Кіріспе

Котабато муниципалитеті, Филиппин

Мидсаяп, ресми түрде Мидсаяп муниципалитеті (магуинданаон: Inged nu Midsayap, джави: ايڠد نو ميدسايڤ; иранун: Inged a Midsayap, ايڠد نو ميدسايۏ), Филиппиннің Котабато провинциясындағы бірінші санаттағы муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 117 365 адамды құрайды.

Тарих

Мидсаяп атауы магуинданаон тілінен алынған, ол "(орталық)" орталық және "(саяп)" сабан шапан дегенді білдіреді. Мидсаяп – ортасында сабан шапан бар деген мағынаны білдіреді, ол муниципалитет орталығында орналасқан, жазық далаға қабақ шапан пішіндес төбеге ұқсайды. Басқа бір дерек бойынша, Мидсаяп магуинданаон тілінен шыққан, яғни "сабан шапан киген адам" дегенді білдіреді. 1912-1926 жылдары Мидсаяп Дулаван мен Пикит аудандарының құрамында болды. Алғашқыда Мидсаяпта султан Дипатуан Кударат I-нің ұрпақтары – мұсылмандар тұрған. Олардың султанат орталығы Либуган Торретада (қазіргі Пигкеваянның бір бөлігі) орналасқан. 1927 жылы аймақтағы филиппин констебулярлық (PC) командирі, Іст лейтенант Каталино Хавьер муниципалитеттің бір бөлігін дамытуға кірісті. Аймақтың табиғи байлығын көріп, ол Лусон мен Висаядан келген қоныс аударушыларды осы жерге көшіп келуге шақырды. Алғашқы қоныс аударушылардың бірі Замбалес қаласынан келген Антонио Лабасан болды. Оның серіктерінің арасында 23 туысқан отбасы болды: Розете, Алмазан, Думлаос, Флаутас, Фернандес, Квиньон, Фермилс, Фантон және Докумос, олар Салунаянға қоныстанды. Ал Пикиттен келген Висаялық қоныс аударушылар да Буалға келіп, Дату Гуямбанган Дилангаленнің жеріне орналасты. Висаялық көшіп келушілерді Грегорио Бингиль, Хулио Анито және Томас Кантой басқарды. Мидсаяпты Дулаван мен Пикит муниципалитеттерінен бөлек саяси округ ету идеясы 1930 жылы Кэмп-Уордқа тағайындалған христиан PC әскери қызметкерлері тобы тарапынан ұсынылды. Олардың күш-жігері, орынбасар губернатор мен әскери губернатордың қолдауымен 1936 жылы іске асты. 1936 жылғы 25 қарашадағы №66 жарлыққа сәйкес, Мидсаяп жеке муниципалитет ретінде құрылды. 1937 жылғы 1 қаңтарда Лоренцо Гонзалес алғашқы тағайындалған муниципалитет мэрі ретінде қызметке кірісті. 1939 жылы Хуан Джаранилла муниципалитеттің алғашқы сайланған мэрі болды және 1941 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. Мидсаяп 71 ауылдық округтен бастау алды. Кейіннен, 1936 жылы Либуган Мидсаяптан бөлінгеннен кейін олардың саны 42-ге дейін азайды. Қазіргі уақытта Мидсаяпта 57 ауылдық округ бар. Халық қоныстары Синавиган, Салунаян, Буал, Капаяви, Баронгис, Кимаганго, Киванан, Катигаван, Уламиан, Багуер, Капинпилан, Оланданг, Сан-Матео және Балики ауылдық округтерінде шоғырланған. Келесі жылдарда жаңадан құрылған қаланың өсіп дамуы байқалды. Бірте-бірте жаңа қалалар құрылды: Пигкеваян (Пигкаваян), Либуган, Аламада және соңғысы 1982 жылы Алеосан. 2019 жылы Бангсаморо арнайы географиялық аймағы құрылғанға дейін Мидсаяп Солтүстік Котабато провинциясының ең көп халқы бар елді мекені болды. Аталған аймақтың құрылуымен бірнеше ауылдық округтері муниципалитеттен бөлініп, Бангсаморо үкіметіне берілді, олардың орнына арнайы басқару кластерлері құрылды, осылайша оның құзыреті, сондай-ақ халқы мен ауылдық округтерінің саны қазіргі деңгейге дейін төмендеді. Азаюға қарамастан, Мидсаяп Лусон мен Висаядан келген көшіп-қонушылардың ең көне елді мекендерінің бірі болып табылады, осылайша бұл бір кезде мұсылмандық басымдықтың үстемдігі болған Минданаодағы әртүрлі қоғам ретінде беделге ие болды.

