Кіріспе
Саяси басқару қағидалары, институттары және заңдары АҚШ-тың Оңтүстік Каролина штатында
Оңтүстік Каролина штатының Конституциясы – АҚШ-тың Оңтүстік Каролина штатының басқару құжаты. Ол штаттың үкіметінің құрылымын және қызметін сипаттайды. Қазіргі конституция 1895 жылдың 4 желтоқсанында күшіне енді. Оңтүстік Каролинада 1669, 1776, 1778, 1790, 1865 және 1868 жылдары қабылданған тағы алты конституция болған.
Негізгі конституциялар
Қазіргі Оңтүстік Каролина штатының алғашқы үкіметтік құрылымы 1669 жылы жетекші отар иегері Энтони Эшли Купер, Шафтсберидің 1-ші графы және оның хатшысы Джон Локк жазған Каролинаның Негізгі Конституциялары болды. Джеймс Харрингтон сияқты философтардың ықпалымен, екеуі діни төзімділікті (католиктерден басқа) жақтаған және жер меншігіне негізделген үкімет жүйесін құрған құжатты жазды. Аталған құжат колонияның сегіз иеленушісін оның үкіметінің басына, сондай-ақ екі палаталы парламентпен бірге орналастырды. Парламент иеленушілердің өкілдерінен және сайлау арқылы сайланған Халық жиналысынан тұрды.
1778 жылғы Конституция
Екі жылдан кейін уақытша конституция, тұрақты болуға тиіс болған құжатпен алмастырылды. 1777 жылы жазылған, заң шығарушы орган оны 1778 жылдың наурызында Оңтүстік Каролина тұрғындарымен кеңескеннен кейін қабылдады. Жаңа құжат Оңтүстік Каролинаның британдықтардан тәуелсіздігін ресми түрде мойындады. Заң шығарушы орган, палаталары Сенат және Өкілдер палатасы деп аталды, атқарушы билікті – қазір губернатор деп аталатын, вице-губернатормен және құпия кеңеспен бірге сайлау құқығын сақтап қалды. Атқарушы биліктің өкілеттігі айтарлықтай азайтылды. 1778 жылғы конституцияда діннің рөлі 1776 жылғы конституцияға қарағанда әлдеқайда маңызды болды. Заң шығарушы органдағы маңызды пікірталас барысында Кристофер Гадсден мен Чарльз Котесворт Пинкнидің қолдауы, орган мүшелерін Оңтүстік Каролинадағы Англия шіркеуін сол кездегідей толығымен таратуға дауыс беруге ықпал етті. Дегенмен, барлық алдыңғы протестанттық қауымдар біріктіріліп, жалғыз діни ұйым құрылды, бірақ оларға қаржылық қолдау көрсетілмеді. Теңгерімсіз үлестіру жүйесі сақталғандықтан, көптеген Upstate аймағының тұрғындары конституцияға наразылық білдірді. 1794 жылы Уэйд Хэмптон I және Джон Кершоу сияқты бірнеше көрнекті Upstate тұрғындары, жүйеге қарсы тұру үшін Өкілдік реформа қауымдастығын құрды. Бастапқыда, Lowcountry аймағының басымдығын сақтаған заң шығарушы орган олардың талаптарын қабылдамады. Алайда, жаңадан нығая бастаған Демократиялық-Республикалық партиямен одақтас болған Upcountry тұрғындары, ақырында жеңіске жетті. 1808 жылы конституцияға, жалпы ақ нәсілді халық санына негізделген үлестіру жүйесін құру үшін түзетулер енгізілді, бұл көптеген мәселелерді айтарлықтай жеңілдетті. Кейіннен конституцияға тағы да түзетулер қабылданды. Ең маңыздысы, 1810 жылы 21 жастан асқан барлық ақ нәсілді ер адамдарға сайлау құқығы берілді.
1868 жылғы Конституция
1867 жылы радикалды республикашылар АҚШ Конгресін бақылауға алып, «Президенттік қайта құру» деп аталатын кезеңді аяқтады. Қайта құру актілеріне сәйкес, бұрынғы Конфедерация штаттары жаңа конституцияларды қабылдап, 14-ші түзетуді бекітуге міндетті болды. Осының нәтижесінде Оңтүстік Каролинаға жаңа мемлекеттік құрылымды қабылдау үшін конституциялық конвент шақыруға тапсырылды.
