Үлкен Сербия идеясы

Ұлы Сербия – серб ұлтшылдығының идеологиясы, сербтердің барлық тарихи аймақтарын біріктіруді көздейді. Югославия, Албания, Болгария, Венгрия, Румыния жерлеріне талаптар.

15 мин оқу

100%

Дереккөз: Greater Serbia — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Серб мемлекетінің серб ұлтшылдығы тұжырымдамасы

"Үлкен Сербия" немесе "Ұлы Сербия" термині сербтердің ұлттық және территориялық экспансиялық идеологиясын сипаттайды. Бұл идеология сербтер үшін тарихи маңызы бар барлық аймақтарды, оңтүстік славян этносын қамтитын серб мемлекетін құруға бағытталған, қазіргі Сербиядан тыс, сербтер қоныстанған аймақтарды да қосады. Бастапқы қозғалыстың негізгі идеологиясы (пансербизм) – барлық сербтерді (немесе тарихи түрде сербтер басқарған, қоныстанған немесе олардың меншігі деп есептелген барлық аумақтарды) бір мемлекетке біріктіру болды. Нұсқасына қарай, бұл идеология айналасындағы көптеген елдердің аумақтарына талап етуді қамтиды, онда сербтерден басқа халықтар да тұрады. "Үлкен Сербия" идеологиясы қазіргі Сербиядан басқа, Словения мен Хорватияның бір бөлігін қоспағанда, бұрынғы Югославияның барлық аумақтарына талап етуді қамтиды. Жозо Томасевичтің сөзіне сүйенсек, тарихи түрде "Ұлы Сербия" ұмтылыстары Албания, Болгария, Венгрия және Румынияның бөліктерін де қамтыды. Бұл идеологияның шабыты – 14 ғасырда Оңтүстік-Шығыс Еуропада 1346 жылдан 1371 жылға дейін, Балқанды Осман империясы басып алғанға дейін болған ортағасырлық Сербия империясы. Алайда, "Ұлы Сербия" құрамына қосылуы жоспарланған кейбір аумақтар Сербия империясының шекарасынан асып кеткен.

Тарихи көзқарас

18-ғасырдан бастап Еуропада ұлтшылдық үрдістің күшеюіне байланысты, мысалы, Италияның бірігуі сияқты, Сербия – 1817 жылы Осман империясының құрамында княздік мәртебесін алғаннан кейін – қалған аумақтардағы сербтермен толық бірігуге ұмтылыс сезімтал болды, әсіресе көршілес мемлекеттерде тұратындары. Сербияның аумақтық кеңею идеясы 1844 жылы Илия Гарашанин жасаған, Бисмаркке ұқсас амбициялары бар консервативті мемлекет қайраткерінің Сербия княздігінің құпия саяси жобасы – «Начертание» жобасында қалыптасты. Жобаға сәйкес, жаңа серб мемлекетіне Черногорияның көршілес аудандары, Солтүстік Албания, Босния және Герцеговина кіруі мүмкін еді. 20-ғасырдың басында Сербия Корольдігінің барлық саяси партиялары (Социал-демократиялық партиядан басқа) Балқан федерациясын құруды жоспарлап, барлық сербтерді Балқан федерациясының бір бөлігі болатын жалғыз серб мемлекетіне біріктіру идеясын қабылдады. Княздік құрылғаннан бастап Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Сербия аумағы үнемі кеңейді. Балқан соғыстары аяқталғаннан кейін Сербия Корольдігі оңтүстікке қарай кеңеюге жетті, бірақ Адриатика теңізіне шығу мүмкіндігін беретін жерлер туралы уәделер орындалмағандықтан, оқиғаларға қарама-қарсы пікірлер болды. Оның орнына Сербия Вардар Македониясын алды, ол Болгария Корольдігінің құрамына кіруді көздеген еді, ал серб армиясы жаңа құрылған Албания княздігінің құрамына кіретін жағалаудағы аумақтарды босатуға мәжбүр болды. Бұл оқиға, Боснияның Австро-Мажарстанға қосылуымен бірге, сербтердің ұмтылыстарын күйретіп жіберді, себебі Корольдіктен тыс қалған сербтердің саны көп болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы сербтердің жеңісі осы жағдайды өтеуге тиіс болды, және жеңілген Австро-Венгрия империясының сербтер тұратын бөліктерін Сербияға қосуды жақтаған «Ұлы Сербия» доктринасының жақтаушылары, барлық серб жерлерін біріктіруді ғана емес, сонымен қатар басқа оңтүстік славян ұлттарын жаңа мемлекетке қосуды қолдағандармен ашық пікірталас болды. Сербияның корольдік Карагеоргевич әулеті осы жаңа мемлекетті – Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігін басқаруға тағайындалды, ол 1929 жылы Югославия Корольдігі деп аталды. Бастапқыда «Ұлы Сербия» доктринасының жақтаушылары қанағаттанды, себебі барлық сербтер мекендейтін жерлерді серб монархиялық әулетінің билігіне біріктірудің басты мақсаты көбінесе орындалды. Соғыс аралық кезеңде серб саясаткерлерінің көпшілігі күшті орталықтандырылған мемлекетті қорғады, ал олардың қарсыластары аймақтарға кең автономия беруді талап етті. 1941 жылы Германияның Югославияға басып кіруінен кейін бұл шиеленістер Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең қатыгез азаматтық соғыстардың біріне айналды. Корольдік үкімет тез арада капитуляциялап, Лондонға эмиграцияға кетті. Бастапқыда қарсылық монархияны қалпына келтіруді қорғаған, бірақ соңынан соғыстан кейінгі «Ұлы Сербияны» құру мақсатымен ось державаларымен ынтымақтасқан четниктер, және оккупациялық күштерге қарсы партизандық науқан жүргізген, Югославияны социалистік федеративтік республикаға айналдыруды қолдаған көпұлтты антифашистік қозғалыс – партизандар жасады. Сербтер негізінен әртүрлі идеологиялар мен мақсаттарға ие осы екі топқа бөлінді, бұл ішкі қақтығыстарға әкелді. Басқалары Милан Недич пен Димитрие Льотичтің әріптестік фракцияларында болды, мысалы, Сербия еріктілер корпусы. Сонымен қатар, басқа да серб емес югослав ұлтшылдары жағдайды пайдаланып, ось елдерімен одақтасты, бұл сәтті өздерінің ирредентистік ұмтылыстарын жүзеге асырудың тарихи мүмкіндігі деп қарастырды. Серб емес ұлттардың тағы бір бөлігі коммунистердің басшылығымен біріккен Югославияға қарсы партизандық қозғалыста күресті. Соғыстан кейін партизандардың жеңімпаз басшысы маршал Иосип Броз Тито 1980 жылы қайтыс болғанға дейін Югославияның мемлекет басшысы болды. Осы кезеңде ел алты республикаға бөлінді. 1976 жылы Сербия Социалистік Республикасының құрамында екі автономиялы провинция – SAP Косово және SAP Воеводина құрылды. Осы кезеңде «Ұлы Сербия» идеологиясын ұстанушылардың көпшілігі сатқындыққа айыптап, түрмеге қамалды немесе жер аударылды. Сербия халқының басым көпшілігі осы жаңа бейтарап Югославияны қолдады.

