Кіріспе

Американдық тарихшы Аманда Люси Форман (1968 жылы туған) – британдық-американдық биограф және тарихшы. Оның кітаптары: «Георгиана, Девоншир герцогинясы», «Отпен өртенген әлем» және «Әйелдер құрған әлем». Ол сонымен қатар «Әйелдің өрлеуі» деген төрт бөлімді деректі фильмнің авторы және оның басты рөлін ойнады, бұл фильмде әйелдердің қоғамдағы рөлі қарастырылған. Қазіргі таңда ол «The Wall Street Journal» газетінде екі апта сайын жарияланатын «Тарихи тұрғыдан алғанда» рубрикасының авторы және Ливерпуль университетінің Тарих факультетінің құрметті ғылыми қызметкері.

Ерте өмір және білім

Форман Лондонда дүниеге келген. Оның ата-анасы Эвелин (Смит) және сценарист әрі кино продюсері Карл Форман (1914–1984) болды. Оның әкесі 1950-ші жылдардағы Маккартизм кезінде Голливуд киностудияларының қара тізіміне енгеннен кейін жұмыс істеу үшін Англияға көшті. Оның ағасы Джонатан Форман – халықаралық тілші және кино сыншысы. Оның бес баласы бар және ол Джонатан Бартонға үйленген. Одан кейін түрлі қыздарға арналған пансиондық мектептерде білім алды. Ол 1991 жылы Англияға оралғанға дейін Йонкерстегі Сара Лоуренс колледжінде (Нью-Йорк штаты) және содан кейін Колумбия университетінде оқыды. 1993 жылы Оксфордтағы Леди Маргарет залында Генриетта Джекс Блейк аға стипендиясын алды. Оксфордта Форман «Саясат па, немесе құдайдың құдіреті?» атты магистрлік диссертациясын аяқтады: 1807 жылы Парламент палаталары құл саудасын жоюға қалай дауыс берді (1993) және «Девоншир герцогинясы Джорджинаның саяси өмірі, 1757–1806» (1998) тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады, ол кейін оның алғашқы өмірбаянына айналды. Ол Оксфорд университетінен 18 ғасырлық британ тарихы бойынша доктор ғылымы дәрежесін алды.

Георгиана, Девоншир герцогы

Докторлық диссертациясын аяқтағаннан кейін Форман Оксфордта зерттеуші болып қалды және 1998 жылы докторлық диссертациясына негізделген "Девоншир герцогинясы Георгиана" атты алғашқы кітабын жариялады. Ұлыбританияда HarperCollins және АҚШ-та Random House баспаларында жарық көрген бұл кітап халықаралық бестселлер болды және тоғыз жыл өткен соң Ұлыбританияда қатты мұқабамен, жұмсақ мұқабамен және қайта басылымда бірінші орынға жетті. Ол 1998 жылғы Guardian First Book Award сыйлығының финалисі болды және 1998 жылғы Whitbread Prize сыйлығын ең үздік өмірбаяны үшін жеңіп алды. Бұл кітап телеарнада көрсетілген деректі фильмге, Джуди Денч қатысқан радиоспектакльге және Ральф Файнс пен Кира Найтли бас рөлде ойнаған "Герцогиня" фильміне арқау болды.