1876 және 1877 жылдардағы зорлық-зомбылық төңкерісі
1868 жылғы штаттық конституцияның қағидаларына қарамастан, 1876 жылы ақ адамдар штаттық билікті қайта бақылауға алды. «Қайта жаратушылар» немесе «Бурбон демократтары» деп аталған бұл адамдар бұрынғы плантациялық элитадан құралды және Жаңарту дәуірінің құжатын жоюға кірісті. Африкалық американдықтарды дауыс беруден алдын алу үшін зорлық-зомбылық пен қорқыту қолданылды, ал 1890 жылдардың басында «Сегіз жәшік заңы» (дауыс беру үшін тікелей сауаттылық талабын енгізді) африкалық американдықтар мен кедей ақ сайлаушыларды сайлау құқығынан айыруға бағытталды. 1868 жылғы конституциядағы «тұлға» ұғымынан 1895 жылғы конституциядағы «білім» ұғымына көшу, 1895 жылғы конституцияның жасаушыларының африкалық американдықтарды саяси процеске қатысудан шеттету ниетімен байланысты болды. Әрине, білім беру сапасының айырмашылығына байланысты, көптеген кедей ақ адамдар да осы жаңа заңның құрбаны болды. Штаттың демократиялық партияға жақын газеттерінде конституцияны өзгертудің себептері анық көрсетілген:
Әйелдердің сайлау құқығын қолдаушылар да оларға дауыс беру құқығын беру үшін конвенцияға ықпал етуге тырысты. Конвенция олардың өтінішін қабылдамады, бірақ әйелдерге мүлік құқығын берді. Дегенмен, Тилман әйелдер мәселесінде шағын жеңіліске ұшырады, өйткені конвенция оның ажырасуды заңдастыру туралы ұсынысын қабылдамады. 1868 жылғы Конституция бойынша ажырасу 1878 жылға дейін заңды болды, содан кейін «Қайта жаратушылар» үкіметі штаттың ажырасу заңдарын жойды. Дауыс беру құқығы мен әйелдер құқығынан басқа да бірнеше мәселе көтерілді. 1868 жылғы Конституция бойынша жергілікті билік органдарының шектен тыс өкілеттіктеріне алаңдаушылық туындағандықтан, жаңа конституция жергілікті басқаруды едәуір шектеді және көптеген қызметтер үшін арнайы мақсаттағы аудандар құруды талап етті. Әр округтің заң шығарушылық делегациясы округтің жергілікті билігі ретінде әрекет етіп, округ бюджетін бекітті, ал келесі жылдары Төменгі аймақтың ықпалын одан әрі төмендету үшін бірнеше жаңа округтер құрылды. Жаңа құжат сонымен қатар бастауыш білім беруді қаржыландыруды қамтамасыз етті және штатта алкогольді бақылау жүйесін құрды, ол «Диспансер» деп аталды.
1968 жылға дейінгі өзгерістер
1895 және 1968 жылдар аралығында 1895 жылғы Конституция 330 рет өзгертілді, осылайша ол АҚШ-тағы ең ұзақ штат конституцияларының біріне айналды. Көптеген түзетулер басқа штаттарда заңмен реттелетін мәселелерге қатысты болғандықтан, ол біршама шатақ құжатқа айналды. Осы түзетулердің басым бөлігі жергілікті өкімет органдарының облигациялық қарыздар лимитіне қатысты болды. Алғашқыда, округтердің облигациялық қарыз лимитін өзгерту үшін штат бойынша дауыс беру қажет болды.