Бангсамороға ішінара кіру

2019 жылы он үш барангай провинциядағы 63-тің ішінде, 6 ақпанда өткен плебисцитте автономиялық аймаққа қосылу үшін қолдау дауысымен жеңіске жеткеннен кейін, жаңа құрылған Бангсамороның арнайы географиялық аймағының құрамына кірді. Олардың 12-сі 2001 жылы Мұсылман Минданаосының автономиялық аймағына қосылу үшін дауыс беруде сәтсіздікке ұшыраған провинцияның 39 барангайының арасында болды, ал Тумбрас Бангсамороның бір бөлігі болуға ұсынылды, ол Республикалық заң № 11054 арқасында ARMM-нің орнына келді. 2023 жылы Бангсаморо Парламенті аймақта сегіз жаңа муниципалитет құруға келісім берді. Олардың жетісі Кадайянға (Бангсаморо Автономиялық Заңы № 42) біріктірілді; қалғандары, Алеосанның Дунгуан барангайымен бірге, Набалаваг құрамына (БАА № 43) енді; 2024 жылғы 13 сәуірде өткен плебисцитте бекітілді.

География

Мидсаяп географиялық тұрғыдан Солтүстік Котабато провинциясының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Солтүстік жағынан Либуган муниципалитетімен, оңтүстігінен Рио-Гранде-де-Минданаомен, шығысынан Алеосан және Пикит муниципалитеттерімен, ал батысынан Кабунталан муниципалитетімен шектеседі. Мидсаяп шамамен Котабато қаласынан және Минданаодағы екі ірі қалалық орталықтың бірі – Давао қаласынан белгілі бір қашықтықта орналасқан. Провинциялық үкімет орналасқан Кидапаван қаласына дейінгі қашықтық шамамен алғанда сондай. Мидсаяптың жалпы жер көлемі 29 042 гектарды құрайды, оның ішінде 57 барангай бар, бұл Котабато провинциясының жалпы жер аумағының 5,03%-ы. Кейбір барангайлар (оңтүстік және батыс бөліктері) ірі су қоймаларының жанында орналасқан, осылайша су көлігімен қол жетімділік қамтамасыз етіледі. Дегенмен, Сұлтан Кударат провинциясына және Магуинданао провинциясының бірнеше муниципалитеттеріне қарай Дулаван қаласындағы бетон көпірдің салынуына байланысты, қазір жер көлігі де мүмкін. Қала арқылы Давао-Котабато және Мидсаяп-Макар ұлттық тас жолдары (General Santos) өтеді.

Климат

Облыс 5 және 8 градус ендігі аралығында орналасқан, осылайша Мидсаяп және оның әкімшілік құрамына кіретін барлық аудандар тайфунның әсерінен аз зардап көреді. Муниципалитет климаттың төртінші типіне жатады, ол жыл бойына жауын-шашынның шамалы біркелкі таралуымен ерекшеленеді.

Жерге арналған мүмкіндіктер

Қалалық жер аумағының ең үлкен бөлігі жақсы жер ретінде жіктеледі. Бұл муниципалитет орталығында орналасқан жерлер. Бұл жерлер көбінесе тегіс және қауіпсіз өңдеуге жарамды. Дегенмен, кейде су тасқынынан қорғау қажет. 10 651,2869 гектар Гидросоль типіндегі жерлер – сулы жерлер, олар балық шаруашылығына немесе демалыс аймақтарына қолайлы. Осы жерлердің көп бөлігі Рио-Гранде-де-Минданао өзені бойында орналасқан. Орталық типтегі жерлер орташа сапалы, орташа көлбеулі, сондықтан өңдеу үшін мұқият жоспарланған топырақ эрозиясын бақылау шаралары қажет. Бұл жерлер солтүстік-шығыс барангайларында және Набалаваг пен Кадингиланның бір бөлігінде, жалпы 8 010,0 гектар аумақты құрайды.

