Кіріспе

Мельфи (Lucano: Mèlfe) – Италияның оңтүстігіндегі Базиликата аймағының Потенца провинциясындағы Vulture аймағында орналасқан қала және коммуна. Географиялық жағынан алғанда, ол Неаполь және Бари қалаларының арасында, олардың шамамен ортасында жатыр. 2015 жылы халық саны 17 768 адамды құрады.

География

Базиликатаның Баультер тауының етегіндегі төбеде орналасқан Мелфи, туристік демалыс орны және экономикалық орталық ретінде Базиликатаның Баультер аймағындағы ең маңызды қала болып табылады. Оның муниципалитеті Кампания және Апулия облыстарымен шекаралас, сонымен қатар Аквилония (AV), Асколи Сатриано (FG), Кандела (FG), Лакедония (AV), Лавело, Монтеверде (AV), Раполла, Рионеро-ин-Вултуре және Рочетта Сант-Антонио (FG) муниципалитеттерімен көршілес. Оның шағын елді мекендері (frazioni) – Камарда, Капаннола, Фоггианелло, Фоггиано, Иска Рикотта, Леонесса, Массерия Казелла, Массерия Катапане, Массерия Менолеккья, Парасакко, Сан-Джорджио-ди-Мелфи, Сан-Никола, Ваккаречча және Вилла Марианнина ауылдары.

Ерте тарих және орта ғасырлар

Даундықтар мен Лукандықтар қоныстанған Мелфи, римдіктер кезінде 291 жылы құрылған Венеция колониясының аймағына енді. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, Мелфи орта ғасырларда Византия және Ломбардтар бақылауындағы аймақтар арасындағы стратегиялық маңызға ие болды. Мелфи аймақтың күресіп жатқан биліктері бірнеше рет басып алды, одан кейін Норман көшбасшысы Вильгельм I Оттавильге берілді. Оттавиль әулеті осы жерден Оңтүстік Италияны жаулауын бастады, бұл 12 ғасырдың басында Сицилия Корольдігінің құрылуына әкелді. 1059 жылы Мелфи Апулия Герцогтығының астанасы атанды. Сол жылы және 1109 жылы қалада Папалық кеңестер өтті. 1231 жылы император Фредерик II өзінің кеңейіп келе жатқан аумағын бақылауды нығайта отырып, Мелфи Конституцияларын (немесе Constitutiones Augustales) жариялады. Ол жергілікті феодалдық билеушілерге салық жүйесін таңған, бірақ оған қарсы тұра алмаған жалақылы шенеуніктерден бюрократия құрды. Кейін қала бүкіл Неаполь Корольдігінің тағдырымен бірге ұзақ құлдырау кезеңіне түсті. Анжу тажының тұсында Карл II қаланы жаңартуға және кеңейтуге бұйрық берді, оны әйелі Марияның ресми резиденциясына айналдырды.

Қазіргі тарих

Франция королі Франциск I мен Испания королі Карл V арасындағы Неаполь патшалығы үшін соғыс кезінде 1528 жылы наурыз айында Одет де Фуа бастаған француз әскері Мельфиді қоршап алып, әйелдер мен балаларды аямай, шамамен 3000 адамды өлтірді. Француз оккупациясын жеңген Карл V Андреа Дориаға өзінің ісі үшін сәтті күрескені үшін Мельфи ханзадасы атағын берді. Оның отбасы феодалдық жүйенің соңына дейін қаланы иеленді және 20-ғасырдың ортасында аграрлық реформаға дейін мүліктері мен егістіктерін сақтап келді. 1799 жылы жарияланған Партенопея республикасы кезінде Мельфи сол жылдың 29 мамырында кардинал Фабрицио Руффо бастаған санфедистер келгенге дейін республикашылардың бақылауында болды. Басқа орталықтардан өзгеше, Руффо Мельфинің тонауын тоқтатуға қол жеткізді, бірақ көптеген революционерлер түрмеде қайтыс болды, бұл аурулар немесе зорлық-зомбылықтың салдары болуы мүмкін. Италияның бірігуінен кейін Мельфи қанды азаматтық соғысқа, яғни қарақшылыққа қатысты және 1861 жылы 15 сәуірде Кармин Крокконың шаруалар армиясымен басылып алынды; Франциск II Бурбон үкіметін қайта орнату мақсатында.

