Кіріспе

Метеорлар, метеориттер және метеороидтерді ғылыми зерттеу

Метеориттік – метеорлар, метеориттер және метеороидтерді зерттейтін ғылым. Метеорит – ғарыштан келген және Жерге түскен қатты тас. Оны метеормен (Жер атмосферасында жанып кететін жарқын оқиға) немесе метеороидпен (Күн жүйесінде айналатын кішкентай дене) шатастыруға болмайды. 1953 жылы алғаш рет жарық көрген «Метеориттік қоғам журналы» мен «Нью-Мексико университетінің метеориттік институты» метеориттікті метеориттер мен метеорларды зерттейтін ғылым ретінде анықтаған, бірақ сол кездегі метеориттерге қазір метеороидтер деп аталатын денелер де кіргенін түсіндірген. Дегенмен, метеориттік метеориттер мен метеорлардан тәуелсіз, астрономияның Жерге ғарыштан келетін қатты заттарды, Жерден тысқары планеталық массасы бар денелерді және осы заттармен немесе денелермен байланысты құбылыстарды зерттейтін саласы ретінде анықталуы мүмкін. Ол космохимия, минералогия және геохимиямен тығыз байланысты. Метеориттікпен айналысатын маманды метеоритші деп атайды. Метеориттік зерттеулерге метеориттерді жинау, анықтау, жіктеу және зертханада алынған үлгілерді талдау кіреді. Типтік талдауларға метеоритті құрайтын минералдарды, олардың өзара орналасуын, бағытын және химиялық құрамын зерттеу, изотоптар арақатынасын талдау және радиометриялық жас анықтау кіреді. Бұл әдістер метеоритті құрайтын материалдың жасын, қалыптасу процесін және одан кейінгі тарихын анықтауға көмектеседі. Бұл Күн жүйесінің қалыптасуы мен эволюциясы, сондай-ақ планеталардың пайда болуы туралы ақпарат береді.

Тергеудің тарихы

Л'Айгл метеориті туралы мәліметтер тіркелгенге дейін, метеориттердің ырым-сенімге жататын нәрсе екеніне жалпы сенім болған, ал оларды ғарыштан құлап түскенін айтқандардың өтірік айтқанына күдік келтірілген. 1960 жылы Джон Рейнольдс кейбір метеориттерде 129Xe артық мөлшерде болатынын, бұл 129I-дың күн шоғырында болуының салдары екенін анықтады.

Минералогия

Белгілі бір минералдардың болуы немесе болмауы физикалық және химиялық процестердің көрсеткіші болып табылады. Бастапқы денеге тиген соққылар соққылық брекшиялармен және жоғары қысымды минералды фазалармен (мысалы, коэзит, акимотоит, мажорит, рингвудит, стишовит, вадслеит) жазылады. Суы бар минералдар және сұйық судың үлгілері (мысалы, Заг, Монаханс) бастапқы денедегі гидротермальдық белсенділіктің белгісі болып табылады (мысалы, саз минералдары).

Радиометриялық даталау

Радиометриялық әдістерді метеорит тарихының әртүрлі кезеңдерін анықтау үшін қолдануға болады. Күн тұмандығының конденсациясы кальций-алюминийге бай инклюзиялар мен хондрулалар арқылы тіркеледі. Бұларды күн тұмандығында болған радионуклидтерді (мысалы, 26Al/26Mg, 53Mn/53Cr, U/Pb, 129I/129Xe) пайдалану арқылы даталауға болады. Конденсацияланған материал жеткілікті мөлшердегі планеталық денелерге біріккеннен кейін балқу және дифференциация процестері жүзеге асады. Бұл процестерді U/Pb, 87Rb/87Sr, 147Sm/143Nd және 176Lu/176Hf әдістерімен анықтауға болады. Металл ядросының қалыптасуы мен салқындауы темір метеориттеріне 187Re/187Os әдісін қолдану арқылы анықталады. Ірі масштабты соқтығысу оқиғалары немесе тіпті аналық дененің жойылуы 39Ar/40Ar әдісімен және 244Pu бөлшектену іздері әдісімен даталануы мүмкін. Аналық дененің бөлінуінен кейін метеориттер ғарыш сәулесінің әсеріне ұшырайды. Бұл әсердің ұзақтығын 3H/3He әдісімен, 22Na/21Ne, 81Kr/83Kr әдістерімен анықтауға болады. Жерге түскеннен кейін (немесе жеткілікті ғарыш сәулесінен қорғалған кез келген басқа планетада) космогендік радионуклидтер ыдырайды және метеориттің құлау уақытын анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Жердегі әсерді анықтау әдістері – 36Cl, 14C, 81Kr.