Өртке толы әлем

Форменнің соңғы кітабы, A World on Fire, Америка Азамат соғысындағы британдық-американдық қарым-қатынастар тарихы, 2010 жылы 30 маусымда Ұлыбританияда Penguin баспасынан, ал 2011 жылы АҚШ-та Random House баспасынан жарық көрді. Кітап екі елде де сыншылар тарапынан жоғары бағаланды және АҚШ-та ұлттық бестселлер атанды. The Guardian газетінде жазған Джей Парини: «Форменнің идеясының гениалдығын бағалау қиын, ол американдық тарихтың бұл шешімді кезеңін британдық көзқараспен қарастырып, осы үлкен сахнадағы көптеген тұлғаларды, оның ішінде осы қақтығыстың екі жағында да күш білдірген британдық қолдаушыларды және журналистерді қамтиды». Адам И. П. Смит History Today журналында: «Аманда Форменнің тамаша жаңа кітабы… «Соғыс және бейбітшілік» романына ең жақын нәрсе болып көрінеді» деді. Сирек кездесетін құрметтің белгісі ретінде, The New York Times Book Review Форменге екінші рет кітап мұқабасында орын берді. Майкл Бурлингэм The Wall Street Journal газетінде Форменді «оқырманды қызықтыратын жазушы ретінде сипаттады, сондықтан оқырмандар 958 беттік осы томды тым қысқа деп есептеуі мүмкін». The New Yorker журналының Хендрик Герцберг былай деп жазды: «Ішінде өмір, оқиғалар мен көптеген жарқын тұлғалар бар, сондықтан беттер желдей шапқылап өтеді – «Желмен кеткендер» романы сияқты». 2011 жылы A World on Fire кітабы ПЕН Хесселл Тильтман сыйлығының төрешілері тарапынан «жоғары бағаланды». Ол The New Yorker және The Economist газеттері тарапынан «Жыл кітабы» деп танылды және The New York Times, Bloomberg, The Washington Post, Chicago Tribune және NPR газеттері тарапынан «2011 жылдың он үздік кітабының» бірі деп аталды. 2012 жылы A World on Fire Азамат соғысы тарихын жазудағы Флетчер Пратт сыйлығын жеңіп алды. Ол 2012 жылғы Линкольн сыйлығының, Лайонел Гелбер сыйлығының финалисі болды және Джефферсон Дэвис сыйлығына үміткер болды. Сериал оң пікірлер алды, The Telegraph оны «қуатты, шабыттандыратын және маңызды» деп сипаттады. Кейіннен 2016 жылы сериал Netflix платформасында көрсетілді.

Әйелдер жасаған әлем

Форменнің келесі кітабы – «Әйелдер жасаған әлем: алмадан таблеткаға дейінгі әйелдер тарихы» – 2023 жылы Random House (АҚШ) және Allen Lane (Ұлыбритания) баспаларынан шығуы жоспарлануда.

Виктория патшайымның сарайы

2018 жылы, Елизавета II жаз айларында Бэкингем сарайын көпшілікке ашқаннан кейін жиырма бес жыл өткен соң, Royal Collection Trust 2019 жылы Бэкингем сарайындағы жазғы ашылу салтанатына сырттан шақырылған Форманды көрмеге куратор ретінде шақыру арқылы жаңа үрдіс орнатты. "Королева Викторияның сарайы" 2019 жылдың 18 шілдесінде ашылды. Королева Викторияның туғанына 200 жыл толуымен бірге өткен көрме, Викторияның Бэкингем сарайын өзгерткені қазіргі монархияның негізін қалады деген тұжырымды ұсынды. Жаңартылған сарайда гендерлік биліктің жаңа формасы көрінді. Виктория "еркектерге" тән даңқ, байлық, тектілік және жаулау құндылықтарын "әйелдерге" тән отбасы, міндет, патриотизм және қоғамдық қызмет құндылықтарымен алмастырды. "Бұл төрт "әйелдік" қасиет оның билігінің ғана емес, сонан кейінгі барлық биліктердің тірегі болды". Көрме көрермендер мен сыншылардың ризалығын тудырды. Форманның қабырғалар мен төбелерге голограммалар мен CGI проекцияларын қоса, заманауи технологияларды енгізуі ерекше атап өтілді, бұл көрме тәжірибесін жақсартты. "The Guardian" газеті былай деп хабарлады: "Виктория мен Альберт ханзадасы сарайды Еуропадағы ең жарқыраған сарайға айналдырған оқиға суреттер, эскиздер және костюмдер арқылы зерттелді, сонымен қатар оның мәшһүр кештерін жандандыратын, Голливудта түсірілген, көрерменді қамтитын тәжірибе де бар". Форман көрменің құрамына "Королева Викторияның сарайы" атты кітапты да бірлесіп жазды.

