Кіріспе

Анхальт-Кётен ханзадасы 1704–1728 жылдары.

Леопольд Анхальт-Кётен (29 қараша 1694 – 19 қараша 1728) – Аскания әулетінің неміс ханзадасы және Анхальт-Кётен княздығының билеушісі. Бүгінде ол 1717–1723 жылдар аралығында Иоганн Себастьян Бахты капельмейстер ретінде қызметке алғаны үшін танымал. Ол Кётен қаласында Анхальт-Кётен князі Эммануэль Лебрехт пен оның әйелі Гизела Агнес фон Раттың екінші (бірақ аман қалған ең үлкен) ұлы ретінде дүниеге келді.

Алғашқы жылдар

Туған кезде Ангальт княздықтарының туыстары Леопольдтың мұрагерлік құқығын мойындамады, себебі оның ата-анасының некесі морганаттық мәртебеде болған. Алайда, 1698 жылдың 28 маусымында бұл құқықтар расталды және Леопольд 1704 жылы он жасында қайтыс болған әкесінен кейін мұрагер бола алды. Оның анасы, жесір ханшайым Жизела Агнес, оның атынан регенттік қызметін атқарды, бірақ Пруссия королі Фридрих I, қайтыс болған ханзаданың өсиетіне сәйкес, оның "жоғарғы қамқоршысына" айналды. Регенттіктің басынан-ақ король мен жесір ханшайым арасында қайшылықтар туды: Фридрих Леопольдке реформаттық (кальвинистік) білім беруді қалаған, ал құлшынысқа берілген лютеран Гизела Агнес ұлын өзінің дінінде тәрбиелеуді жоспарлаған. Осы уақытта король Бранденбург-ан-дер-Хавельде Рыцарь академиясын (нем. Ritterakademie) құрды және 1708 жылы Леопольдты білім алу үшін сол жерге жіберуге шешім қабылдады. Сол жылдың қараша айында корольдің жаңа некесіне орай өткен тойларда Берлин сарайы Аугустин Рейнхард Стрикердің "Александр мен Роксана" операсының қойылымын тамашалады, онда он төрт жасар Леопольд биші ретінде өнер көрсетті.

Үлкен тур

1710 жылы 9 қазанда Леопольд өзінің Grand Tour сапарын бастады. Оны лютеран дініндегі Кристоф фон Зантьер ертіп жүрді, себебі "сәйкес реформатшылық шаралар таптырмады". Сапар алғашқыда 1710–1711 жылдардың қысында Гаагаға барып жетті, сол жерде ол өмір бойы операға деген құмарлығын сезінді: төрт айдың ішінде он екі рет операға қатысты. Жан Батист Луллидің опералары оған үлкен әсер етті, және ол "Месье Луллидің операсына ерекше қызығушылық" танытты. Сонымен қатар, ол клавесин және скрипкада ойнауды үйренді. Оның саяхат күнделігі бүгінге дейін Кётен тарихи мұражайында сақтаулы. 1711 жылы Леопольд отанына оралғаннан кейін король Фридрих I оны пруссиялық армияның қолбасшысы еткісі келді, бірақ жесір ханшайымның қарсылығы оны бұл ойдан бас тартуға мәжбүр етті. Оның орнына Леопольд тағы да Англияға сапар шекті, онда ол Лондонда операны тамашалады және Оксфорд университетіне барды, оның әйгілі кітапханасы оны ерекше қызықтырды. Содан кейін ол Рим мен Венецияға сапарлады, онда опера театрларына баруға 130 талер жұмсады. Кейін Флоренция, Турин, соңында Венаға барды, онда Франческо Манчинидің он екі кантатасынан тұратын жинаққа ие болды. 1713 жылы 17 сәуірде Леопольд Кётенге қайтып келді. Барлығы сапарға 55 749 талер жұмсады. 1714 жылы ол корольдік пруссиялық оркестр таратылғаннан кейін пайда болған сарайлық Капель (музыкалық мекеме) құру мүмкіндігін пайдаланды. Көптеген берлиндік музыканттар оның қызметіне түсті. Оның алғашқы Капельмейстері опера композиторы Августин Рейнхард Стрикер болды, ал үш жылдан кейін оны Бах алмастырды.

