Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ататүрк бөгеті (Atatürk Barajı), бастапқыда Қарабаба бөгеті, әлемдегі үшінші ірі бөгет және ол Түркияның Оңтүстік-Шығыс Анатолия аймағындағы Адиаман провинциясы мен Шанлыурфа провинциясының шекарасында Евфрат өзенінде орналасқан, орталық ядросы бар аймақталған тау жыныстарымен толтырылған бөгет. Электр энергиясын өндіру және аймақтағы жазықтарды суару мақсатымен салынған, ол Түрік Республикасының негізін қалаушы Мұстафа Кемал Ататүрктің (1881–1938) құрметіне қайта аталды. Құрылысы 1983 жылы басталып, 1990 жылы аяқталды. 1992 жылы су қоймасы толтырылып, пайдалануға берілген бөгет пен гидроэлектр стансасын Мемлекеттік гидротехникалық жұмыстар (DSİ) басқарады. Бөгеттің артында пайда болған Ататүрк су қоймасы (Atatürk Baraj Gölü) Түркиядағы үшінші ірі су қоймасы болып табылады. Бөгет Шанлыурфа провинциясының Бозова қаласының солтүстік-батысында, Бозовадан Адиаманға дейінгі D 875 мемлекеттік жолында орналасқан. Оңтүстік-Шығыс Анатолия жобасының (Güney Doğu Anadolu Projesi, GAP) құрамына кіретін Евфрат және Тигр өзендеріндегі 22 бөгеттің орталық бөлігі болып табылатын бұл бөгет әлемдегі ең үлкен бөгеттердің бірі. 2008 жылғы мәлімет бойынша Евфрат өзеніндегі бес жұмыс істейтін бөгеттің бірі – Ататүрк бөгеті, одан жоғары Кебан және Қаракая бөгеттері, ал төменде Биречик және Каркамыш бөгеттері орналасқан. Өзенде тағы екі бөгет салынып жатыр. Гидроэлектр стансасының (ГЭС) жалпы қуаты 2400 МВт және ол жылына 8900 ГВт·сағ электр энергиясын өндіреді. Бөгет жобасының жалпы құны шамамен … құрады. Бөгет 1995–2005 жылдарғы түрік бір миллион лиралық банкноталардың және 2005–2009 жылдарғы 1 жаңа лиралық банкноталардың артқы жағында бейнеленген.
The Atatürk Dam (Atatürk Barajı), originally the Karababa Dam, is the third largest dam in the world and it is a zoned rock fill dam with a central core on the Euphrates River on the border of Adıyaman Province and Şanlıurfa Province in the Southeastern Anatolia Region of Turkey. Built both to generate electricity and to irrigate the plains in the region, it was renamed in honour of Mustafa Kemal Atatürk (1881–1938), the founder of the Turkish Republic. The construction began in 1983 and was completed in 1990. The dam and the hydroelectric power plant, which went into service after the upfilling of the reservoir was completed in 1992, are operated by the State Hydraulic Works (DSİ). The reservoir created behind the dam, called Atatürk Reservoir (Atatürk Baraj Gölü), is the third largest in Turkey. The dam is situated northwest of Bozova, Şanlıurfa Province, on state road D 875 from Bozova to Adıyaman. Centerpiece of the 22 dams on the Euphrates and the Tigris, which comprise the integrated, multi sector, Southeastern Anatolia Project (Güney Doğu Anadolu Projesi, known as GAP), it is one of the world's largest dams. The Atatürk Dam, one of the five operational dams on the Euphrates as of 2008, was preceded by Keban and Karakaya dams upstream and followed by Birecik and the Karkamış dams downstream. Two more dams on the river have been under construction. The dam embankment is and The hydroelectric power plant (HEPP) has a total installed power capacity of 2,400 MW and generates 8,900 GW·h electricity annually. The total cost of the dam project was about
The dam was depicted on the reverse of the Turkish one million lira banknotes of 1995–2005 and of the 1 new lira banknote of 2005–2009.