1968 жылдан бастап қайта қаралған
1966 жылы Бас Ассамблея конституциялық реформаны зерттеу үшін комитет құрды, ол 1969 жылы есебін жариялады. Есепте ескі конституцияны алмастыру үшін он жеті жаңа бап ұсынылды, олардың он екісі сайлаушылармен бекітілді. Ең маңызды өзгерістер сот жүйесіне енгізілді, олардың толыққанды күшіне енуі 1984 жылға дейін созылды. Сонымен қатар, 1973 жылы түзету арқылы округтерге жергілікті басқару құқығы берілді. Кейін, 1981 жылы губернатордың мерзімі төрт жылға ұзартылып, қайта сайлануға рұқсат берілді. Басқа да ережелер федералды конституцияның басқа бөлімдеріндегідей қорғау шараларын көшірді, оның ішінде экс-пост-факто заңдарға тыйым салу және 14-ші түзетудегідей тең қорғау принципі. Дегенмен, кейбір ережелер федералды конституцияда кездеспейді. Оларға борышкерлер түрмесіне тыйым салу және Оңтүстік Каролина тұрғыны кім деп есептеледіін анықтайтын бөлім кіреді. I баптың көп бөлігі 1895 жылға дейін соққанда, 1971 жылы қайта ұйымдастырылды. Бұрынғы I баптың бір бөлігі сол кезде жеке баптарға көшірілді. Алайда, содан бері осы бапқа екі түзету енгізілді. Біріншісі құрбандардың құқықтарын заңдастырды, ал екіншісі дәстүрлі түрде аң аулау, балық аулау және жабайы жануарларды жинау құқығын белгіледі. Соңғысы қару-жарақ құқықтарын қорғаумен айналысатын Ұлттық атқыштар қауымдастығының қолдауымен жүзеге асырылған ұқсас штаттық конституциялық түзетулердің бір бөлігі болды.
ІІ бап
ІІ бап штаттағы сайлау процесін реттейді. I бап сияқты, мақаланың көп бөлігі бастапқы нұсқасы бойынша жазылған, бірақ 1971 жылы қайта ұйымдастырылды. Мақаланың 6-тармағы Бас Ассамблеяға дауыс беру үшін сауаттылық сынағын өткізуге мүмкіндік берсе де, 1965 жылғы Дауыс беру құқығы туралы заңмен бұл ережеге тыйым салынды, және бұл шешім АҚШ Жоғарғы Сотында «Оңтүстік Каролина – Каценбах» ісі бойынша расталды. 2011 жылғы түзету сонымен қатар еңбек одақтарының сайлауында құпия дауыс беруді міндеттейді, мұндай талапты қойған төрт штат конституциясының бірі осы.
III бап
III бап Оңтүстік Каролинаның Бас Ассамблеясын, штаттың екіпалаталы заң шығару органы ретінде белгілейді. Алғашқыда, округтер негізінде үлестіру жүргізілді, әр округтен бір сенатор (барлығы 46) және кем дегенде бір мемлекеттік өкіл (124-тен 46-сы) сайланды. АҚШ Жоғарғы Сотының Рейнольдс пен Симс ісі бойынша қабылдаған шешімі бұл ережелерді күштен шығарып, штаттық заң шығару округтерінің халқының саны тең болуын міндеттеді. Дегенмен, әр палатадағы заң шығарушылардың саны сақталды. Мақаланың көп бөлігі түпнұсқа мәтіннен алынған және 1971 жылы қайта ұйымдастырылмады. Бірақ, содан бері бірнеше түзетулер енгізілді. Мысалы, 1997 жылы сайлаушылар "Жоғалған Сенім" операциясына жауап ретінде сотталған қылмыскерлердің заң шығарушы органдарында қызмет етуіне тыйым салды. Бір жыл өткен соң, сайлаушылар аралас некелерге тыйым салатын ережені жойды, бұл ереже АҚШ Жоғарғы Сотының Loving v. Virginia ісінде бұзылған болатын. Алғашқыда, жасы он төртке толғандардың келісімімен қатынас жасауға рұқсат беру ережесі күшінде болды, бірақ бұл ереже 2010 жылы жойылды.
