Кіріспе

Ағаштан жасалған, жазық түбі бар, екі ұшты жүк қайығы. Дархам қайығы – Солтүстік Американың ішкі су жолдарында 18 ғасырдың ортасынан бастап қолданылған үлкен ағаштан жасалған, жазық түбі бар, екі ұшты жүк қайығы. 1825 жылы Эри каналы ашылғаннан бастап, олар үлкен әрі тиімді канал қайықтарымен алмастырылды. Дурхам темір комбинаты, Пенсильвания штатының Дурхам қалашығында орналасқан және Делавэр өзенімен жүк тасығандықтан, осы қайықтарды пайдаланған, соның арқасында осы қайық түріне "Дархам" деген атау берілді.

Делавэр өзеніндегі тарихи қолданысы

Дарем қайығы "Филадельфия мен ағыстың үстіндегі нүктелер арасындағы өзенде екі бағытта да тауар тасымалдаудың жалғыз құралы болды. Бұл қайық Делавэр өзенінде жақсы танымал болды, тіпті бір ғасырдан астам уақыт бойы каналдар салынғаннан кейін де, олар өзенде де, каналдарда да кеңінен қолданылды". Олар сондай-ақ Джордж Вашингтонның Америка революциясы кезінде Делавэр өзенін кесіп өтуімен де әйгілі. "Оларды 1758 жылы Джон Ван Кампен Минисникте өсірілген бидайдан дайындалған ұнды Филадельфияға тасымалдау үшін пайдаланған". Делавэр өзенінің Дарем қайықтарының қабырғалары тік, бірақ төменгі бөлігінің ұқсас қисықтығына сәйкес келу үшін сәл иіліңген. Қабырғалары түзу және параллель болды, түпке және кормаға қарай иіліп бастағанға дейін – ұштарынан он екі немесе он төрт фут жерде палуба басталатын, ал қайықтың қалған бөлігі ашық болды. Әдеттегі ұзындығы 60 фут (18 метр) болған, бірақ одан қысқа қайықтар да жасалды және кейбір жағдайларда ұзындығы 66 футқа (20 метр) дейін, ал әдеттегі 8 фут (2 метр) еніне бір-екі фут қосылып, ұзартылды. Әдеттегі тереңдігі болды, ал ұштарында қосымша биіктік болды. Қайықтардың суға батып тұру тереңдігі аз, бос және жүк тиелген күйінде. Олар әдетте ағысқа қарай 15-18 тонна, ал қарсы ағысқа қарай 2 тонна жүк тасыды. Делавэрде әдетте үш адамнан тұратын экипаж жұмыс істеді. Ағыс бойымен қозғалу ағыс күшімен жүзеді, кейде 18 футтық (5 метрлік) екі ескек қолданылатын. Қайықтың жоғары ағысқа қарсы қозғалуы үшін темір ұштармен жабдықталған итеру таяқтары қолданылды. Қайықтың екі жағында бойлық "басу тақталары" орналасқан. Экипаж мүшелері таяқтарын өзеннің түбіне тіреп, қайықтың алғы жағынан кормаға қарай жүріп, қайықты алға итеріп отырды. Басқарушы, қайықты ағыспен кері кетірмеу үшін таяқпен ұстап тұрды, ал экипаж процесті қайталау үшін кері оралды. Бір кезде Делавэр өзенінде бірнеше жүз Дарем қайығы болған. Олар кейде жиырма бес адамға дейін топтасып саяхаттайтын, бір-біріне көмектесу үшін. Бір куәгер өзен жағасында отырып, қолайлы жел күтіп тұрған Дарем қайықтарын көріп, жел соққанда "қойылардың тобындай шашырап кетті" деп еске алды.