Дамба
Түркияның оңтүстік-шығыс аймағының алғашқы даму жобасы 1970 жылы ұсынылды. 1970 жылдары аймақтық даму мақсаттары айтарлықтай өзгергендіктен және жоспарлар кеңейгендіктен, бастапқы жоспарға маңызды түзетулер енгізілді. Жобадағы ең маңызды өзгеріс – Орта Қарабаба бөгетінен бас тарту және бөгеттің су қоймасының көлемін және электр энергиясын өндіру мүмкіндіктерін арттыру мақсатында Ататүрік бөгетінің жобасын қабылдау болды. Dolsar Engineering және ATA Construction деген екі белгілі түрік компаниясы бөгет құрылысын жүргізуге келісім шарт жасады. Коффер дамбасының құрылысы 1985 жылы басталды және 1987 жылы аяқталды. Негізгі бөгеттің толу жұмыстары 1987 жылдан 1990 жылға дейін жүргізілді. Бұл жұмыстарды субподрядшы Solétanche Bachy орындады, ал бөгеттің жотасын жерлік анкерлермен нығайту және күрделі жөндеу жұмыстарын Vorspann System Losinger International (VSL) жүзеге асырды.
The initial development project for the southeastern region of Turkey was presented in 1970. As the objectives for regional development have changed significantly and the ambitions have grown in the 1970s, the original plan underwent major modifications. The most important change in the project was abandoning the Middle Karababa Dam design, and adopting the design of the Atatürk Dam to increase the storage and power generation capacities of the dam. Dolsar Engineering and ATA Construction, two prominent Turkish companies, signed for the building of the dam. The construction of the cofferdam began in 1985 and was completed in 1987. The fill work for the main dam lasted from 1987 to 1990. was carried out by subcontractor Solétanche Bachy and the rehabilitation work for the post tensioning of the dam crest with ground anchors by Vorspann System Losinger International (VSL).
Су электр станциясы
Ататүрк бөгетінің ГЭС-і GAP жобасының 19 электр станциясының ішіндегі ең ірісі болып табылады. Ол сегіз Френсис турбинасынан және әрқайсысы 300 МВт қуаттылықтағы генератор топтарынан тұрады, оларды тиісінше Sulzer Escher Wyss және ABB Asea Brown Boveri компаниялары жеткізген. Жалпы салмағы 26 600 тоннаға жететін болаттан жасалған қысым құбырлары (пенстоктар) неміс NOELL компаниясы (қазіргі DSD NOELL) тарапынан жеткізіліп, орнатылды. ГЭС 1993 жылдың желтоқсан айында толыққанды жұмыс істеуге кірісті. ГЭС жыл сайын 8 900 ГВт/сағ электр энергиясын өндіре алады. Оның қуаты GAP жобасының жалпы қуатының шамамен үштен бір бөлігін құрайды. Электр энергиясына сұраныс төмен болған кезде ГЭС-тің сегіз блогының тек біреуі ғана жұмыс істейді, ал сұраныс жоғары болғанда барлық сегіз блогы да жұмыс істейді. Осылайша, энергияға деген қажеттілікке және біріктірілген жүйенің жағдайына байланысты, ГЭС-тен бір тәулік ішінде босатылатын су мөлшері 200-ден 2000 м³/с аралығында өзгеруі мүмкін. Бұл екі параллель туннельден тұрады, олардың әрқайсысының ұзындығы және диаметрі бар. Бұл туннельдер ұзындығы және ағыны тұрғысынан әлемдегі ең ірілері болып табылады және суару мақсатында салынған. Бірінші туннель 1995 жылы, ал екіншісі 1996 жылы аяқталды. Бөгет артындағы су қоймасы барлығы 882 мың гектарға суару үшін тағы 406 мың гектарды суарады. Ататүрк бөгеті және Шанлыурфа туннель жүйесі GAP жобасының екі маңызды құрауы болып табылады. 1995 жылдың көктемінде Харран жазығында суару жұмыстары басталды. Суарудың аймақ экономикасына тигізетін әсері зор. Суарылатын жерлердің 90 пайызында мақта егіледі. Харран жазығында суару аумағының кеңеюі 2001 жылы Оңтүстік-Шығыс Анатолияның мақта өндірісін 164 000 тоннан 400 000 тоннаға дейін, яғни шамамен алпыс пайызға дейін арттырды. Еліміздің мақта өндірісінің шамамен 50 пайызын құрайтын аймақ Түркиядағы көшбасшыға айналды. Жергілікті халық су қоймасын "теңіз" деп атайды.