Топырақ түрі

Бұл муниципалитетте төрт (4) түрлі топырақ бар. Олар: Кабакан сазды топырағы, Кударанган сазды топырағы, Сан-Мануэль құмды сазды топырағы және Гидросол. Кабакан сазды топырағы шамамен 12 397,500 гектар немесе муниципалитет жерінің 37,52% құрайды. Бұл топырақ муниципалитеттің орталық бөлігінде немесе оның ядросында орналасқан. Кударанган сазды топырағы көлбеу немесе төбелі жерлерде, сондай-ақ солтүстік-шығыс ауылдық округтерінде кездеседі. Бұл топырақ түрі муниципалитет аумағының 24,24 пайызын, яғни 8010 гектарды алып жатыр. Сан-Мануэль құмды сазды топырағы Жоғарғы Лабас, Налин ауылдық округтерінде және Вилларика ауылдық округінің бір бөлігінде орналасқан. Оның ауданы 1980 гектарды құрайды. Гидросол топырағының ауданы 10 651,2869 гектар немесе муниципалитет аумағының 33,24 пайызын құрайды.

Қиғаштық

Муниципалитеттің жалпы жер аумағының 73,79 пайызы немесе 24 376,2869 гектары 0–3 пайыздық еңіспен орналасқан. Бұл аймақтар муниципалитеттің батыс және оңтүстік бөлігінде орналасқан. Бұл жерлер көбінесе суармалы күріш егістік алқаптары. Солтүстік-шығыс барангайлары мен Орталық Булананның бір бөлігі 3–8% еңісті дөңгелектерден тұрады, олардың жалпы ауданы 6525,0 гектарды құрайды. Ең биік еңістер, 8–18% аралығында, Набалаваг және Кадингилан барангайларының шекарасында және Орталық Булананның бір бөлігінде орналасқан. Бұл жердің жалпы ауданы 2137,5 гектарды құрайды.

Топография

Мидсаяп жазықтан төбелі жерге дейінгі аумақпен сипатталады. Солтүстік-шығыс бөлігінде, атап айтқанда Киванан, Кимаганго, Анонанг, Маламуте, Жоғарғы Буланан және Милая ауылдарында жайпақ төбелі және төбелі жерлер орналасқан. Кадингилан мен Набалаугтың бір бөлігінде олардың шекарасында төбелі аймақтар бар. Poblacion-нан Дулаванға дейінгі Ұлттық тас жолымен бөлінген батыс бөлігіндегі барлық ауылдар жазық және қазіргі уақытта суармалы күріш және басқа да егістерге егілген. Ең оңтүстік ауылдар Рио-Гранде-де-Минданао өзенінің жанында орналасқан, сондықтан батпақты.

Демография

2020 жылғы санақта Мидсаяптың халқы 117 365 адамды құрады. Филиппин статистикалық бас басқармасының 2010 жылғы халық және тұрғын үй санағында Мидсаяптың халқы 134 170 адам деп тіркелді. Бұл провинцияның муниципалитеттері арасында ең көп халқы бар қала. Соңғы бес жылда жылына 1,92 пайыздық өсіммен қаланың халқы 36 жылдың ішінде екі есеге артуы күтілуде. Мидсаяпты негізінен магуинданаондар қоныстандырады, сонымен қатар Лусон және Висая аймақтарынан келген көшіп-қонушылардың көп ұлтты қосылысы да бар. Бұл адамдар Минданаоның жаңа қоныс салушылар үшін перспективалы мекен екендігіне тартылды.

Тілдер

Себуано және тагалог тілдері кеңінен қолданылатын тілдер. Олар Магуинданаон, Иранун, Хилигайнон, Илокано, Манобо, Варай сияқты басқа да тілдерде сөйлейтін адамдардың арасында да жиі кездеседі.