IV бап
IV бап мемлекеттік биліктің атқарушы тармағымен айналысады. Конституция атқарушы тармақта екі лауазымды – губернатор мен вице-губернаторды құрады. 1981 жылға дейін губернатор лауазымда бір ғана мерзімге сайлана алатын, бірақ түзету 1981 жылдан кейін сайланған губернаторлардың екі мерзімге сайлануына мүмкіндік берді. IV баптың бастапқы мәтіні, көптеген штаттардағыдай, вице-губернаторды штаттық Сенаттың төрағасы етіп тағайындады. Алайда, 2012 жылғы түзету вице-губернатордың бұл өкілеттігін алып тастап, оны Сенат сайлаған жеке лауазыммен алмастырды. Сондай-ақ, түзету губернаторлыққа және вице-губернаторлыққа кандидаттардың бұрынғыдай жеке-жеке емес, біріктірілген тізімде сайлау жүргізуін көздейтін «бірлескен тізім» жүйесін құрды. IV баптың 2-тарауы губернатордың талаптарына қатысты: «Жоғарғы Күштің бар екенін жоққа шығаратын ешбір адам губернатор лауазымына үміткер бола алмайды». VI баптың 2-тарауы және XVII баптың 4-тарауы мемлекеттік қызметке қойылатын талаптарға қатысты: «Жоғарғы Күштің бар екенін жоққа шығаратын ешбір адам осы Конституция бойынша қызмет атқара алмайды». Бұл ережелер қазіргі заманда ешқашан қолданылмады, себебі қазіргі замандағы сот шешімі бойынша Бірінші түзетудің дін бостандығы туралы қағидасы 14-ші түзетудің Әділетті сот процесі туралы ережесі арқылы штаттарға да қолданылады. Мемлекеттік Жоғарғы сот 1997 жылғы Silverman v. Campbell ісінде бұл туралы айқындап, осы ережелердің АҚШ Конституциясының VI бабындағы діни талаптарға қатысты шектеуді бұзғанын, сондай-ақ дін бостандығын шектеуші ережелерді де бұзғанын мәлімдеді.
V бап
V бапта мемлекеттік сот жүйесі егжей-тегжейлі сипатталған. Оңтүстік Каролинаның сот жүйесі үш деңгейден тұрады: Жоғарғы Сот, Апелляциялық Сот және Аймақтық соттар. Барлық судьялар заң шығарушы орган тарапынан сайланады. Бұл бапта Бас прокурор лауазымы да белгіленген. Апелляциялық сот конституцияның бастапқы құрамына кірмеген, ол 1983 жылы заңмен құрылған. Екі жыл өткен соң, конституцияға сотты қосу үшін түзетулер енгізілді. Конституциялық деңгейде құрылған үш деңгейден өзге, бірнеше сот заң арқылы құрылған. Сонымен қатар, заң шығарушы орган әр аймаққа бекітілген судьялар санымен қатар аймақтардың санын да анықтайды. Қазіргі таңда он алты аймақ бар, олардың әрқайсысына 1-ден 4-ке дейін судьялар бекітілген.
VI бап
VI бап мемлекеттік басқарудың атқарушы және заңнамалық тармақтарындағы түрлі лауазымдарды қарастырады. Бұл баппен құрылған нақты лауазымдарға Мемлекеттік хатшы, Ауыл шаруашылығы комиссары және Бас есепші кіреді. Бұл лауазымдардың бәрі сайлау арқылы тағайындалады. Бұл бап конституцияның бастапқы құрамына кірмеген, алғаш рет 1972 жылы қабылданған. Алғашқыда бұл бапта Оңтүстік Каролина Ұлттық гвардиясын басқаратын сайланған генерал-адъютант лауазымы да көзделген. Алайда, 2014 жылы конституцияға енгізілген өзгертулерге сәйкес, бұл лауазым губернатор тағайындайтын, ал Сенат растауы міндетті болып бекітілді.
VII бап
VII бап округтер құруды реттейді. VII бап округтермен қатар қалалық типтегі жергілікті басқаруды да қарастырады. Алайда, қазіргі уақытта Оңтүстік Каролина штатында қалалық типтегі жергілікті басқарулар жоқ. Алғаш қабылданғанда Оңтүстік Каролинада отыз алты округ болған, себебі 1895 жылғы конвенция Эджфилд округінен Салуда округін бөліп шығарды. Қабылданғаннан бері он жаңа округ құрылды, соның нәтижесінде қазіргі таңдағы саны қырық алты округқа жетті. Осы бапқа енгізілген жалғыз маңызды түзету 1970 жылы жасалды, онда аймақтық үкіметтер кеңесін құруға уәкілеттік беретін бөлім қосылды.
