Кіріспе
1912 жылы Германияға британдық дипломатиялық миссиясы
1912 жылдың ақпан айындағы Хальдейн миссиясы – британдықтардың Германиямен қарым-қатынасты жақсартуға және Британия мен Германия арасындағы қауіпті шиеленісті, олардың тездетілген теңіз қарулану жарысының нәтижесінде туған нәрсені азайтуға жасаған сәтсіз әрекеті болды. Британдық дипломат Ричард Холдейн, 1-ші виконт Холдейн теңіз жарысын баяулатуды қаласа, Германия болашақ соғыста Британияның бейтараптығын күткен. Келіссөздерді екі тараптан алаңдаған бизнесмендер бастап, кейін британдық үкімет пен кайзер және оның жақын кеңесшілері оны жалғастырды. Германия Британияның бейтарап болып, Германияға қарсы соғыс бастаған елге қосылмауға уәде беруін талап еткенде келіссөздер тоқтап қалды. Британдық тарихшы Джон К.Г. Рёльдің сөзіне сәйкес: 1912 жылдың ақпан айы Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдардағы шешуші оқиға ретінде танылады. Ұлыбританияның күш теңгерімін сақтау саясаты мен Германияның континенттік Еуропадағы жетекшілік құқығы арасындағы қайшылық осылай айқын көрінді.
The Haldane Mission of February 1912 was an unsuccessful effort by the British to seek détente with Germany and reduce dangerous friction between Britain and Germany arising because of their escalating naval arms race. British diplomat Richard Haldane, 1st Viscount Haldane wanted a slowdown in the naval race and Germany wanted British neutrality in a future war. The negotiations were initiated by worried businessmen on either side, and continued by the British cabinet on the one side and the Kaiser and his top aides on the other. The collapse came when Germany insisted on a promise that Britain would be neutral and not join a country that started a war on Germany. According to British historian John C. G. Röhl: February 1912 is rightly regarded as a decisive event in the years leading up to the First World War. Seldom was the incompatibility between Great Britain’s balance of power policy of maintaining the status quo and the German Reich’s claim to the leadership of continental Europe so strikingly displayed.
Саяси топтар
1912 жылы британдық-герман қарым-қатынастарындағы ең өзекті мәселе – неміс теңіз күштерінің қарқынды дамуы еді. Екі тарап та ұлттық беделге, әсіресе әскери күшке ерекше мән берді. Ұлыбритания өз аралдарын және бүкіл Британ империясын қорғау үшін Корольдік теңіз флотының басымдығына зор тәуелді болды. Лондон Тирпиц жоспары бойынша Германияның тездетілген кеңеюіне тең келу қажет деп шешті. Ұлыбритания Германия салған әр екі кемеге кемінде үш ірі соғыс кемесі салды. Сонымен қатар, Берлиннің салмақсыз дипломатиясы, 1911 жылғы Агадир дағдарысында байқалғандай, Германияның Ресей мен Франция сияқты екі ірі қарсыласына жақындаған сайын, оны алаңдатарлық жау етті. Алайда, Либералдық үкімет әлеуметтік шығындарға басымдық берді және Дэвид Ллойд Джордж сияқты, әскер мен теңіз күштеріне ауыр шығындар жұмсауға күдікпен қараған бейбітшілдердің күшті тобына ие болды. Кабинетте ол 1911 жылдан бастап 15 жылға дейін Әскери-теңіз министрлігінің бірінші лорды, либерал Уинстон Черчилльмен кездесті. Черчилль теңіз ісіне құштар болғанына қарамастан, премьер-министр Х.Х. Асквит пен Сыртқы істер министрі Эдвард Грей Германияның теңіз құрылысын баяулату ғана шешім екенін айтты. Холдейн миссиясы неміс күштерін азайту немесе тоқтатуды ұсынды. Бұған жауап ретінде Ұлыбритания Германияның отарлау саясатын қолдап, Германияға қарсы агрессивті соғысқа қатыспауға уәде беретін еді. 1911 жылғы Агадир дағдарысы Берлин үшін дипломатиялық сәтсіздікке ұшырады, бұл британдықтардың Германияға қарсы соғыста Франция тарапына шығуы мүмкін деген қауіпті күшейтті. Франция өзінің негізгі Солтүстік теңіз флотын Жерорта теңізіне көшірді. Ұлыбритания бір флотын Жерорта теңізінен, Австрия мен Италияға қарсы тұрудан, Солтүстік теңізге, Германияға қарсы тұруға және Францияны неміс теңіз күштерінен қорғауға көшірді. Берлин Лондон мен Париж арасындағы құпия келісімдер туралы білмеді, бірақ жағдайдың нашарлауынан қорқып, алаңдады. (Шындығында, ресми одақ болған жоқ, бірақ британ үкіметі Францияны қорғауға жауапкершілік сезінді.) Тирпиц жоспары қорғаныс бюджетінің жартысын жұтып қойды, бірақ Ұлыбритания теңіз күшінде басымдық сақтап тұрды. Германия армиясы соғыс кезіндегі күшін нығайтты, армия жақтастары жұмылдыруды бастап, бюджетті ұлғайтуды талап етті. Алайда, Германияның салық базасы мен қарыз алу мүмкіндігі Ұлыбританияға қарағанда төмен болды. Сонымен қатар, соғысқа қарсы Социал-демократиялық партия ең ірі партияға айналды, қорғаныс шығындарын күрт арттыру саяси жағынан мүмкін емес еді. Германия әскерге көбірек қаражат жұмсау үшін кеме жасау жарысын тоқтатудың жолын іздеді, сондай-ақ Германия мен Франция арасындағы соғыста Ұлыбританияның бейтараптығын сақтауға үміттенді. 1912 жылдың қаңтар айында екі ықпалды азамат келіссөздерді бастады. Лондондық қаржыгер Эрнест Кассель Ұлыбритания королі Эдуард VII және әлемдегі ең ірі пароход компаниясы – Гамбург Америка Линиясының басшысы Альберт Баллинмен жақын байланыста болды. Баллин кайзердің жеке досы еді.