20 және 21 ғасырлар

Фашистік режим кезінде бұл Манлио Росси Дориа, Франко Вентури, Эухенио Колорни және оның әйелі Урсула Хиршман сияқты антифашистер үшін жер аудару орны болды. 1930 жылы Ирпиния жер сілкінісінен Мелфи қирады, ал Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1943 жылдың 26 қыркүйегінде одақтас әскерлерінің бомбалауына ұшырады. Мелфи бірнеше рет автономды провинцияның астанасы болуға үміткер болды. Алғашқы ұсыныс 1866 жылға дейін жетеді, ал көптеген ұсыныстар жылдар бойы жасалды; соңғысы 2006 жылы сенаторлар Гвидо Вицеконте мен Винченцо Таддей жасады. Қала 20-ғасырдың соңынан бастап қайта жаңғырды, ал жақында итальяндық FIAT автокөлік фирмасы мұнда зауыт салғаннан кейін қосымша өркендеді. Stellantis өзінің Jeep Compass электр көлігін осы жерде құрастырады, себебі Invitalia оны 2020 жылдың шілдесінде иеленуге шақырды.

Қалқа

Мелфи қамалы, бәлкім, нормандармен (11 ғасыр) жаңадан салынған, себебі бұрынғы византиялық немесе ломбард құрылыстарының іздері табылған жоқ. Алғашқыда, ол, шамасы, негізгі қақпаны қорғайтын қосымша мұнаралары бар төртбұрышты мұнаралары бар қарапайым тіктөртбұрыш болған. Кейіннен (16-18 ғасырларда) негізгі ішкі ғимараттардың бірі мұнаралар арасындағы қабырғаларды жаңа қабырғалармен жауып, барондық сарайға айналдырылды. Анжу билігі тұсында Мельфия ағысына қарай төмендейтін беткейге жаңа бөлім салынды, онда әртүрлі биіктікте бірнеше құрылыстар бой көтерді. Король Карл II-нің әйелі, Венгриялық Мария, қамалды өз резиденциясы ретінде таңдады. Арагон патшалары оны Караччоло әулетіне сыйлады, олар қалаға қараған жағын қайта жаңартып, ор қазды. Кейін ол қуатты Дория әулетінің меншігіне өтті.

Собор

11 ғасырда Роберт Гвискардың тілегімен салынған Дуомо (Кафедраль), жер сілкінісінен кейін барокко стилінде қайта жаңартылды, бірақ бастапқы нормандық қоңырау мұнарасы өзгеріссіз қалды. Ішінде 13 ғасырға жататын тамаша фреска – Баласы мен Періштелері бар Құдай ана бейнеленген.

Весковадо сарайы

Палаццо-дель-Весковадо (Епископ сарайы), 11 ғасырда салынған, бірақ жер сілкіністері салдарынан 18 ғасырда барокко стилінде қайта жаңартылған. Ішінде Николай Толентино мен Кристиано Данонаның картиналары бар.

Норман қабырғалары

Қала Норман қабырғаларымен иіліп жатыр, түрлі қақпалары бар, олардың ең танымалсы – Венесина қақпасы (XIII ғасырдың басына дейін салынған), екі цилиндрлі мұнарасы бар сүйір арка.