Following the growing nationalistic tendency in Europe from the 18th century onwards, such as the Unification of Italy, Serbia – after first gaining its principality within the Ottoman Empire in 1817 – experienced a popular desire for full unification with the Serbs of the remaining territories, mainly those living in neighbouring entities. The idea of territorial expansion of Serbia was formulated in 1844 in Načertanije, a secret political draft of the Principality of Serbia made by Ilija Garašanin, a conservative statesman with Bismarckian aspirations. According to the draft, the new Serbian state could include the neighboring areas of Montenegro, Northern Albania, Bosnia and Herzegovina. In the early 20th century, all political parties of the Kingdom of Serbia (except for the Social Democratic Party) were planning to create a Balkan Federation, generally accepted the idea of uniting all Serbs into one only Serbian state which would be a part of the Balkan federation. From the creation of the Principality until the First World War, the territory of Serbia was constantly expanding. After the end of the Balkan Wars, the Kingdom of Serbia achieved the expansion towards the south, but there was a mixed reaction to the events, for the reason that the promises of lands gaining access to the Adriatic Sea were not fulfilled. Instead, Serbia received the territories of Vardar Macedonia that was intended to become part of the Kingdom of Bulgaria and the Serbian Army had to leave those coastal territories that would become part of the newly formed Principality of Albania. This event, together with the Austro Hungarian Annexation of Bosnia, frustrated Serbian aspirations, since there was still a large number of Serbs remaining out of the Kingdom. The Serbian victory in the First World War was supposed to serve as compensation to this situation and there was an open debate between the followers of the Greater Serbia doctrine, that defended the incorporation of the parts of the defeated Austro Hungarian Empire where Serbs lived to Serbia, opposed by the ones that supported an idea of uniting not only all the Serbian lands, but also to include other South Slav nations into a new country. The Serbian Royal family of Karađorđević was set to rule this new state, called Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes, that would be renamed to the Kingdom of Yugoslavia in 1929. Initially, the proponents of the Greater Serbia doctrine felt satisfied, since the main goal of uniting all Serbian inhabited lands under the rule of a Serbian Monarchic dynasty was mostly achieved. During the inter war period, the majority of Serbian politicians defended a strong centralised country, while their opponents demanded major autonomy for the regions. Following the German led invasion of Yugoslavia in 1941, these tensions grew to become one of the most brutal civil wars that occurred in World War II. The Royal Government soon capitulated and fled to exile in London. Resistance was initially made by the Chetniks, who defended the restoration of the Monarchy but would eventually collaborate with the Axis powers with the goal of forming a post war Greater Serbia, and the Partisans, a multi ethnic antifascist movement who waged a guerrilla campaign against occupying forces and supported the transformation of Yugoslavia into a socialist federal republic. The Serbs were largely divided into these two factions with differing ideologies and goals, leading to internal fighting. Others found themselves in the collaborationist factions of Milan Nedić and Dimitrije Ljotić such as the Serbian Volunteer Corps. Beside this, other Yugoslav non Serb nationalists took advantage of the situation and allied themselves with the Axis countries, regarding this moment as their historical opportunity of fulfilling their own irredentist aspirations. Another portion of non Serbs also fought under the Partisan movement towards a united communist led Yugoslavia. After the war, victorious Partisan leader Marshal Josip Broz Tito became the head of state of Yugoslavia until his death in 1980. During this period the country was divided in six republics. In 1976, within the Socialist Republic of Serbia two autonomous provinces, SAP Kosovo and SAP Vojvodina, were created. During this period, most of the Greater Serbian ideology followers were incarcerated as accused of betrayal, or exiled. Within the rest of the Serbian population, the vast majority became strong supporters of this new Non Aligned Yugoslavia.

