Доситеј Обрадовиќ: Сербияның тұңғыш білім министрі және ұлттық қайта өркендеуінің қайраткері

Кіріспе

Досейте Обрадович (17 ақпан 1739 – 7 сәуір 1811) – серб жазушысы, өмірбаяншы, күнделік жазушы, философ, педагог, білім беру реформаторы, тіл білімі маманы, көп тілді білуші және Сербияның алғашқы білім министрі. Серб ұлттық және мәдени жаңаруының ықпалды қайраткері, ол Ағартушылық және рационалистік идеяларды қолдағанмен, серб патриоты және Серб православие шіркеуінің жақтаушысы болып қалды.

Өмір

Досейце Обрадович 1739 жылы қазіргі Румыниядағы Хабсбург монархиясының Чаково банаттық ауылында, қазіргі Цяковада дүниеге келген. Ол кішкентай кезінен-ақ оқуға құштар болған. Обрадович екі тілді (серб және румын тілдерінде) өсті және классикалық грек, латын, қазіргі грек, неміс, ағылшын, француз, орыс және итальян тілдерін үйренді. 1757 жылдың 17 ақпанында ол Шрем аймағындағы Хопово серб православиелік монастырында монах болып, Доситей (Dositheus) деген есім алды. Ол Эзоп ертегілері сияқты көптеген еуропалық классикалық туындыларды серб тіліне аударды. Монастырь кітапханасының барлық кітабын оқып бітірген соң, ол одан әрі білім алуға шұғылаланды. 1760 жылдың 2 қарашасында Хопово монастырынан Афон тауындағы Хиландар монастырына аттанды. 1761 жылы Загребке барып латын тілін оқыды. 1761-1763 жылдары Книнско Польедегі серб мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді. Біраз уақыт Котор шығанағындағы монастырда оқыды, содан кейін Василие Петрович оны дін қызметкері етіп тағайындады. Ауруға шалдыққаннан кейін, ол Далмацияға, Книнге жақын Голубич ауылына мұғалімдікке қайта оралды. Содан кейін Корфуға барып грек тілін оқыды, одан кейін Венецияға, сосын Далмацияға қайтып Плавнода тағы да мұғалім болды. Кейін Галле университетіне қабылданып, философияны оқыды. 1783 жылы Лейпциг университетіне ауысып, алғашқы еңбегін жариялады. Ол Иоганн Эберхардтың шәкірті болды, ал Эберхардтың ұстазы Кристиан Вольф болған. Өмірінің үштен бірінен астамын Обрадович Австрияда өткізді, онда Иосиф II-нің және неміс ағартушылығының идеяларына бейімделді. Ол сонымен қатар Англияға құштар болды және ағылшын педагогтарының ықпалында болды, Англияны рухани бостандық пен заманауи өркениеттің елі деп санады. Осы елдерден басқа, ол Еуропа мен Кіші Азияны қырық жыл бойы аралап, Грекия, Венгрия, Түркия, Румыния, Франция, Ресей, Англия және Польшаға саяхат жасады. Соңында Караджордже Петровичтің шақыруымен, жаңа құрылған үкіметте білім беру министрі болу үшін Белградқа келді. Обрадович алғашқыда жеке өмірбаяндар жазды, ал кейін жанр Непос, Суэтон, Плутарх немесе Диоген Лаэртскийдің үлгісімен өмірбаяндық жинақтар түріне дейін кеңейді. Обрадович сербтерге кейбір батыс еуропалық елдердің әдебиетін таныстыруға көмектесті. Ол және Обрадовичтың ықпалында болған Вук Караджич қазіргі серб әдебиетінің негізін қалаушылар ретінде танылады. Сербия халқы жиі ашаршылыққа ұшырағандықтан, Обрадович Сербияға картоп өсіруді де енгізді. Доситей Обрадович 1811 жылы Сербияның Белград қаласында қайтыс болды.

Dositej Obradović was born Dimitrije Obradović, probably in 1739, in the Banat village of Čakovo, in the Habsburg monarchy, now Ciacova, in present day Romania. From an early age, he was possessed with a passion for study. Obradović grew up bilingual (in Serbian and Romanian) and learned classical Greek, Latin, modern Greek, German, English, French, Russian and Italian. On 17 February 1757 he became a monk in the Serb Orthodox monastery of Hopovo, in the Srem region, and acquired the name Dositej (Dositheus). He translated into Serbian many European classics, including Aesop's Fables. Having devoured the contents of the monastery library, he hungered for further learning. On 2 November 1760 he left the monastery of Hopovo, bound for Hilandar, Mount Athos. In 1761 he went to Zagreb where he studied Latin. From 1761 to 1763 he was a teacher in a Serbian school in Kninsko Polje. For a brief period, he taught at a monastery in the Bay of Kotor before he was ordained as a priest by Vasilije Petrović. After falling ill, he returned to teach in Dalmatia in the village of Golubić near Knin. He then went to Corfu where he studied Greek before going to Venice and then coming back to Dalmatia where he became a teacher again, in Plavno. He later enrolled at the University of Halle where he studied Philosophy. In 1783, he transferred to the University of Leipzig and published his first work. He was a student of Johann Eberhard who himself was a disciple of Christian Wolf. More than a third of his life was spent in Austria where Obradović became influenced by the ideas of Joseph II and the German Enlightenment. Additionally, he was an Anglophile and influenced by English educators, seeing England as the land of spiritual freedom and modern civilization. Besides these countries, his forty year travel journeys across Europe and Asia Minor also took him to Greece, Hungary, Turkey, Romania, France, Russia, England, and Poland. Finally he went to Belgrade, at the invitation of Karađorđe Petrović, to become, in the newly organized government, Serbia's first minister of education. Obradović wrote first individual biographies and quickly the genre expanded to the form of biographical collection modelled on examples of Nepos, Suetonius, Plutarch, or Diogenes Laertius. Obradović helped introduce to the Serbs the literature of certain western European countries. He and Vuk Karadžić, whom Obradović influenced, are recognized as the fathers of modern Serbian literature. Because the Serbian populace often suffered famine, Obradović also introduced potato cultivation to Serbia. Dositej Obradović died in Belgrade, Serbia, in 1811.

Танымал мәдениетте

Жастық гроба мог, Доситей Обрадовичтің өмірбаянына негізделген және Сава Мрмак түсірген телесериал 1990 жылы сербиялық RTS телеканалымен жасалды.