Кіріспе

Габон саясаты республика құрылымында жүзеге асырылады, онда Габон президенті мемлекет басшысы және іс жүзінде үкімет басшысы болып табылады, себебі ол премьер-министрді және оның кабинетін тағайындайды. Үкімет үш тармаққа бөлінеді: премьер-министр басқаратын атқарушы билік (бұрын президенттің билігінде болған), парламенттің екі палатасынан құралған заң шығарушы билік және сот билігі. Сот билігі техникалық тұрғыдан тәуелсіз және қалған екі билік тармағымен тең, бірақ іс жүзінде судьялары президент тағайындағандықтан, ол сол президентке қарыз болады. Тәуелсіздік алғаннан бері партиялық жүйеде консервативті Габон демократиялық партиясы үстемдік құп. 1991 жылдың наурыз айында жаңа конституция қабылданды. Оның қағидаларында батыс үлгісіндегі құқықтар туралы заң, сондай-ақ осы құқықтардың кепілдігін қадағалайтын Ұлттық демократия кеңесінің құрылуы және экономикалық және әлеуметтік мәселелермен айналысатын үкіметтік кеңесшіл органы бар. 1990-91 жылдары көппартиялық заң шығарушы сайлаулар өтті, тіпті оппозициялық партиялар ресми түрде заңды деп жарияланбаған болатын.

Саяси өзгерістер

1961 жылғы Конституцияға сәйкес (1975 жылы қайта қаралып, 1991 жылы жаңадан жазылды), Габон президенттік басқару формасы бар республика болды. Габонның Ұлттық Ассамблеясы бес жылдық мерзімге сайланатын 120 депутаттан тұрады. Президент жалпыхалықтық сайлау арқылы жеті жылға сайланады. Президент премьер-министрді, министрлер кабинетін және тәуелсіз Жоғарғы Сот судьяларын тағайындайды. 1990 жылы үкімет саяси жүйеде маңызды өзгерістер жасады. Наурыз-сәуір айларында өткен ұлттық саяси конференцияның нәтижесінде мамыр айында уақытша Конституция жобасы жасалды, кейіннен ол Конституциялық комитет тарапынан қайта қарастырылды. Оның қағидаларында батыс үлгісіндегі құқықтар мен бостандықтар туралы заң; осы құқықтардың сақталуын қадағалайтын Ұлттық Демократия Кеңесінің құрылуы; экономикалық және әлеуметтік мәселелер жөніндегі үкіметтік консультативтік кеңес; және тәуелсіз сот жүйесі қарастырылды. Ұлттық Ассамблея, Габон Халық Демократиялық партиясының (ПДЖ) Орталық Комитеті және Президент мақұлдағаннан кейін, Ассамблея 1991 жылдың наурызында Конституцияны бірауыздан қабылдады. 1990-1991 жылдары көппартиялық заң шығарушы сайлаулар өтті, бірақ оппозициялық партиялар ресми түрде заңды деп жарияланбаған еді. Бейбітшілікпен өткен сайлаудан кейін, алғашқы көппартиялық Ұлттық Ассамблея құрылды. 1991 жылдың қаңтарында Ассамблея оппозициялық партияларды заңдастыру туралы заңды бірауыздан қабылдады. Президент 1993 жылы дауыстардың 51% алып, даулы сайлауда қайта сайланды. Әлеуметтік және саяси жағдайлар 1994 жылғы Париж конференциясы мен келісімдеріне әкеп соқты, олар келесі сайлаулар үшін құқықтық база болды. Жергілікті және заң шығарушы сайлаулар 1996-1997 жылдарға дейін кейінге шегерілді. 1997 жылы Конституцияға түзетулер енгізіліп, тағайындалатын Сенат, Вице-президент лауазымы құрылды және Президенттік өкілеттіліктің мерзімі жеті жылға ұзартылды. Бөлінген оппозицияға қарсы Президент Омар Бонго 1998 жылдың желтоқсанында дауыстардың 66% алып қайта сайланды. Басты оппозициялық партиялар сайлауда манипуляциялар жасалғанын мәлімдегенімен, 1993 жылғы сайлаудан кейін болған азаматтық наразылықтар болған жоқ. Президенттің ұлттық жиналысты тарату, қоршау жағдайын жариялау, заңнаманы кейінге шегеру, референдумдар өткізу, премьер-министрді және кабинет мүшелерін тағайындау және босату сияқты кең өкілеттіктер сақталды. Әкімшілік мақсаттар үшін Габон тоғыз провинцияға бөлінеді, олар өз кезегінде 36 префектураға және сегіз жеке субпрефектураға бөлінеді. Президент провинциялық губернаторларды, префекттерді және субпрефекттерді тағайындайды.