Обрадовичтің пансербизм

Пансербизмнің қазіргі заманғы идеясын тұжырымдаған алғашқы адам Доситей Обрадович (1739–1811) болды, ол өзінің жазбаларын «славян-серб халқына» арнады, оны «Сербия, Босния, Герцеговина, Черногория, Далмация, Хорватия, Сирмиум, Банат және Бачканың тұрғындары» деп сипаттады және оларды «діні мен дінге қарамастан, барлық серб туыстары» деп санады. Пансербизмнің басқа да қолдаушыларының ішінде тарихшы Йован Ражич және саясаткер және заңгер Сава Текелия болды, екеуі де жоғарыда аталған көптеген аймақтарды «серб жерлері» деген жалпы атаумен біріктіретін еңбектер жариялады. Осы үштің қолдаған пансербизм тұжырымы сербтердің жаулап алуына негізделген империалистік емес, рационалистік болды. Олардың барлығы рационализм славяндарды православиеліктер, католиктер және мұсылмандар деп бөліп тұрған діни кедергілерді жеңіп, халықтарды бір ұлт ретінде біріктіретініне сенді. Бірлестік пен біртектілікті күшпен құру идеясын Петр II Петрович Ньегош (1813–1851) ұсынды.

Гарашаниннің Начертаниесі

Кейбір авторлар Ұлы серб идеологиясының тамырын серб министрі Илия Гарашаниннің "Начертание" (1844) еңбегінен іздеуге болады деп мәлімдейді. "Начертание" 1843 жылы поляк князі Адам Чарториски жазған "Сербияның іс-әрекеттері туралы кеңестер" және Сербиядағы поляк елшісі Франжо Зактың "Зак жоспары" атты құжаттардың ықпалында болды. Бұл еңбек болгарлар, македондықтар, албандықтар, монтенегриялықтар, босниялықтар, венгрлер және хорваттар қоныстанған жерлерді Ұлы Сербияның құрамына кіретін аймақтар деп жариялады. Гарашаниннің жоспарына сербтің ықпалын кеңейтуге бағытталған әдістер де кірді. Ол хорваттар мен славян мұсылмандарына ықпал ету жолдарын ұсынды, оларды Гарашанин "католик дініндегі сербтер" және "ислам дініндегі сербтер" деп қарастырды. Құжат Балқан елдері арасындағы ынтымақтастықтың қажеттілігін де атап өтті және Балқан аймағын Балқан халықтары басқаруы керек деген пікірді қолдады. Бұл жоспар 1906 жылға дейін құпия сақталды және кейбір зерттеушілер оны серб ұлттық бірігуінің жобасы ретінде қарастырды, мұның басты мақсаты – ұлттық санасы жоқ деп есептелетін аймақтағы халықтарға серб және сербшіл ұлттық идеологияны сіңіру арқылы Сербияның беделін нығайту болды. "Начертание" 1906 жылға дейін құпия болғандықтан, ол халықтың ұлттық санасына тікелей әсер ете алмады. Дегенмен, кейбір ғалымдар ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін "Сербиядағы жетекші саяси топтар мен әлеуметтік топтар "Начертание" еңбегіндегі идеялармен толығымен сіңіп кеткен, олардың арасындағы айырмашылық тек сезімнің күшінде және саяси түсініктемелерде болды" деген пікірді білдіреді. Сербия шекарасын кеңейту идеясының негізгі себебі Югославиялық идеялар немесе серб ұлтшылдығы емес, саяси тұрақсыздық болды. Бұл құжат ХІХ ғасыр серб тарихындағы ең даулы құжаттардың бірі болып табылады, оның мағынасына қатысты әртүрлі түсіндірулер бар. Кейбір ғалымдар Гарашаниннің жақтас югославист болғанын алға тартады, ал басқалары оның Ұлы Сербияны құруды көздеген серб ұлтшылы болғанын мәлімдейді.