Отбасылық даулар

1715 жылы 30 қарашада Леопольд кәмелетке толған деп жарияланды және Ангальт-Кётенді жеке билеуін бастады; 1716 жылы 14 мамырда ол ресми түрде Шлосты (негізгі резиденция) иеленді. Оның анасы, жесір ханшайым, Ниенбургтегі өз иелігіне көшіп барды. Принц үшін мұрагерлік мәселелері тез арада туды. 1702 жылдан бастап Ангальт-Кётенде бірінші туған баланың құқығы ережесі енгізілді; осы себепті Леопольд өзінің кіші інісі Август-Луиді бірлескен биліктен бас тартуға мәжбүр етті. Өтемақы ретінде Леопольд оған 1547 жылы князь Георг III салған Гюстен иелігіндегі ескі сарайды, сондай-ақ барлық кірістерімен Вармсдорф қаласын және басқа да жеңілдіктерді берді. Дегенмен, Леопольд Вармсдорфтағы ағасы Август-Луимен, сондай-ақ Ниенбургтегі анасымен қайта-қайта дауласты. 1718 (немесе 1719) жылы Август-Луи Леопольдтың екі қаласын басып алу үшін қарулы күш жіберді. Оның анасы бұл жағдай туралы хабардар болып, кіші ұлын қолдады. Бұл әрекетке жауап ретінде Леопольд 1721 жылы Ниенбургке әскер жіберді, бірақ ана мен ұлы көп ұзамай татуласты. 1722 жылдың тамызында Леопольд пен оның ағасы соңымен татуласып, мүлікті бөлісу туралы түпкілікті келісімге келді; олардың анасы бұл келісімге қатыспады.

Бахпен қарым-қатынасы

Леопольд Бахпен әпкесі Элеонора Вильгельминаның 1716 жылғы 24 қаңтарда Ниенбургте анасының үйінде өткен Саксония-Веймар герцогы Эрнест Август I-ге үйлену тойында танысқан. Келесі жылы Стрикер лауазымын тастағанда, Леопольд Бахқа Капельмейстер қызметін ұсынды, ол 1717 жылғы 7 тамызда келісімшартқа қол қойды. Бах бұрынғы жұмыс берушісі Саксония-Веймар герцогы Вильгельм Эрнесттен оңай ажыраса алмады, ол 1717 жылғы 6 қарашадан 2 желтоқсанға дейін Веймар сарайында Концертмейстер лауазымынан босату үшін дұрыс рәсімдерді сақтамағаны үшін түрмеге қамады. 1723 жылы Бах Кётендегі қызметін тастап, Лейпцигтегі Томассшуледе Кантор болды. Бахтың Кётеннен кетуінің басты себебі – ханзаданың Бахтың қызметіне наразы болғаны емес, Кётен сарайының оркестрінің қысқартылуы болды, бірақ ханзаданың бірінші әйелінің Бахтың музыкасына қызығушылық танытпауы сияқты басқа да шиеленістер де болды. Дегенмен, Лейпцигте Бах Леопольдтың өмірінің соңына дейін Кётен сарайының композиторы рөлін сақтап қалды. 1729 жылы Бах Кётенге ханзаданың денесін жерлеу үшін музыкалық қойылымды басқаруға оралды. Осы кантатаның мәтіні – «Кlagt, Kinder, klagt es aller Welt» сақталған, бірақ Бахтың музыкасы жоғалған: бұл екі хор мен оркестрге арналған болашақ «Матфей пассионының» кем дегенде он бөлімнен тұратын ерте нұсқасы болуы мүмкін. Қазір Шлосс-Кётен мұражай болып табылады, және Бахтың көптеген шығармалары алғаш рет орындалған осы жерлерде екі жылда бір рет Бах фестивалі өтеді.

Некелер және мәселе

Бернбургте 1721 жылдың 11 желтоқсанында Леопольд өзінің туысы Фредерика Генриеттаға (туған Бернбургте, 24 қаңтар 1702 жылы – қайтыс болған Кётенде, 4 сәуір 1723 жылы), Ангальт-Бернбург князі Карл Фредериктің қызына үйленді. Олардың бір қызы болды:
Гизэла Агнес (туған Кётенде, 21 қыркүйек 1722 жылы – қайтыс болған Дессауда, 20 сәуір 1751 жылы), 1737 жылдың 25 мамырында Ангальт-Дессау князі Леопольд II-ге тұрмысқа шықты. Леопольд, оның анасына деген құрмет ретінде, қызына анасының есімін берген болуы мүмкін. Веймарда 1725 жылдың 27 маусымында Леопольд екінші рет Шарлотта Фредерикаға (туған Зигенде, 30 қараша 1702 жылы – қайтыс болған Штадтагенде, 22 шілде 1785 жылы), Нассау-Зиген князі Фридрих Вильгельм Адольфтың қызына үйленді. Олардың екі баласы болды:
Эммануэль Луи, Ангальт-Кётеннің мұрагерлік князі (туған Кётенде, 12 қыркүйек 1726 жылы – шешек ауруынан қайтыс болған, Кётенде, 17 тамыз 1728 жылы). Леопольдина Шарлотта (туған Кётенде, 3 қыркүйек 1727 жылы – шешек ауруынан қайтыс болған, Кётенде, 6 қыркүйек 1728 жылы).

Өлім

Леопольдтың жалғыз ұлы мен мұрагері 1728 жылдың тамызында шешекке шалдығып қайтыс болды, ал ханзаданың осы ауруға ұшыраған екінші қызы қыркүйек айының басында дүние салды. Ұзақ өтпей Леопольдтың өзі де шешекке шалдықты; 17 қарашада ол соңғы рет скрипка тартып, екі күннен кейін Кёттенде отыз үш жасында қайтыс болды. Еркек бала мұрагері болмағандықтан, Леопольдтың орнын інісі Август Людовик басты.