Экономика

Ауыл шаруашылығына ең қолайлы балшықты топырағы бар қаланың жер аумағының көп бөлігі (42,03 пайызы) ауыл шаруашылығы өндірісіне арналған. Төмендіктегі жерлер күріш және басқа маусымдық дақылдармен, ал жоталар тұрақты дақылдармен егілген. Қаланың ауыл шаруашылығы өнімдеріне күріш, жүгері, манго, кофе, кокос, банан, көкөністер және түйірлі дақылдар кіреді. Гүлденген ауыл шаруашылығы саласынан басқа, Мидсаяп кескіш гүлдер мен әшекей өсімдіктері, мал және құс шаруашылығы, жиһаз және сәндік қолөнер, телекоммуникациялар сияқты басқа да салаларымен мақтана алады. Сондай-ақ, бұл аймақ жеміс-жидек пен ет өңдеу, пальма майы плантацияларын және өңдеу өнеркәсібін дамытуға да әлеуетті. Стратегиялық жағдайы арқасында Мидсаяп провинцияның маңызды сауда және коммерциялық орталығы болып табылады, мұнда көршілес муниципалитеттерден келген фермерлер өз ауыл шаруашылығы өнімдерін сатуға/саудалауға әкеледі. Соңғы кезде Мидсаяп Солтүстік Котабатоның бірінші округінде, әсіресе PPALMA аймағында (Пигкваян, Пикит, Аламада, Либуган, Мидсаяп, Алеосан) өнеркәсіптік орталыққа айналды және провинцияның екінші деңгейдегі қаласы болуға талпынып жатыр. Көптеген қалалық компаниялар қалаға енгендіктен, бизнес мекемелерінің қарқынды өсуі қаланы ерекше муниципалитетке айналдырды. 2016 жылы қала Филиппиндегі ең бәсекеге қабілетті 5-ші муниципалитет және Минданао аймағында 1-ші орынға ие болды.

Котабато қаласы-Кидапаван қаласы (CK) және Мидсаяп агроөнеркәсіптік және экотуризм дәліздері

NEDA 12 аймағы жобалаған агроөнеркәсіптік және экотуризм дәлізі құрылуда. Бұл дәліздің негізгі өсу түйіні – Котабато қаласы, ал Кидапаван және Мидсаяп қалалары аралық қалалық орталықтар болып табылады. Котабато қаласы осы дәліздің негізгі қалалық орталығы ретінде институционалдық, қаржылық және қызмет көрсету орталығы, сондай-ақ Котабато аймақтық және медициналық орталығының болуымен қоғамдық денсаулық сақтау орталығы және BARMM-нің де-факто астанасы қызметін атқарады. Қаланың арнайы экономикалық аймағы экономикалық базаны әртараптандыруға және инвестициялар мен жұмыс орындарын көбейтуге мүмкіндік береді деп күтілуде. Котабато провинциясы күріш және каучук өндірісінде аймақта бірінші орында, жүгері өндірісінде екінші орында тұр, сонымен қатар органикалық кокос қанты мен тамаша тропикалық жемістер өндіреді. Мұнда пальма майы, қант құмырасы және каучук өңдеу заводтары орналасқан. Кидапаван қаласындағы Апо тауының геотермальдық электр станциясы 52 мегаватт қуат өндіреді. Муниципалитеттің жалпы ішкі өнімі (2022) 19 303 298 841 (PHP) құрайды.