Some authors claim that the roots of the Greater Serbian ideology can be traced back to Serbian minister Ilija Garašanin's Načertanije (1844). Načertanije (Начертаније) was influenced by "Conseils sur la conduite a suivre par la Serbie", a document written by Polish Prince Adam Czartoryski in 1843 and the revised version by Polish ambassador to Serbia, Franjo Zach, "Zach's Plan". The work claimed lands that were inhabited by Bulgarians, Macedonians, Albanians, Montenegrins, Bosnians, Hungarians and Croats as part of Greater Serbia. Garašanin's plan also included methods of spreading Serbian influence in the claimed lands. He proposed ways to influence Croats and Slavic Muslims, who Garašanin regarded as "Serbs of Catholic faith" and "Serbs of Islamic faith". The document also emphasized the necessity of cooperation between the Balkan nations and it advocated that the Balkans should be governed by the nations from the Balkans. This plan was kept secret until 1906 and has been interpreted by some as a blueprint for Serbian national unification, with the primary concern of strengthening Serbia's position by inculcating Serbian and pro Serbian national ideology in all surrounding peoples that are considered to be devoid of national consciousness. Because Načertanije was a secret document until 1906, it could not have affected national consciousness at the popular level. However, some scholars suggest that from the second half of the nineteenth century to the outbreak of World War I, “leading political groups and social strata in Serbia were thoroughly imbued with the ideas in the Nacertanije and differed only in intensity of feeling and political conceptualization”. Political insecurity, more so than Yugoslavism or Serbian nationalism, appeared to be the prevailing reasoning behind the idea of expanding Serbian borders. The document is one of the most contested of nineteenth century Serbian history, with rival interpretations. Some scholars argue that Garašanin was an inclusive Yugoslavist, while others maintain that he was an exclusive Serbian nationalist seeking a Greater Serbia.

Вук Караджичтің пансербизм

XIX ғасырдағы ең танымал серб лингвисті Вук Караджич штоква диалектісінде сөйлейтін барлық оңтүстік славяндар сербтер, серб тілінде сөйлейтіндер деген пікірді ұстанатын. Осы анықтама Хорватия, Далмация және Босния мен Герцеговинаның үлкен аумақтарын, соның ішінде рим-католиктері тұратын аймақтарды қамтығандықтан, кейбір адамдар Вук Караджичті Ұлы Сербия бағдарламасының бастаушысы деп санайды. Нақтырақ айтқанда, Караджич қазіргі заманғы секулярлы серб ұлттық санасын қалыптастырды, оның мақсаты – барлық туған жердегі штоква тілінде сөйлейтін адамдарды (православ, католик, мұсылман) бір, қазіргі серб ұлтына біріктіру еді. Немец тарихшысы Майкл Вайтманн Караджичтің қауіпті идеологиялық және саяси идеяларды ғылыми тұрғыда жеткізгенін, яғни барлық оңтүстік славяндар сербтер деген тұжырымды айтқанын көрсетеді. Ал чех тарихшысы Ян Рыхлик Караджичтің Ұлы Сербия идеологиясын таратушы болғанын және штоква диалектісінде сөйлейтін барлық югославтар сербтер деген теорияны ұсынғанын санайды. Бір тілде сөйлейтін кемінде 5 миллион адам бар, бірақ дін бойынша оларды үш топқа бөлуге болады. Олардың тек 3 миллионы өзін серб деп атайды, ал қалғаны бұл атауды қабылдамайды. Дегенмен, мұндай анықтама әбден жақтас болып көрінеді: Караджич өзінің мақсаты – барлық штоква тілінде сөйлейтін адамдарды сербтер ретінде біріктіру екенін ашық және нақты айтқан. Сондықтан Вук Караджичтің негізгі тілдік-саяси мақсаты сербтер мен басқа ұлттар арасындағы бірлік емес, оның этникалық-тілдік идеяларына сәйкес сербтердің ықпалды аймағын кеңейту болды.

The most notable Serbian linguist of the 19th century, Vuk Karadžić, was a follower of the view that all south Slavs that speak the Shtokavian dialect (of Serbo Croatian) were Serbs, speaking the Serbian language. As this definition implied that large areas of continental Croatia, Dalmatia, and Bosnia and Herzegovina, including areas inhabited by Roman Catholics – Vuk Karadžić is considered by some to be the progenitor of the Greater Serbia program. More precisely, Karadžić was the shaper of modern secular Serbian national consciousness, with the goal of incorporating all indigenous Shtokavian speakers (Eastern Orthodox, Catholic, Muslim) into one, modern Serbian nation. German historian Michael Weithmann
considers that Karadžić expressed dangerous ideological and political idea in scientific shape ie that all southern Slavs are Serbs while Czech historian Jan Rychlik consider that Karadžić became a propagator of greater Serbian ideology and uttered a theory according to which all Yugoslav people speaking the shtokavian dialect are Serbs. There are at least 5 million people who speak the same language, but by religion they can be split into three groups Only the first 3 million call themselves Serbs, but the rest will not accept the name.|Vuk Karadžić, Srbi svi i svuda (Serbs All and Everywhere)

This view is not shared by Andrew Baruch Wachtel (Making a Nation, Breaking a Nation) who sees him as a partisan of South Slav unity, albeit in a limited sense, in that his linguistic definition emphasized what united South Slavs rather than the religious differences that had earlier divided them. However, one might argue that such a definition is very partisan: Karadžić himself eloquently and explicitly professed that his aim was to unite all native Shtokavian speakers whom he identified as Serbs. Therefore, Vuk Karadžić's central linguistic political aim was the growth of the realm of Serbdom according to his ethnic linguistic ideas and not a unity of any sort between Serbs and the other nations.