The HEPP of the Atatürk Dam is the biggest of a series of 19 power plants of the GAP project. It consists of eight Francis turbine and generator groups of 300 MW each, supplied by Sulzer Escher Wyss and ABB Asea Brown Boveri respectively. The up to steel pressure pipes (penstocks) with a total weight of 26.600 tons were supplied and installed by the German NOELL company (today DSD NOELL). and it became fully operational in December 1993. The HEPP can generate 8,900 GWh of electricity annually. Its capacity makes up around one third of the total capacity of the GAP project. During the periods of low demand for electricity, only one of the eight units of the HEPP is in operation while in times of high demand, all the eight units are in operation. Hence, depending upon the energy demand and the state of the interconnected system, the amount of water to be released from the HEPP might vary between 200 and 2,000 m3/s in one day. which consists of two parallel tunnels, each long and in diameter. The tunnels are the largest in the world, in terms of length and flow rate, built for irrigation purposes. The first tunnel was completed in 1995 and the other in 1996. The reservoir behind the dam will irrigate another 406,000 ha by pumping for a total of 882,000 ha. The Atatürk Dam and the Şanlıurfa Tunnel system are two major components of the GAP project. Irrigation started in the Harran Plain in the spring of 1995. The impact of the irrigation on the economy of the region is significant. In ninety percent of the irrigated area, cotton is planted. Irrigation expansion within the Harran plains also increased Southeastern Anatolia's cotton production from 164,000 to 400,000 metric tons in 2001, or nearly sixty percent. With almost 50% share of the country's cotton production, the region developed to the leader in Turkey. The reservoir lake is called "sea" by local people.
Геостратегиялық маңызы
Евфрат өзенінің жылдық жалпы ағынының шамамен 90% Түркиядан басталады, ал қалған бөлігі Сирияда қосылады, бірақ Иракта одан әрі ағынға үлес қосылмайды. Жалпы алғанда, өзеннің ағысы маусымдар мен жылдар бойынша үлкен өзгерістерге ұшырайды. Мысалы, Сириямен шекарадағы жылдық ағын 1961 жылы … болса, 1963 жылы … құрады. Евфрат-Тигр өзендері жүйесінің суларына қатысты ең маңызды құқықтық құжаттардың бірі – 1946 жылғы Ирак пен Түркия арасындағы Достық және жақсы көршілік қарым-қатынастар туралы шартқа қосылған хаттама. Бұл хаттама Евфрат пен Тигрдің бақылауы мен басқаруын қамтамасыз етті, бұл көбінесе Түркиядағы бастау көздеріндегі ағынның реттелуіне байланысты болды. Түркия екі шекаралық өзенді мониторингтеуге және Иракпен осыған қатысты деректерді бөлісуге келісті. 1980 жылы Түркия мен Ирак техникалық мәселелер жөніндегі бірлескен комиссия құрып, бұрынғы хаттаманың мәнін нақтылады, ал 1982 жылы Сирия да оған қосылды. Түркия Евфрат суын бөлу туралы ешқандай ресми келісімсіз Сирия шекарасы арқылы 15,75 км³/жыл (500 м³/с) су жіберуге бір жақты кепілдік берді. Өзеннің төменгі ағынындағы көрші елдер бұған қарсы күшті наразылық білдірді. Осы кезде Ататүрік су сақтағышы Евфрат өзенінің ағынын үштен бір бөлігіне дейін азайтты. Сирия мен Ирак GAP жобасының салдарынан су тапшылығына ұшырап отыр. Екі ел де Түркияның өзеннің төменгі ағынындағы көрші елдеріне суды қару ретінде пайдаланып, олардан мақсатты түрде бас тартатынын айыптайды. Түркия бұл айыптауларды жоққа шығарып, өзінің оңтүстік көршілерін әрдайым уәде етілген ең төменгі көлеммен қамтамасыз етіп келгенін мәлімдейді. Ол Ирак пен Сирияның шын мәнінде бөгеттердің реттелетін суынан пайда көретінін, себебі олар үш жағалаудағы елдерді маусымдық құрғақшылықтан және су тасқынынан қорғайды деп санайды. 