Мохок өзенінде қолдану

Мохок өзені, Нью-Йорк штатындағы Гудзон өзенінің саласы, Делавэр өзенінен кішірек және саяз болғандықтан, Дарем қайықтары көп ұзамай, шамамен 1795 жылы Батыс ішкі шлюздік навигация компаниясы навигациялық жақсартуларды аяқтағанға дейін пайдаланбады. Оған дейін Мохок өзенімен жүк тасымалы бато мен Шенектади қайықтары арқылы жүзеге асырылды, Шенектади қайығы Дарем қайығының кішірек және жеңілірек нұсқасы болды. Мохок өзеніндегі Дарем қайықтары Делавэр өзеніндегілерден кейбір ерекшеліктерімен көзге түсті, негізінен олардың түбі Делавэр өзеніндегі қайықтардың жартылай дөңгелек түбіне қарағанда жалпақ болды. «Шенектади Даремі, түбі жалпақ, қабырғалары тік, мұрт және кормасында тегіс сызықтармен сипатталады, бұл жылдам ағыста жүзуге көмектеседі. Ол мұрт және кормасынан, сондай-ақ қабырғаларынан жабылды, қайықшылардың аяқ тіреуі үшін қабырғаларында тіреулер бекітілген. Алдыңғы жағында шаршы түріндегі желкендері бар мач орнатылған». 1803 жылдан 1820 жылға дейін Дарем қайықтары Гудзон өзені мен Онтарио көлі арасындағы Мохок өзені арқылы су жолындағы басты көлік құралы болды. Су жолының шығыс ұшы Нью-Йорктің Шенектади қаласында орналасқан, ал осы аймақта Дарем қайықтары Шенектади қайықтары деп те аталатын. Бұл су жолы АҚШ-тың шығыс жағалауын континенттік ішкі аймаққа байланыстыратын маңызды артерия болды. Дарем қайықтарын пайдалануға жағдай жасаған жақсартулар Эри каналын салуға маңызды қадам болды. Дарем қайықтары каналдық қайықтар ретінде жобаланбаған, және олардың Мохок өзеніндегі дәуірі 1825 жылы канал ашылғаннан кейін аяқталды. 1810 жылы 150 баррель тұзбен Блэк-Рокқа бет алған төрт адамнан тұратын экипажы бар «тұз қайығы» суға ұшып, сарқып кетті, нәтижесінде төрт экипаж мүшесінің үшеуі қаза тапты. Тағы бір мәшһүр оқиғада капитан Дэниел Доббинс Эри көлі шайқасында коммодор Перридің флотын жабдықтау үшін Блэк-Роктан Преск аралына дейін салмағы 6300 фунттан аспайтын екі зеңбіректі тасымалдау үшін «ескі Дарем қайығын» пайдаланды. «Кеме ауыр тербелістен және түбіндегі ауыр жүк салдарынан қатты ағып жатқаны анықталды, және жарылып, батып кетуі мүмкін еді, сол кезде Доббинс кемеде болған арқанды алып, бір ұшын алға бекітіп, арқанды мұрттан кормаға дейін айналдырып, әр айналымды зеңбірек сапшасымен тартып берді, осылайша кемені бірге ұстап, судан шығарды, барлығы суды шығарып тастады». 1796 жылдан 1820 жылға дейін Эри көлінде «ашық қайықтар» пайдаланылды. Бұл қайықтар жүк пен жолаушыларды тасымалдау үшін қолданылды, әдетте Буффало мен Детройт және олардың арасындағы жерлер арасында. Олар жағалау бойымен жүріп, нашар ауа-райы болған жағдайда жақын маңдағы өзеннің сағасында баспана іздейтін. Бұл қайықтар нақты сипатталмаған, бірақ оларды кейде Шенектади қайықтары немесе Дарем қайықтары деп атаған. Эри каналының ашылуымен Ниагара өзенінде Дарем қайықтарын пайдалану 1825 жылы тоқтатылды, бұл Портер Бартон және компанияның Ниагара шарлауығының монополиясын күшсіз етті.