Балқан соғыстары

Балқан соғыстарының себептері мен барысын зерттеу жөніндегі халықаралық комиссияның есебіне сәйкес, 1912-1913 жылдардағы Балқан соғыстары алдындағы Сербияның кең аумақтық талаптары. Экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізу үшін Сербия Адриатика теңізіне және Албания жағалауының бір бөлігіне қол жеткізуі керек: аумақты оккупациялау арқылы немесе осы аймаққа экономикалық және көлік құқықтарын алу арқылы. Осылайша, бұл этнографиялық тұрғыдан бөтен аумақты оккупациялауды білдіреді, бірақ экономикалық мүдделер мен маңызды қажеттіліктерге байланысты оккупациялау қажет. Дуррес қаласының православие митрополиті Якоб жаңа билікті жылы күтіп алды. Якобтың серб билігіне араласуының арқасында бірнеше албандық партизандық отряды құтқарылып, атылудан сақталды. Дегенмен, Сербия Корольдігінің әскері 1913 жылғы сәуір айында ірі державалардың теңіз күштерінің қысымымен Дуррестен шығып кетті, бірақ келесі екі ай бойы Албанияның басқа аймақтарында қалды.

Қара қол

Сербиялық полковник Драгутин Димитриевич Апис басқарған, халық арасында "Қара қол" деп танылған "Бірлік немесе өлім" деп аталатын құпия әскери қоғам, Ұлы Сербия мемлекеті құру мәселесінде өте белсенді және соғысшыл ұстаным танытты. Бұл ұйым 1913 жылғы Балқан соғыстарынан кейін көптеген қатыгездіктерге жауапты болды деп саналады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және Югославияның құрылуы

thumb|upright=1.15|right|1918 жылдың қараша айының соңында, Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Сирмия, Банат, Бачка және Баранья, сондай-ақ Черногория Сербия Корольдігімен бірігуін жариялады және Сербия құрамында Югославияға кірді (Ескерту: көрсетілген карта – Бачка, Банат, Баранья – әскери шекаралау кезеңіндегі қысқа мерзімді бейнелейді, бұл нақты біріктірілген аумақ емес). 1914 жылға қарай, «Ұлы Сербия» тұжырымы Югослав панславян қозғалысымен ысталды. Бұл тәсілге көшудің мақсаты – Австрия-Мажарстанның билігінде болған сербтердің көршілеріне жататын басқа славян халықтарының қолдауын алу болды. Оңтүстік славян немесе «Югославия» мемлекетін құру туралы ниет 1914 жылы Сербия премьер-министрі Никола Пашичтің Ниш декларациясында, ал 1916 жылы Сербия регенті Александрдың мәлімдемесінде білдірілді. Бұл құжаттар Сербияның сербтер мен оңтүстік славяндарды (болгарларды қоспағанда), соның ішінде хорваттар мен словендерді қамтитын барлық аумақты біріктіру саясатын ұстанғанын көрсетті. 1915 жылғы Лондон шартында одақтастар Сербияға Босния мен Герцеговина, Срем, Бачка, Славония (Италияның наразылығына қарамастан) және солтүстік Албанияны (Черногориямен бөлісуге тиіс) беруге міндеттелді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сербия Австрия-Мажарстан мен Черногорияның оңтүстік славян аймақтарын біріктіру арқылы сербтердің үстемдігімен Югославия Корольдігіне қол жеткізді. Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі кезінде Корольдіктің үкіметі Македониядағы македондарға қатысты тілдік сербтендіру саясатын жүргізді, бұл аймақ бұрын «Оңтүстік Сербия» (бейресми) немесе «Вардар Бановинасы» (ресми) деп аталды. Бұл аймақта қолданылған диалекттер серб-хорват диалекттері деп танылды. Қай жағдайда болсын, осы оңтүстік диалекттер білім беру, әскери және басқа да ұлттық салаларда басып-жабылды, олардың қолданылуы жазаланды.