VIII бап
VIII бапта округтік үкіметтерге қатысты басқа да ережелер және қалалық үкіметтер туралы ақпарат бар. VIII баптың бастапқы нұсқасы жергілікті биліктің өкілеттерін шектеген, бірақ 1973 жылы қабылданған түзетулер кеңірек өзін-өзі басқаруға жол берді. Түзетуге дейін, бұл бап штаттың дерлік барлық жергілікті билігінің өкілеттерін арттыру мақсатында, көбінесе қарыз мәселелері бойынша шамамен елу рет түзетілген. Бап біріктірілген қала-округтар құруға рұқсат береді, бірақ қазіргі уақытта Оңтүстік Каролина штатында мұндай құқықтық юрисдикция жоқ.
VIII-А бап
Бұл мақала Бас Ассамблеяға штатта алкоголь сатуды реттеу өкілеттігін береді. 2005 жылы түзетілгенге дейін, ішкі тұтыну үшін тек "кішкентай бөтелкелер" (екі унция немесе одан аз көлемдегі мөрленген ыдыстар) сатуға ғана рұқсат берілген еді.
IX бап
IX бапта штатта корпорация құру ережелері қарастырылған. 1971 жылға дейін бұл бап өте толық болды, бірақ қазіргі таңда бап көбірек икемділікке мүмкіндік береді, себебі Бас Ассамблея конституциялық өзгеріс қабылдаудың орнына кез келген уақытта корпоративтік заңнаманы өзгерте алады.
X бап
Х бапта мемлекеттің салық салу өкілеттігі мен оның қаржысын реттеу туралы қағидалар белгіленеді. Ол 1977 жылы жан-жақты қайта қарастырылды. Салық салу саласындағы ережелері мемлекеттік мүлік салығын қамтиды. Басқа ережелер мемлекеттік бюджеттеу және қарыз алу, сондай-ақ жергілікті органдар мен мектеп округтерінің қарызын реттейді. 1977 жылға дейін 172 түзету жергілікті мемлекеттік қарызға қатысты болды, себебі әрбір әкімшілік аумақтың қарыз лимитін өзгерту үшін конституциялық түзетулер қабылдануы тиіс болды.
XI бап
11-бапта Мемлекеттік білім беру кеңесі мен Мемлекеттік білім беру инспекторы лауазымы құрылады. Сондай-ақ, Бас Ассамблея штаттағы мектептерді қаржыландыруы туралы ереже де бар. 1999 жылы штат Жоғарғы Соты Аббивилл округі мектептері мен Оңтүстік Каролина арасындағы (335 S. C. 58 (1999)) істе Конституция балаларға «ең төменгі деңгейдегі қанағаттанарлық» білім беруді қамтамасыз етуді талап етеді деп шешті. Бұл іс бойынша келесі шешімдер Бас Ассамблеяның кедей, ауылдық округтерді конституцияға қайшы келетіндей етіп, жеткіліксіз қаржыландыруын жалғастырғанын көрсетті, бірақ бұл шешімдер кейіннен күштен шығарылды. XI бап, басқа көптеген штаттардың конституциялары сияқты, Блейн түзетуінің нұсқасын да қамтиды. Жоғарғы Соттың Эспинозаға қарсы Монтана Салық департаменті ісінен кейін консервативті заңгерлер бұл ережелердің конституцияға қайшы болуы мүмкін екенін айтты. 1973 жылға дейін XI бап әлдеқайда кең ауқымды болды. Мысалы, XI баптың 7-тармағы мектептерде нәсілдік сегрегацияны талап етті: «Ақ және түрлі терілі балалар үшін бөлек мектептер ашылуы керек, және ешбір нәсілдің баласына екінші нәсілдің балаларына арналған мектепке қатысуға рұқсат етілмейді». Бұл ереже Браун мен Білім беру кеңесі ісі арқылы күшін жойды. Браун ісіне біріктірілген істердің бірі Оңтүстік Каролинадағы Бриггс пен Эллиотт ісі болды. Конституцияның қазіргі мәтінінен XI баптың 7-тармағы алынып тасталды.