Мұражай

1976 жылдан бері қамалда маңызды Melfese Ұлттық археологиялық мұражайы орналасқан, онда аймақта табылған артефакттар бар, олар тарихқа дейінгі дәуірлерден бастап, Даун, Самнит, Лукан және Рим дәуірлері сияқты барлық кезеңдерді қамтиды. Ең танымал туынды – 1856 жылы табылған, біздің заманымыздың 2-ші ғасырындағы императорлық мүсіншіліктің құнды үлгісі Раполла саркофагы. Архаикалық дәуірдің (б.з.д. 7-6 ғасырлар) ерлер мен әйелдерге арналған жерлеу заттары, оның ішінде янтарь әшекейлер мен Лавелло тостағаны бар. Б.з.д. 5-ғасырға қатысты табылған заттардың арасында грек стиліндегі қызыл керамикалық фигуралар – фигулалар және басқа да әміршілік заттар бар. Сондай-ақ, б.з.д. 5-3 ғасырларға жататын Самнит артефакттары, көбінесе піл сүйегі мен сүйектен жасалған, сондай-ақ Канозино тоқыма бұйымдарының мысалдары да бар.

Санта-Маргаританың жартастағы шіркеуі

Санта-Маргаританың жартастағы шіркеуі жанартау тофасынан толығымен қазылған. Оның сәулеттік құрылымы мен фрескаларының стилі 13 ғасырға жатқызылады. Бұл, Вультур тауының беткейінде табылған көптеген фрескалы үңгірлердің арасындағы ең әдемі және жақсы сақталған шіркеу. Ол, ежелгі және кең таралған монастырлық қоныстың айқын нәтижесі болып табылады. Оңтүстік Италиядағы жартастағы шіркеулердің пайда болуы 8 ғасырдың басындағы иконаға қарсы күрестерден кейін Кіші Азия мен Балқан жарты аралынан келген монастырлық көші-қонға байланысты.

Өнеркәсіп

Мельфи тоқсан жылдарының басына дейін негізінен ауыл шаруашылығы орталығы болып келді, содан бері Сан-Никола бөлімшесінде Fiat компаниясына тиесілі автомобиль зауыты салынуымен өнеркәсіптік секторге серпіліс берді. Зауыт 90-жылдардың ортасында компанияның экономикалық жағдайының жақсаруына және Еуропадағы нарықтық үлесінің өсуіне үлкен үлес қосты. Зауытқа байланысты 30-ға жуық компания бар, олардың ішінде Magneti Marelli, Tower Automotive, Benteler, Proma және Lear компаниялары бар. Melfi Fiat Grande Punto және Lancia Ypsilon сияқты автомобильдерді өндірді, ал қазір Fiat 500X және Jeep Renegade және Compass өндірісіне бағытталған. Зауыт 2010 жылға дейін 5 000 000 дана көлік құралын шығарды. 2018 жылдың шілдесінде бұл зауыт туралы халықаралық жаңалықтарда хабарланды, себебі зауыт жұмысшылары Туриннің «Ювентус» футбол клубы халықаралық футбол жұлдызы Криштиану Роналдуды сатып алғаннан кейін өз жағдайларына наразылық білдіріп ереуіл жариялады. Бұл футбол клубының иесі Аньелли отбасы, сонымен қатар «Fiat Chrysler» компаниясының да иесі. Мельфиде 1994 жылы салынған Barilla зауыты және Гаудианелло минералды су компаниясының кеңсесі де орналасқан, ол сектордағы ең ірі 10 ұлттық компанияның бірі және Рионеро-ин-Вултуреде құрылған, дәл сол жерде су өндірісі жүзеге асырылады.

Тамақ өндірісі

Мелфи – Италияның ең жақсы қызыл шараптарының бірі саналатын, DOC статусына ие "Аглианико дель Вултур" және "Вултур" зәйтүн майы өндірісіне қатысқан Сырдаңқы аймағындағы қалалардың бірі. Тағы бір белгілі өнім – "марончино", ол көптеген тәтті және тұзды тағамдарға қолданылатын каштан түрі және марон гласе дайындаумен айналысатын өнеркәсіптер үшін аса құнды.

Спорт

Жергілікті футбол клубы — А. С. Мелфи, ал оның үй стадионы — Стадио Артуро Валерио.