Басқа

Тарихшы және өмірбаян жазушы ретіндегі жұмысынан өзге, Аманда Форман радио, теледидар және баспа басылымдары үшін де жазады. Оның қызметі өте кең, оның ішінде BBC Radio 3 үшін тарихшының рөлі туралы толғау, BBC Radio 4 үшін 1714–1832 жылдардағы георгиан дәуірі туралы деректік сериал, BBC One арнасында Эндрю Нилдің «This Week» бағдарламасында ағылшын-американдық қарым-қатынастарды талқылау, «Vogue» журналында Эмма Уотсон және Кира Найтлимен сұхбаттар, «Porter» журналында Хиллари Клинтон мен Нэнси Пелосидің өмірбаяндары, ал 2011 жылғы желтоқсанда «Newsweek» журналында Маргарет Тэтчер туралы мақала жарияланған. Форманның өзі Ұлыбританиядағы «The Sunday Times Magazine» және «The Lady» журналдарының мұқабасында болған. Ол сөз бостандығының белсенді жақтаушысы және осы мәселе бойынша көптеген басылымдарға жазған. Сөз бостандығынан өзге, Форман түрлі мәселелер бойынша күш-жігер жұмсады, оның ішінде Жан Макконвилл үшін әділет іздеу және гендерлік теңдік. 2016 жылы Форман Нью-Йорктегі Святого Георгия қоғамының ағылшын-американдық мәдени сыйлығын алды, ол АҚШ пен Ұлыбритания мәдениетіне елеулі үлес қосқан тұлғаларды марапаттайды. 2013 жылы Форман Нью-Йоркте «House of SpeakEasy» әдеби коммерциялық емес ұйымын құрды, ол авторлар мен олардың тыңдаушыларын жаңашыл және қызықты жолдармен біріктіреді. Бұрынғы қатысушылардың арасында Салман Рушди, Сьюзан Минот, Джефф Кинни (жазушы), Элиф Шафак және Юсеф Комуньякаа бар. «House of SpeakEasy» «Seriously Involved» атты бірнеше қоғамдық бағдарламаны жүзеге асырады. «SpeakFreely» бағдарламасы мұғалімдер мен жазу студенттеріне «Seriously Entertaining» ұйымдастырған шараларға тегін билеттер ұсынады. Форман 1999 жылғы «Guardian First Book Award», 2000 жылғы «Orange Prize for Fiction», 2010 жылғы «National Book Award», 2011 жылғы «Cheltenham Booker Prize», 2012 жылғы «Dan David Prize», «Pen Hessell Tiltman Prize» және «Man Booker Prize» сыйлықтарының қазынасы болды. Соңғы кезде ол 2016 жылы «Man Booker Prize» төрағасы болып тағайындалды. 2013 жылы Форман «The Wall Street Journal» газеті үшін тарих және әлемдік оқиғалар туралы «Historically Speaking» атты екі апта сайын жарияланатын бағананы жазуды бастады. 2014 жылы ол «Smithsonian» журналы мен «The Sunday Times» газетіне тұрақты авторы ретінде қосылды. 2019 жылдың жазында Форманды Корольдік коллекция Бэкингем сарайында Виктория патшайым туралы көрме ұйымдастыруға шақырды.

Жеке өмір

Форман екі елдің азаматы және уақытын Нью-Йорк қаласы, Киндерхук (Нью-Йорк штаты) және Лондон арасында бөліп жүр. Ол Ливерпуль университетінің Тарих факультетіндегі құрметті ғылыми қызметкер. Кәсіби қызметінен бөлек, Форман бағбандықпен әуес.