Британдық жобалар
Британдық министрлер кабинеті үшін сэр Эдвард Грей, Уинстон Черчилль және Ллойд Джордж меморандум дайындады. Кассель бұл құжатты 1912 жылғы 29 қаңтарда Берлинге жеткізді, онда ол дереу кайзердің және оның жоғары лауазымды шенеуніктерінің назарына түсті. Бұл ұсыныстар төмендегідей болды:
1. Негізгі. Ұлыбритания үшін теңіз үстемдігінің маңызды екені мойндалды. Қазіргі Германияның теңіз бағдарламасы мен шығындары арттырылмауы керек, мүмкін болса, тежеліп және қысқартылуы тиіс. 2. Англия Германияның отарлық кеңеюіне шын ниетпен кедергі келтіргісі келмейді. Осы мақсатта, ол Германияның осы бағыттағы барлық мүдделерін талқылауға дайын. Англия Германияға көмектесе алатын нақты салалар немесе ерекше мәселелер бар екенін білуге қуаныштайды. 3. Екі елдің бірін-біріне қарсы агрессивті жоспарларға немесе одақтарға қосылуын болдырмайтын өзара кепілдіктер туралы ұсыныстар құтқарылған болар еді. Британдық кабинетінің басты мақсаты бірінші тармақ болды; қалған екеуі – уступкалар еді. Бірінші тармақ Германияның ағымдағы теңіз бюджетіне қатысты. Лондон Берлинде жаңа, әлдеқайда агрессивті теңіз бюджеті (“Новелла” деп аталады) әзірленгенін білмеді, бірақ ол әлі бекітілмеген. Немістер Холдейнге көшірмесін берді, ол оны оқымай-ақ, кабинетке әкелді. Екінші тармақ – уступка еді; Лондон ескі, құлдырап бара жатқан португал империясының бөліктерін беруге дайын болды. Бірақ Берлинге жаңа отарлар қызығушылық тудырмады. Олар экономикалық тұрғыдан көп пайда әкелмейді, керісінше, Африкадағы жаңа иеліктерді қорғау үшін неміс теңіз күштерін қайта орналастыруға мәжбүрлейді. Берлин үшінші тармаққа назар аударды – ол ықтимал соғыста Ұлыбританияның бейтараптығын қатты қалады. Адмирал Альфред фон Тирпиц басқаратын неміс теңіз күштері элита мен халық пікірін теңіз күштерін кеңейтуге жұмылдырды және Бетман Холлвегтің азаматтық үкіметі оны тым қымбат деп санағанына қарамастан, "Новеллаға" кайзердің мақұлдауын алды. Алайда Германияның азаматтық үкіметі әскери істерді бақылаған жоқ. Британдық ұсыныстарды оқығаннан кейін Бетман Холлвег пен кайзер, адмирал Тирпицтің қарсылығына қарамастан, оны іске асыру үшін теңіз кеңеюін қысқартуға дайын болды. Сондықтан немістер жоғары дәрежелі британдық дипломатты шақырды, және Холдейн 7 ақпанда келді, дәл сол кезде кайзер Тирпиц қалаған жаңа теңіз бюджеті туралы түсініксіз мәлімдеме жасады.
1. Fundamental. Naval superiority recognized as essential to Great Britain. Present German naval program and expenditure not to be increased, but if possible retarded and reduced.2. England sincerely desires not to interfere with German Colonial expansion. To give effect to this she is prepared forthwith to discuss whatever the German aspirations in that direction may be. England will be glad to know that there is a field or special points where she can help Germany.3. Proposals for reciprocal assurances debarring either power from joining in aggressive designs or combinations against the other would be welcome. The main goal of the British Cabinet was the first item; the other two were concessions. The first item referred to the current German naval budget. London did not know that a new, much more aggressive naval budget (called a "Novelle") had been drafted in Berlin but not yet approved. The Germans gave Haldane a copy which he took to the Cabinet without reading. The second item was a concession; London was prepared to turn over parts of the old decaying Portuguese Empire. Berlin, however, had no interest in new colonies. They would be of little economic benefit, and instead force a redeployment of the German Navy to defend new holdings in Africa. Berlin focused its attention on the third item—it very seriously wanted British neutrality in a possible war. The German Navy under Admiral Alfred von Tirpitz had mobilized elite and popular opinion behind a new expansion of the Navy, and had just won the Kaiser's approval for its Novelle, despite the argument by the civilian government under Chancellor Theobald von Bethmann Hollweg that considered it too expensive. Germany's civilian government, however, did not control military affairs. Upon reading the British proposals, Bethmann Hollweg and the Kaiser were willing to cut the naval expansion to achieve it, despite the strong protests by Admiral Tirpitz. The Germans therefore invited a senior British diplomat and Haldane was sent, arriving on February 7 just as the Kaiser was announcing in vague terms the new naval budget that Tirpitz wanted.