Саяси жағдайлар

1960 жылы Габон тәуелсіздік алған кезде екі басты саяси партия болды: Леон М’Ба басқарған Габон демократиялық блогы (ГДБ) және Жан Илер Обаме басқарған Габон демократиялық және әлеуметтік одағы (ГДАӘО). Тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы сайлау, парламенттік жүйе бойынша өткенде, екі партияның бірі де көпшілік дауысқа ие бола алмады. ГДБ төрт тәуелсіз заң шығарушы депутаттың үшеуінен қолдау алды, ал М’Ба премьер-министр болып тағайындалды. Габонның екі партиялық жүйеге адам саны жеткіліксіз деген тұжырымға келгеннен кейін, екі партия жетекшісі үміткерлердің бірыңғай тізімін жасауға келісті. 1961 жылғы ақпан айында жаңа президенттік жүйе бойынша өткен сайлауда М’Ба президент, ал Обаме сыртқы істер министрі болды. Бұл коалиция 1963 жылғы ақпанға дейін жұмыс істеді, содан кейін үлкен ГДБ ГДАӘО мүшелерін партиялардың бірігуіне немесе отставкаға кетуге мәжбүр етті. ГДАӘО кабинет министрлері отставкаға кетті, ал М’Ба 1964 жылғы ақпанға сайлау жариялады және Ұлттық жиналыстың депутаттарының санын азайтты (67-ден 47-ге дейін). ГДАӘО сайлау ережелерінің талаптарына сай келетін үміткерлер тізімін құра алмады. ГДБ сайлауда жеңіске жеткендей болғанда, Габон әскері 1964 жылғы 18 ақпанда қан төгілмейтін төңкеріс жасап М’Баны құлатты. Француз әскерлері келесі күні оның үкіметін қайта орнатып қойды. Сәуір айында көптеген оппозициялық қатысушылармен сайлау өтті. ГДБ қолдаған үміткерлер 31 орынды жеңіп алды, ал оппозиция 16 орынға ие болды. 1966 жылдың соңында конституция президент қайтыс болған жағдайда вице-президенттің автоматты түрде орнына отыруын қамтамасыз ету үшін қайта қарастырылды. 1967 жылғы наурыз айында Леон М’Ба мен Омар Бонго (бұрынғы Альберт Бонго) президент және вице-президент болып сайланды. Сол жылы М’Ба қайтыс болды, ал Омар Бонго президент болды. 1968 жылғы наурыз айында Бонго Габонды бір партиялық мемлекет деп жариялады, ГДБ-ны таратып, жаңа партия – Габон демократиялық партиясын құрды. Ол барлық габондықтарды, бұрынғы саяси көзқарастарына қарамастан, қатысуға шақырды. Бонго 1975 жылғы ақпанда президент болып сайланды және 1979 жылғы желтоқсанда және 1986 жылғы қарашада жеті жылдық мерзімге қайта сайланды. 1975 жылғы сәуірде вице-президент лауазымы жойылды және автоматты түрде орнына отыру құқығы жоқ премьер-министр лауазымымен ауыстырылды. 1991 жылғы конституцияға сәйкес, президент қайтыс болған жағдайда премьер-министр, Ұлттық жиналыстың төрағасы және қорғаныс министрі билікті жаңа сайлау өткізілгенге дейін бөліседі. Габон саясатын бөліп келген аймақтық және тайпалық бәсекелестікті жою үшін ПДП-ны құрал ретінде пайдаланып, Бонго үкіметтің даму саясатын қолдауға арналған бірыңғай ұлттық қозғалысты құруға тырысты. Алайда, ПДП-ға қарсылық жалғасты, ал 1990 жылғы қыркүйекте екі төңкеріс әрекеті ашылып, тоқтатылды. Экономикалық наразылық пен саяси либерализацияға ұмтылыс 1990 жылдардың басында студенттер мен жұмысшылардың күшті демонстрациялары мен ереуілдерін тудырды. Жұмысшылардың наразылықтарына жауап ретінде Бонго олармен сектор бойынша келіссөздер жүргізді, айлық төлемдерге елеулі жеңілдіктер жасады. Сонымен қатар, ол ПДП-ны ашуға және Габонның болашақ саяси жүйесін талқылау үшін 1990 жылғы наурыз-сәуір айларында ұлттық саяси конференция ұйымдастыруға уәде берді. Конференцияға ПДП және 74 саяси ұйым қатысты. Қатысушылар негізінен екі еркін коалицияға бөлінді: биліктегі ПДП және оның одақтастары, сондай-ақ оппозициялық қауымдастықтар мен партиялардың Біріккен майданы, бөлініп шыққан Морена Фундаментал және Габонның прогресс партиясынан тұрады. Сәуірдегі конференция саяси реформаларды, оның ішінде ұлттық сенатты құруды, бюджет