Туризм

Жыл сайын Мидсаяп қаласының тұрғындары әр қаңтар айының үшінші жексенбісінде өткізілетін үлкен мерекелік шараның бір бөлігі ретінде "Халад са Санто Нино фестивалі" деп белгілі, көрікке толы көше билері мен шеруына дайындалады. Халад фестивалі қаланың қадірлі қамқоршысы Сеньор Санто Ниноның құрметіне өткізіледі. Котабато провинциясының түрлі қалаларынан, сондай-ақ Магуинданао провинциясының көршілес қалаларынан келген топтар жыл сайын Мидсаяпқа барып, Туризм министрлігі мойындаған маңызды фестивальдегі бәсекеге қатысады. Бұл кеңінен танымал іс-шара 1988 жылы REACT Philippines Мидсаяп бөлімінің Santo Niño Parish Pastoral Council ұйымдастыруымен басталды және үлкен табысқа ие болғандықтан, жыл сайынғы шараға айналды. Фестиваль алғаш рет ұлттық деңгейде танымал болды, 1997 жылы "Халад" фестивалінің жеңімпаздары Эрамис тайпасы Манилаға қатысып, Ұлттық финалда Себудың "Синулог" фестивалі мен Илоилоның "Динагянг" фестивалі сияқты басқа да ірі фестивальдардың жеңімпаздарын басып озды. "Халад" фестивалі 2003 жылы "Халад" фестивалінің жеңімпаздары Дадо Аламада атындағы ұлттық орта мектебі XII аймақтың өкілі ретінде ұлттық көше биі бәйгесіне қатысып, 2003 жылғы мамыр айында Манила қаласында өткен "Aliwan Fiesta" фестивалінде 1 миллион песолық бас жүлде жеңіп алып, маңызды фестиваль ретінде беделін қайта жаңартты. Осы үлкен жетістіктерге шабыттанған топ сол жылдың желтоқсан айында "Pamaskong Aliwan" фестиваліне қатысып, тағы да бас жүлдені жеңіп алды. Екі фестиваль де Туризм министрлігінің "Филиппинге 2003 жылы саяхат" бағдарламасының бір бөлігі болды.

Көлік

Мидсаяпты шамамен 2000 үш тегерлектік көлік қамтамасыз етеді, олар негізгі тас жолдармен немесе жергілікті "три сикад" деп аталатын ауылдық округтер (барангайлар) ішінде жүреді. Ауылдық округтерге және көршілес муниципалитеттерге тасымалдау қызметін Multicab, Jeepney, Dagit Dagit (бір моторлы) және L300 микроавтобустары да көрсетеді. Mindanao Star Bus Company (бұрынғы Weena Express Bus Company) компаниясының басқаратын қоғамдық автобус жүйесі Давао қаласы – Котабато қаласы бағытындағы, Кидапаван және Дигос қалаларынан өтетін маршрутқа қызмет етеді. Сонымен қатар, қоғамдық микроавтобустар Давао, Котабато, Кагаян-де-Оро, Такуронг-Исулан, Коронадал және Генерал-Сантос қалаларына және олардан бағыттарды да қамтамасыз етеді.

Білім

Бұл жерде екі ірі жоғары оқу орнының кампусы орналасқан, атап айтқанда, Мидсаяп қаласының Нотр-Дам колледжі – Азиядағы Нотр-Дам білім беру жүйесінің алғашқы мектебі, сондай-ақ Филиппиндегі Біріккен Христиан шіркеуінің Оңтүстік Христиан колледжі. Бұдан өзге, бизнес, техникалық және медициналық салалар бойынша курстар ұсынатын көптеген жекеменшік жоғары оқу орындары бар. Сонымен қатар, қаланың барлық барангайларында бастауыш және орта білім беретін кең ауқымды мемлекеттік және жекеменшік мектептер жүйесі жұмыс істейді. Midsayap қаласының 57 барангайының барлығында мектепке дейінгі жастағы балалар үшін ерте балалар тәрбиесін бастауға арналған күндізгі балалар бағдарламасы орталықтары құрылған.

FM радио станциялары

94.3 Power Radio (Гипердыбыстық хабар тарату орталығы)
95.1 Muews Radio (Sagay Broadcasting Corporation)
96.5 DABIG C Radio (Prime Broadcasting Network)
97.3 T Radio Pigcawayan (ELT ADZ және байланыс қызметтері)
100.5 Radyo Bandera (Bandera News Philippines/Fairwaves Broadcasting Network)
103.3 Max FM (Rizal Memorial Colleges Broadcasting Corporation)
104.1 Wow FM (Котабато және Азия политехникалық қоры)
106.1 Brigada News FM (Бригадалық бұқаралық ақпарат корпорациясы)