Екінші дүниежүзілік соғыс және Мольевичтің біртекті Сербиясы

Мольевичтің "Біртұтас Сербия" еңбегі, 1941 жыл. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде генерал Дража Михайлович басқарған сербтік роялистік Югослав армиясы соғыстан кейінгі болашаққа қатысты өз көзқарасын қалыптастыруға тырысты. Оның зиялыларының бірі – босниялық серб ұлтшылы Стьеван Мольевич. 1941 жылы ол "Біртұтас Сербия" деген мақаласында Босния мен Хорватияның көп бөлігін, сондай-ақ Румыния, Болгария, Албания және Венгрияның сербтердің маңызды азшылық құрамайтын аймақтарын қамтитын, одан да ірі Ұлы Сербия құру қажеттігін ұсынды. Әскери бақылауларындағы аумақтарда четниктер этникалық хорваттар мен босниялық мұсылмандарға қарсы геноцидтік науқан жүргізіп, этникалық тазалау жасады. Бүгінде сербтердің басты және негізгі міндеті – сербтер тұратын барлық этникалық аумақты қамтитын біртұтас Сербияны құру және ұйымдастыру. Стивен Мольевич, Біртұтас Сербия.

Бұл мәселе 1944 жылдың қаңтар айында Сербияның орталық бөлігіндегі Ба ауылында өткен четниктер съезінде талқыланды. Алайда, четниктердің Иосип Броз Титоның партизандарынан жеңілуіне байланысты Мольевичтің идеялары іске асырылмады (бұл қозғалыс бастапқыда сербтерден құралған, бірақ сол кезде көпұлтты болып кеткен) және Ба съезінен жазбалардың жетіспеуіне байланысты олардың қаншалықты ықпалды болғанын бағалау қиын. Дегенмен, Мольевичтің негізгі идеясы – Сербияның шекараларына қарамастан, сербтердің қоныстану үлгісімен анықталуы – Ұлы Сербия идеясының тұрақты тақырыбы болып қала берді.

SANU меморандумы

Сербия ғылымдар және өнер академиясының меморандумы (1986) 1980-ші жылдардың соңында жалпысерб қозғалысын бастаған ең маңызды құжат болды, бұл Слободан Милошевичтің билікке келуіне және одан кейінгі Югославия соғыстарына әкеп соқты. Меморандум авторларының арасында Сербияның ең беделді зиялылары болды, олардың ішінде: Добрица Ćосич, Павле Ивич, Антоние Исакович, Душан Каназир, Михаило Маркович, Милош Макура, Деян Медакович, Мирослав Пантич, Никола Пантич, Любиша Ракич, Радован Самарджич, Миомир Вукобратович, Василий Крестич, Иван Максимович, Коста Михайлович, Стоян Челич және Никола Чобелич. Философ Кристофер Беннетт бұл меморандумды "кәдімгі, тіпті дөңгелектеу ойластырылған, қастандық теориясы" деп сипаттады. Меморандумда сербтер мен Сербияға қатысты жүйелі кемсітушілік жасалғаны, соның нәтижесінде Косово және Метохиядағы сербтер геноцидке ұшырап жатыр деген айыптар келтірілді. Беннеттің сөзіне қарағанда, бұл талаптардың көпшілігі айқын түрде абсурд болғанымен, меморандум сол кезде жарияланған ұқсас пікір-таластардың бірі ғана еді.

