considered all of them to speak the Serbian language (for consequences of such idea see Greater Serbia#Vuk Karadžić's Pan Serbism), which was by then and still is today disputed by scientists (see Ethnic affiliation of native speakers of Shtokavian dialect). He personally considered Serbs to be of three different creeds , specifically of the Orthodox, Catholic and Mohammedan, citing general similarities in local traditions that only differed because of the local religion and, in the case of Catholicism and Islam, foreign influences. However, Karadžić wrote later that he gave up this view because he saw that the Croats of his time did not agree with it, and he switched to the definition of the Serbian nation based on Orthodoxy and the Croatian nation based on Catholicism.

Филологиялық емес жұмыс

Әдебиет саласындағы ең үлкен жетістіктерінен өзге, Караджич серб антропологиясына, сол заманғы этнографиямен байланыстырып, үлкен үлес қосты. Ол этнографиялық жазбаларымен бірге адам денесінің физикалық ерекшеліктері туралы да жазбалар қалдырды. Әдеби тілге дене мүшелерінің (бастан аяқ-қолға дейін) бай терминологиясын енгізді. Бұл терминдер қазірге дейін ғылымда да, күнделікті тілде де қолданылып келеді. Ол, сондай-ақ, қоршаған орта мен тұрғындар арасындағы байланысқа өзіндік түсінік берді, оның ішінде тамақтану, тұру жағдайлары, гигиена, аурулар және жерлеу рәсімдері туралы мәліметтер де бар. Барлығын есептегенде, Вук Караджичтің осы маңызды еңбегі көпшілікке онша танымал емес, жақсы зерттелмеген.

Танылу және мұра

Әдебиет тарихшысы Йован Деретич оның еңбегін былай деп қорытындылады: "Ол елу жылдық қажырлы еңбектерінде бір академия ғылымның атқаратын жұмысын істеді". Караджич Еуропа бойынша құрметке ие болды. Ол түрлі еуропалық ғылым қоғамдарының мүшесі болып сайланды, оның ішінде Венадағы Императорлық ғылым академиясы, Пруссия ғылым академиясы және Ресей Императорлық ғылым академиясы. Ол бірнеше құрметті докторлық атаққа ие болды және Ресей мен Австро-Венгрия монархтары, Пруссия королі, сондай-ақ Ресей ғылым академиясы оны марапаттады. ЮНЕСКО 1987 жылды Вук Караджич жылы деп жариялады. Караджичтің қайтыс болғандығының 100 жылдығына орай (1964 жылы) "Тршич 64" атты жастар акциясы аясында студенттік еңбек бригадалары Вук саборы мен студенттердің Вук саборы үшін қажетті сахнасы бар амфитеатр салды. 1987 жылы Тршич мәдени-тарихи ескерткіш ретінде толықтай қайта жаңартылды. Сонымен қатар, Караджичтің үйінен Троноша монастырына дейінгі жол салынды. Караджичтің туған үйі 1979 жылы ерекше маңызға ие Мәдениет ескерткіші деп жарияланды және Сербия Республикасының қорғауында. Соңғы кезде Тршич ауылында ауылдық туризм дамыды, көптеген отбасылар өз үйлерін қонақтарды қабылдауға арналған жайларға айналдырды. Оның өміріне арналған телесериалдар Сербия радио-телевизиясынан көрсетілді. Оның суреті Сербия мектептерінде жиі кездеседі. Югославия Федеративтік Республикасы мен Сербия және Черногория мемлекеттік Вук Караджич орденімен марапаттады. Вук қоры Вук Стефанович Караджичтің мұрасын Сербияда және серб диаспорасында сақтап қалды. Сербиядағы бастауыш (6 немесе 7 жастан 14 немесе 15 жасқа дейін) немесе орта (14 немесе 15 жастан 18 немесе 19 жасқа дейін) мектеп оқушысы, оқу жылының соңында барлық пәндерден үздік баға алған жағдайда, әр жыл сайын кезекпен, бітіру курсының соңында "Вук Караджич дипломымен" марапатталады және (күнделікті сөйлеуде) "Вуковац" деп аталады, бұл ең жақсы оқушылардың элиталық тобының мүшесі деген мағынаны білдіреді.

Literary historian Jovan Deretić summarized his work as "During his fifty years of tireless activity, he accomplished as much as an entire academy of sciences." Karadžić was honored across Europe. He was chosen as a member of various European learned societies, including the Imperial Academy of Sciences in Vienna, Prussian Academy of Sciences and Russian Imperial Academy of Sciences. He received several honorary doctorates. and was decorated by Russian and Austro Hungarian monarchs, Prussian king, and Russian academy of science. UNESCO proclaimed 1987 the year of Vuk Karadzić. On the 100th anniversary of Karadžić's death (in 1964) student work brigades on youth action "Tršić 64" raised an amphitheater with a stage that was needed for organizing the Vukov sabor, and students' Vukov sabor. In 1987 Tršić received a comprehensive overhaul as a cultural historical monument. Also, the road from Karadžić's home to Tronoša monastery was built. Karadžić's birth house was declared Monument of Culture of Exceptional Importance in 1979, and it is protected by Republic of Serbia. Recently, rural tourism has become popular in Tršić, with many families converting their houses into buildings designed to accommodate guests. TV series based on his life were broadcast on Radio Television of Serbia. His portrait is often seen in Serbian schools. Federal Republic of Yugoslavia and Serbia and Montenegro awarded a state Order of Vuk Karadžić. Vuk's Foundation maintains the legacy of Vuk Stefanović Karadžić in Serbia and Serb diaspora as well. A student of primary (age six or seven to fourteen or fifteen) or secondary (age fourteen or fifteen to eighteen or nineteen) school in Serbia, that is awarded best grades for all subjects at the end of a school year, for each year in turn, is awarded at the end of his final year a "Vuk Karadžić diploma" and is known (in common speech) as "Vukovac", a name given to a member of an elite group of the highest performing students.

Дұрыс емес цитаталар

Жоғарыдағы цитата Сербияда көбінесе Вук Стефанович Караджичке жатқызылғанымен, шындығында неміс грамматигі және филологы Иоганн Кристоф Адельунг құрастырған орфографиялық принцип. Караджич осы принципти тек тіл реформасын іске асыру үшін пайдаланды. Цитатаны Караджичке дұрыс емес жатқызу Сербияда, Черногорияда және бұрынғы Югославияның басқа да аймақтарында кең таралған жаңылыс пікір. Осы себепті Белград университетінің филология факультетіне емтихан тапсыру кезінде цитатаның авторлығы туралы сұрақтар кездеседі (бұл түрлі алдау мақсатында қойылатын сұрақтар).