Сент-Лоуренс өзенінде пайдалану

Дурхам қайығы 1809 жылы американдықтар Мохок өзенінен әкелген Сент-Лоуренс өзенінде пайда болды. 1816 жылға қарай Шенеқтади мен Монреаль арасында Дурхам қайығымен тұрақты жолаушылар тасымалы қызметі орнатылды. 1816 жылғы 2 маусымдағы Монреаль Herald газетінен: «Көңіл тартатын нәрселердің арасында бізді кеше әсем Дурхам қайығының сыртқы түрі таң қалдырды, оның көлемі шамамен 250 баррельдік. Ол жүк тасымалдауға емес, жолаушыларға арналған; оның ұзындығы 20 фут, ені 8 фут болатын, боялған кенеппен жабдықталған, кареталардағыдай, берік дөңгелек үйі бар; осы қайықта он алты немесе жиырма жолаушы жайлы орналаса алады». Сент-Лоуренс өзеніндегі Дурхам қайығы «төменгі жағы жалпақ, кілі немесе орталық тақтасы бар, дөңгелек мұрынды, ұзындығы сексеннен тоқсан футқа дейін, ені тоғыз-он футқа дейін, жүк көтергіштігі баттеу кемесінен он есе артық кеме» деп сипатталған. 1835 жылы Онтарио көлі мен Сент-Лоуренс өзенінде 800 Дурхам қайығы және 1500 баттеу кемесі жүзіп жүрді.

Басқа жерлерде қолдану

Дурхам қайықтары Грин-Бэй, Висконсин және Форт-Виннебаго арасындағы Фокс өзенінде коммерциялық саудада қолданылды. Олардың осы су жолында қолданылуын 1825 жылы Джон В. Арндт бастады. 1830 жылдары Висконсин өзені бойындағы Хелена қаласында қорғасын құю мұнарасы болған Дэниел Уитни қорғасынды Ұлы көлдер арқылы Нью-Йорк нарықтарына тасымалдауды ұйымдастыруға тырысты, бірақ Дурхам қайықтары Фокс өзеніндегі міндеттер үшін өте қолайлы болғанымен, жалпы операция басқа тәсілдермен бәсекелесуге тым қиын болды. Вулластук (Сент-Джон өзеніндегі) Дурхам қайықтары отарлық әскери бекіністерді жабдықтау және отарлық елді мекендерді қолдау үшін пайдаланылды. "Бұл қабырғалы, тұйық қайықтар еді, олар көп жүк тасымалдайтын, бірақ көп су тартып, оларды пайдалану үшін көп еңбек қажет ететін, көптеген адамдармен жабдықталып, оларды бағаналармен итеруге және арқандармен таяздықтардан сүйреуге тура келді. Фредериктоннан Грейт-Фолсқа дейін осындай қайықпен барып-қайтуға шамамен бір ай уақыт кетті. Олардан кейін "Тобик" деп аталатын қайықтар пайда болды, олар жақсы жүк тасымалдайтын және аз су тереңдігін қажет ететін жалпақ қайықтар еді.

Қазіргі заманғы көшірмелері

Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде 1776 жылдың 25-26 желтоқсанына қараған түні Вашингтонның Делавэр өзенінен жасаған тарихи өтуін қайта жаңғырту үшін бірнеше заманауи көшірмелер салынды. Бесін Пенсильвания штатының Үсті Мекфилд қалашығындағы Вашингтон Кроссинг тарихи паркінде сақталады. Алтыншысы Пенсильвания штатының Дарем қаласындағы Дарем жолындағы Дарем пошта кеңсесінің жанында орналасқан. "Endurance" – 1983 жылы Канаданың Парктер қоры мен Оттавадағы Ұлттық Капитал Комиссиясы салған Дарем қайығының көшірмесі. Ол 2006 жылы, тек қана алдыңғы бөлігін қоспағанда, жойылды. Алдыңғы бөлігі қазір Онтариодағы Смитс-Фолс қаласындағы Ридо каналының келушілер орталығында қойылған. "Erie Traveler" – 16 метрлік, 2 метрлік Дарем қайығының көшірмесі. Оны 2016-2017 жылдары Локпорттағы канал бойында демонстрациялық мақсаттар үшін Буффало теңіз орталығының қызметкерлері мен еріктілері салды.