Милошевичтің билікке көтерілуі

Милошевич билікке келгеннен кейін Меморандумның идеялары Сербияда басымдыққа ие болды. Беннеттің сөзінше, Милошевич сербтерді құрбандыққа шалғандар ретінде көрсетіп, Югославияны Сербияға қарсы жатқандықтан қайта құру қажеттігін баса көрсеткен үгіт-насихат науқанын ұйымдастыру үшін БАҚ-ты қатаң бақылауға алды. Содан кейін Милошевичтің бюрократияға қарсы төңкерісі болды, оның барысында Воеводина және Косово провинцияларының, сондай-ақ Черногория республикалық үкіметтері құлатылды. Бұл Милошевичке Югославияның ұжымдық президенттігіндегі сегіз дауыстың төртеуін басып алуға мүмкіндік берді. Беннеттің пікірінше, Сербияның осындай үстемдікке ие болуының себебі – бұрынғы коммунистік билік оған қарсы тұра алмады. 1988 жылдың тамызында Антибюрократиялық революцияның жақтастары "Монтегро – Сербия!" деген ұлы сербтік ұрандарды айқайлағандары хабарланды. Хорватия мен Словения Милошевичтің Югославияда орталықтандырылған үкімет жүйесін қажет етуін сынап, Югославияның толыққанды көппартиялық конфедерациялық мемлекет болуын талап ете бастады. Милошевич конфедерациялық жүйеге қарсы екенін мәлімдеді, бірақ сонымен қатар, егер конфедерация құрылса, Сербияның сыртқы шекаралары "ашық мәселе" болады деп айтты, яғни Югославия орталықтандырылмаса, үлкен Сербия құруға тырысатынын білдірді. Милошевич былай деді: "Бұл шекара мәселесі, мемлекеттік маңызды мәселе. Шекара, сіздер білесіздер, әрқашан күштілермен анықталады, ешқашан әлсіздермен емес." thumb|upright=1.15|right|Югославияның тарауы (1991–2008)
Осы кезде Сербиядағы бірнеше оппозициялық партиялар ашық түрде үлкен Сербияны жақтады, Титоның партизандары жасаған республикалардың қазіргі шекараларын жасанды деп санады. Олардың ішінде Сешельдің Сербиялық радикалдық партиясы бар, ол соңғы өзгерістер Меморандумда айтылған сербтерге қарсы бейімділіктің көп бөлігін түзетті деп мәлімдеді. Милошевич "барлық сербтерді бір мемлекетте" біріктіру қажеттігін талап ете отырып, үлкен Сербияны жақтаушы топтарды қолдады. Сербияның Социалистік партиясы Югославиядағы серб халқының қорғаушысы ретінде көрінді. Сербия президенті, сонымен қатар Сербияның Социалистік партиясының жетекшісі Слободан Милошевич барлық сербтердің Сербия құрамына кіру құқығын ие болуы керек екенін бірнеше рет мәлімдеді. Милошевичтің қарсыластары мен сыншылары "Югославия сол бір мемлекет болуы мүмкін, бірақ егер Югославия ыдыраса, Милошевич басқаратын Сербия үлкен Сербияны құрауы мүмкін" деп мәлімдеді. 1990 жылы Хорватия мен Словенияда бос сайлаулар өтіп, оппозициялық партиялар билікке келді. Ол Карлобаг–Огулин–Карловац–Вировитица сызығының шығысындағы барлық аумақты Сербияның бөлігі деп белгіледі, ал батысы Словенияның құрамында, ал Хорватияның қалған бөлігі сол жерде қалады. Мұндай шекара Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының аумағының көп бөлігін сербтерге берер еді. Бұл шекараны серб саясаткері Воислав Шешель жиі айтқан. Үлкен серб мемлекеті иредентистік және экономикалық себептермен қолдау тапты, себебі ол Сербияға кең жағалау жолағын, ауыр өнеркәсіпті, ауыл шаруашылығына жарамды жерлерді, табиғи ресурстарды және барлық шикі мұнайды (көбінесе Паннония жазығында, әсіресе Хорватия Социалистік Республикасында) берер еді. 1990 жылдардың басында Слободан Милошевичпен байланысты әртүрлі серб саясаткерлері болды, олар мұндай көзқарастарды ашық түрде жақтады: Михал Кертс, Милан Бабич, Милан Мартич, Воислав Шешель, Стеван Миркович. Шешель өз сөздері мен кітаптарында осы аймақтардың барлық халқының шын мәнінде православие, рим-католик немесе мұсылман дінін ұстанатын этникалық сербтер екенін мәлімдеді. Алайда, Шешельдің Сербиялық радикалдық партиясынан тыс, бұл шекара соңғы серб саяси өмірінде кеңінен талқыланбады.

With the rise to power of Milošević the Memorandum's discourse became mainstream in Serbia. According to Bennett, Milošević used a rigid control of the media to organize a propaganda campaign in which the Serbs were the victims and stressed the need to readjust Yugoslavia due to the alleged bias against Serbia. This was then followed by Milošević's anti bureaucratic revolution in which the provincial governments of Vojvodina and Kosovo and the Republican government of Montenegro, were overthrown giving Milošević the dominating position of four votes out of eight in Yugoslavia's collective presidency. Milošević had achieved such a dominant position for Serbia because, according to Bennett, the old communist authorities had failed to stand up to him. During August 1988, supporters of the Anti Bureaucratic Revolution were reported to have shouted Greater Serbia themed chants of "Montenegro is Serbia!" Croatia and Slovenia denounced the demands by Milošević for a more centralized system of government in Yugoslavia and they began to demand that Yugoslavia be made a full multi party confederal state. Milošević claimed that he opposed a confederal system but also declared that should a confederal system be created, the external borders of Serbia would be an "open question", insinuating that his government would pursue creating a Greater Serbia if Yugoslavia was decentralized. Milosevic stated: "These are the questions of borders, essential state questions. The borders, as you know, are always dictated by the strong, never by weak ones." thumb|upright=1.15|right|Dissolution of Yugoslavia (1991–2008)
By this point several opposition parties in Serbia were openly calling for a Greater Serbia, rejecting the then existing boundaries of the Republics as the artificial creation of Tito's partisans. These included Šešelj's Serbian Radical Party, claiming that the recent changes had rectified most of the anti Serb bias that the Memorandum had alleged. Milošević supported the groups calling for a Greater Serbia, insisting on the demand for "all Serbs in one state". The Socialist Party of Serbia appeared to be defenders of the Serb people in Yugoslavia. Serbian president Slobodan Milošević, who was also the leader of the Socialist Party of Serbia, repeatedly stated that all Serbs should enjoy the right to be included in Serbia. Opponents and critics of Milošević claimed that "Yugoslavia could be that one state but the threat was that, should Yugoslavia break up, then Serbia under Milošević would carve out a Greater Serbia". Major changes took place in Yugoslavia in 1990 when free elections brought opposition parties to power in Croatia and Slovenia. It defines everything east of this line, Karlobag–Ogulin–Karlovac–Virovitica, as a part of Serbia, while the west of it would be within Slovenia, and all which might remain of Croatia. Such a boundary would give the majority of the territory of the Socialist Federal Republic of Yugoslavia to the Serbs. This line was frequently referenced by Serbian politician Vojislav Šešelj. A greater Serbian state was supported for irredentist as well as economical reasons, as it would give Serbia a large coastline, heavy industries, agricultural farmland, natural resources and all of the crude oil (mostly found in the Pannonian Plain, and particularly in the Socialist Republic of Croatia). There were various Serbian politicians associated with Slobodan Milošević in the early 1990s who publicly espoused such views: Mihalj Kertes, Milan Babić, Milan Martić, Vojislav Šešelj, Stevan Mirković. In his speeches and books, Šešelj claimed that all of the population of these areas are in fact ethnic Serbs, of Orthodox, Roman Catholic or Muslim faith. However, outside of Šešelj's Serbian Radical Party, the line as such was never promoted in recent Serbian political life.