2017 және 2018 жылдары Ататүрік су сақтағышының жанындағы Самсат қаласында M w 5,5 және M w 5,1 магнитудасындағы екі зиянды жер сілкінісі болды. Сейсмикалық белсенділіктің кеңістіктік-уақыттық эволюциясы және оның бастапқы қасиеттері, уақыт бойынша су деңгейінің өзгеруімен және жер бетіндегі жүктемеден және кеуекті қысымның таралуынан туындайтын кернеулермен байланыстыра қарағанда, осы бөгетте су деңгейі мен сейсмикалық белсенділік арасында кері корреляция бар екені анықталды. Бұл жергілікті тектоникалық жарықтарға су жүктемесінен туындаған гравитациялық күштің тұрақтандыру әсерімен түсіндіріледі. Кеуекті қысымның таралуына байланысты сейсмогендік аймақтағы жалпы тиімді кернеу ондаған жылдар бойына артты, соңғы жылдары байқалған сейсмикалық белсенділіктің күшеюін түсіндіреді.
About 90% of Euphrates' total annual flow originates in Turkey, while the remaining part is added in Syria, but nothing is contributed further downstream in Iraq. In general, the stream varies greatly in its flow from season to season and year to year. As an example, the annual flow at the border with Syria ranged from in 1961 to in 1963. One of the most important legal texts on the waters of the Euphrates Tigris river system is the protocol annexed to the 1946 Treaty of Friendship and Good Neighborly Relations between Iraq and Turkey. The protocol provided the control and management of the Euphrates and the Tigris depending to a large extent on the regulations of flow in Turkish source areas. Turkey agreed to begin monitoring the two border crossing rivers and to share related data with Iraq. In 1980, Turkey and Iraq further specified the nature of the earlier protocol by forming a joint committee on technical issues, which Syria joined later in 1982 as well. Turkey unilaterally guaranteed to allow 15.75 km3/year (500 m3/s) of water across the border to Syria without any formal agreement on the sharing of the Euphrates water. The downstream neighbors protested vehemently. At this point, the Atatürk Dam has cut the flow from the Euphrates by about a third. Syria and Iraq claim to be suffering severe water shortages due to the GAP development. Both countries allege that Turkey is intentionally withholding supplies from its downstream neighbors, turning water into a weapon. Turkey denies these claims, and insists it has always supplied its southern neighbors with the promised minimum of It argues that Iraq and Syria in fact benefit from the regulated water by the dams as they protect all three riparian countries from seasonal droughts and floods. Two damaging earthquakes of M w 5.5 and M w 5.1 occurred in the town of Samsat near the Atatürk Reservoir in 2017 and 2018, respectively. The spatio temporal evolution of seismicity and its source properties in relation to the temporal water level variations and the stresses resulting from surface loading and pore pressure diffusion shows the water level and seismicity rate are anti correlated in this dam, which is explained by the stabilization effect of the gravitational induced stress imposed by water loading on the local faults. The overall effective stress in the seismogenic zone increased over decades due to pore pressure diffusion, explaining the enhanced background seismicity during recent years.