процесін орталықсыздандыруды, жиналыс және баспасөз бостандығын және шығу визасын жоюды мақұлдады. Саяси жүйені көппартиялық демократияға айналдыруға басшылық ету мақсатында Бонго ПДП төрағасы қызметінен кетті және жаңа премьер-министр Казимир Ой Мба басқаратын өтпелі үкімет құрды. Габон социал-демократиялық тобы (ГСДТ), нәтижесіндегі үкімет бұрынғы үкіметке қарағанда кішірек болды және оның кабинетіне бірнеше оппозициялық партиялардың өкілдері кірді. ГСДТ конституцияның негізгі заңдарын және тәуелсіз сот жүйесін ұсынған, бірақ президенттің күшті атқарушы өкілеттіктерін сақтаған уақытша конституцияны жасады. Конституциялық комитет пен Ұлттық жиналыстың қосымша қарауынан кейін бұл құжат 1991 жылғы наурыз айында күшіне енді. Оппозиция көшбасшысының мерзімінен бұрын қайтыс болғаннан кейін үкіметке қарсы демонстрацияларға қарамастан, шамамен 30 жыл ішінде алғашқы көппартиялық Ұлттық жиналыс сайлауы 1990 жылғы қыркүйекте өтті, ПДП көпшілік дауысқа ие болды. Президент Бонгоның 1993 жылғы желтоқсандағы қайта сайлануында дауыстардың 51%-ын алғаннан кейін оппозициялық үміткерлер сайлау нәтижелерін жарамсыз деп танудан бас тартты. Президенттік күзет жасаған ауыр репрессияларға байланысты үкімет пен оппозициялық фракциялар арасында саяси келісімге қол жеткізілді. Бұл келіссөздер 1994 жылғы қарашадағы Париж келісімдеріне әкелді, онда бірнеше оппозициялық тұлғалар ынтымақтастық үкіметіне енгізілді. Бұл келісім көп ұзамай бұзылды, ал 1996 және 1997 жылғы заң шығару және әкімшілік сайлаулар жаңадан қайта жанданған партиялық саясатқа жағдай жасады. ПДП заң шығару сайлауында үлкен жеңіске жетті, бірақ бірнеше ірі қалалар, оның ішінде Либревильде 1997 жылғы жергілікті сайлауда оппозициялық әкімдер сайланды. Президент Бонго 1998 жылғы желтоқсандағы қайта сайлауда дауыстардың 66%-ын алып, бөлінген оппозицияға қарсы оңай жеңіске жетті. Бонгоның басты қарсыластары нәтижені жалған деп жоққа шығарды, бірақ халықаралық байқаушылар нәтижені сайлаудағы ауыр әкімшілік мәселелерге қарамастан, шындыққа сәйкес деп сипаттады. Сайлаудан кейін 1993 жылғы сайлаудан айырмашылығы, күшті азаматтық тәртібсіздік немесе наразылық болған жоқ. Президент Омар Али Бонго 2016 жылғы президенттік сайлаудың ресми нәтижелерінде қарсыласы Жан Пингтің үстінен тартысты жеңіске жетті. Пингтің сәттілікке қарай нәтижелері көрсетілген кезде, соңғы провинцияның нәтижелері айтарлықтай кешігуден кейін жарияланды, Габонның Хаут Огуэ провинциясында президент Бонгоға 99,5% қолдау көрсетілгені анықталды. Бұл Али Бонгоны бірінші орынға шығару үшін ыңғайлы болды. Елде болған Еуроодақ сайлауларын бақылау миссиясы дауыс санау процесіне қол жеткізуде қиындықтарға тап болды. Миссия елдегі демонстрациялар мен өзін-өзі білдіру құқығын «шектеулі» деп сипаттады. Миссияның баяндамасына сәйкес, сайлау ережелері президент Бонгоға артықшылық берді. 2023 жылғы 31 тамызда, Бонго отбасының 55 жылдық билігін аяқтаған әскер офицерлері генерал Брис Олигуи Нгуэманы елдің уақытша басшысы етіп тағайындады. 2023 жылғы 4 қыркүйекте генерал Нгуэма Габонның уақытша президенті болып ант берді.

Заң шығарушы билік

Парламент (Парламент) екі палатадан тұрады. Ұлттық Ассамблеяның (Assemblée Nationale) 120 мүшесі бар, олардың 111-і бес жылдық мерзімге бір мандатты округтерде сайланады, ал тоғыз мүшесі мемлекет басшысы – президент тағайындайды. Сенат (Sénat) 91 мүшеден тұрады, олар жергілікті және департаменттік кеңесшілер тарапынан бір мандатты округтерде алты жылға сайланады.

Әкімшілік бөлімшелер

Тоғыз провинциялық әкімшілік бар. Олардың кеңселері Эстуаре, Жоғарғы Огуэ, Орта Огуэ, Нгуни, Ньянга, Огуэ-Ивиндо, Огуэ-Лоло, Огуэ-Маритим және Волоу-Нтемде орналасқан.