Югославия соғыстары

Сербтер мен монтенегрлердің 1981 жылы Югославиядағы таралуы. Босния және Герцеговина Республикасының және Хорватия Республикасының серб күштері бақылаған аумақтары 1992–1995 жылдары. Милошевич қазір хорваттармен есеп айырысудың тарихи мүмкіндігі бар деп санайды және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін серб саясаткерлері істемегенді істейді – барлық сербтерді бір серб мемлекетіне біріктіру. Гаага соты босниялық сербтердің стратегиялық жоспары «Боснияда сербтер қоныстанған аумақтарды біріктіру, осы аумақтарды бақылауға алу және көптеген серб еместердің тұрақты түрде шығарылуын көздейтін босниялық серб мемлекетін құрудан» тұратынын анықтады. Сондай-ақ, кейбір аймақтардағы БАҚ тек Серб демократиялық партиясының саясатына назар аударды, Белградтан келген хабарлар, экстремистік көзқарастарды ұсыну және Ұлы Сербия идеясын насихаттау басым болды. Босния мен Герцеговинаның басқа бөліктерінде Ұлы Хорватия идеясы ашық түрде қолдау тапқандай болды. Сербия жаңару қозғалысының жетекшісі Вук Драшкович Сербия, Косово, Воеводина, Македония және Черногория, сондай-ақ Босния мен Герцеговина және Хорватияда сербтер көп шоғырланған аймақтарды қамтитын Ұлы Сербия құруға шақырды. 1990 жылдардағы Югослав соғыстарындағы көптеген шайқастар сербтерді біріктіру әрекетінің нәтижесінде болды. Сербияның Социалистік партиясы Бас комитетінің вице-президенті Михаило Маркович Сербиядан тыс сербтерді азшылыққа айналдыратын кез келген шешімді қабылдамады. Ол Сербия, Черногория, Босния және Герцеговина, Македония және Сербияның автономиялық Кражина, Славония, Баранья және Срем аймақтарында тұратын сербтерден тұратын федерация құруды ұсынды. Сербия патриархы Павел.

Халықаралық қылмыстық трибуналы (ICTY) Слободан Милошевичті және басқа серб басшыларын кісі өлтіру, халықты күштеп көшіру, депортация және «саяси, нәсілдік немесе діни себептермен қуғын-сүргін» сияқты адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деп айыптады. Трибунал прокуратурасы Милошевикті «Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Еуропадағы ең ауыр адам құқықтарын бұзу және геноцид» жасады деп айыптады. Сербиялық ғалым Чедомир Попов «Ұлы Сербияның ниеттері» туралы айыптаулар көбінесе Сербияға қарсы саяси мүдделер үшін қолданылатынын және олардың шындыққа сай еместігін айтады. Попов Сербия тарихында Ұлы Сербия болған емес және болашақта да болмайды деп мәлімдеді. 2008 жылы Ұлы Сербия құруды жақтаған Сербия Радикалды партиясының бұрынғы мүшесі Александр Вучич Шешельдің Ұлы Сербия туралы көзқарасының шындыққа сай еместігін және Ұлы Сербия идеясының қазіргі уақыттағы күш теңгеріміне байланысты іске аспайтынын мәлімдеді.

Соңғы оқиғалар

2011 жылы Сербиямен Серб Республикасын біріктіруді талап ететін қозғалыс пайда болды. Босния және Герцеговина Федерациясында бұл идеяға қарсы шығып, оны Дейтон келісімін бұзушылық деп санайды, ал сербтер оны өз ұлттық тағдырын өзі шешудің мысалы ретінде қарастырады.

Сербия әлемі

2020 жылдан бері Александр Вулин сияқты көрнекті серб саясаткерлері арасында «серб әлемі» деген жаңа термин пайда болды. Аймақтық бұқаралық ақпарат құралдары мен саяси комментаторлар бұл терминді бұрынғы «Ұлы Сербия» ұғымының орнына қолданып жүр.