ХІІ бап
ХІІ бап "Үкімет функциялары" деп аталады, бірақ негізінен сотталған қылмыскерлерді, соның ішінде кәмелетке толмағандарды түрмеге қамаумен айналысады. 1971 жылға дейін бұл бапта осы мәселе бойынша көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген. Бұл бап сонымен қатар Бас Ассамблеяға мемлекеттік органдар құруға құқық береді.
ХІІІ бап
ХІІІ бап мемлекеттік милицияны "он сегізден қырық бес жасқа дейінгі, денесі сау мемлекет азаматтарының барлығынан" құралған деп белгілейді, бірақ ар-ожданнан бас тартушылар осы ережеге кірмейді. Іс жүзінде, бұл талап Оңтүстік Каролина Ұлттық гвардиясы мен штаттағы басқа да әскери резервтік бөлімдерге қатысты. 2014 жылы генерал-адъютант лауазымына қатысты бастапқы тарау өзгертіліп, сайлау арқылы емес, тағайындау арқылы берілетін лауазым ретінде бекітілді.
XV бап
XV бап мемлекеттік қызметкерлерді қызметтен босату (импичмент) тәртібін белгілейді. Оңтүстік Каролина штатының Өкілдер палатасының үштен екі бөлігі губернаторды және басқа да штаттық лауазымды тұлғаларды қызметтен босату үшін қажет, бұл АҚШ Конституциясы мен көптеген басқа штаттардың конституцияларында талап етілетін қарапайым көпшіліктен өзгеше. Лауазымды тұлғаны қызметтен босату үшін Сенатта да үштен екі дауыс қажет. Бұл бап сонымен қатар губернаторға Бас Ассамблеяның екі палатасының үштен екі бөлігі дауыс берген жағдайда лауазымды тұлғаны қызметтен босатуға рұқсат береді.
XVI бап
XVI бапта Конституцияны өзгерту рәсімі баяндалған. Конституциялық түзетулерді заң шығарушы органның әрбір палатасының үштен екі бөлігі мақұлдауы, халықтың сайлауда қолдауы, және содан кейін заң шығарушы органның әрбір палатасының көпшілігі ратификациялауы тиіс. Егер заң шығарушы орган түзетуді ратификацияламаса, ол халық тарапынан мақұлданған болса да, күшіне енбейді. Бас Ассамблеяның әрбір палатасының үштен екі бөлігінің дауысы конституциялық конвенцияны шақыруға құқылы.
XVII бап
XVII бапта түрлі-түрлі қосымша ережелер бар. Ең маңыздысы ажырасуға қатысты. 1949 жылдың 15 сәуірінде оған түзетулер енгізіліп, белгілі бір жағдайларда ажырасуға рұқсат берілді. Оңтүстік Каролина штаты конституциясына ажырасу негіздері тіркелген жалғыз штат деп саналады. Сондықтан заң шығарушы орган конституциялық түзетусіз ажырасуға қосымша негіздер құруға құқығы жоқ.
Түзетулер
Конституцияның жеке бөлімінде негізгі мәтініне қосылмаған үш түзету бар. Біріншісі, суару жүйесі үшін қажетті жерді мәжбүрлі түрде иелену құқығын қарастырады, ал екіншісі мемлекетке тас жолдар салуға уәкілеттік береді. Үшіншісі 1968 жылы Чарльстон округіне жергілікті басқару құқығын берді, бұл құқық кейін барлық округтерге таратылды.
Басқа ережелер
1976 жылы Бас Ассамблея қабылдаған өте қатаң аннексия заңдарының салдарынан Оңтүстік Каролина штатындағы енгізілген муниципалитеттер, әдетте, қарқынды өсіп келе жатқан Оңтүстік-Шығыс аймағындағы басқа штаттарға қарағанда аумағы және халқы жағынан шамалырақ болады. Бірақ, басқа жерлерде аннексияланатын көршілес қалаларды есепке алғанда, олардың мөлшері мен өсу деңгейі көрші мемлекеттердегі, мысалы, Джорджия және Солтүстік Каролинадағы көптеген муниципалитеттерге ұқсас келеді.