Кіріспе

Солтүстік-батыс Грекия мен оңтүстік-батыс Албаниядағы өзен. Вьоса (; белгісіз түрі: Vjosë) немесе Аоос (Αώος) – Грекияның солтүстік-батысында және Албанияның оңтүстік-батысындағы өзен. Оның жалпы ұзындығы шамамен 170 километрді құрайды, оның алғашқы 130 километрі Грекияда, ал қалған 40 километрі Албанияда орналасқан. Оның су жиналатын алабы 6706 шаршы километр және орташа су шығыны 230 куб метр/секунд.

Атауы

Вьоса түрлі атаулармен белгілі. Көне заманда грек тілінде Аоос (Ἄωος, Ἀῶος, Ἀῷος) (мысалы, Эратостеннің географиясында) және латын тілінде Аус деп аталған. Албан тілінде ол Vjosë немесе Vjosa деп аталады, ал Грецияда көне атымен (Αώος қазіргі орфографияда) белгілі, орта ғасырлық латын карталарында Виосса, сондай-ақ Вовуса (Βοβούσα) немесе Аяс (Αίας, Αἴας) деп те аталған. Грек тілінде Βοϊούσα (Voioussa, vo i Usa деп айтылады), әсіресе 20 ғасырдан бұрынғы мәтіндерде қолданылған. Тарихшы Ап. Вакалопулос (1977) мәліметінше, Voioussa атауы – Аоостың грек тіліндегі кең таралған аты. Вьоса – албан әйелдеріне берілетін жиі кездесетін есім.

География

Өзеннің бастауы Грекияның Эпир аймағындағы Пинд тауларында, Вовуса ауылының жанында. 1987 жылдан бері су электр станциясы орналасқан биіктікте жасанды көл салынған. Ол Викос-Аоос ұлттық паркінің шатқалдары арқылы ағып өтеді, содан кейін Коница қаласынан өтеді, онда оған Воидоматис қосылады. Албанияға Шаршове маңында кіріп, онда Сарантапороспен бірігіп, содан кейін солтүстік-батысқа қарай Пьет, Кельцира және Тепелен (Дриномен қосылған), Мемалиадж, Селениче және Новоселье арқылы жалғасады. Содан кейін Влораның солтүстік-батысында Адриатика теңізіне құяды. Өзеннің сағасы Вьоса-Нарта қорғалған ландшафтының шегінде орналасқан. 2020 жылдың желтоқсанында Албания үкіметі Вьосаның албан бөлігін "Басқарылатын табиғат қорығы" деп жариялады. Вьосаның негізгі салалары Грекиядағы Сарантапорос және Воидоматис, ал Албаниядағы Дрино және Шушица. Өзен бойындағы негізгі қалалар мен кенттер, ағыс бағыты бойынша: Грекиядағы Вовуса және Коница; Албаниядағы Шаршове, Пермет, Кельцира, Тепелен, Мемалиадж, Селениче және Новоселье.

Ежелгі дәуір

Вьоза өзені аңғары Эпирдің таулы ішкі аймақтары мен Оңтүстік Иллирия арасындағы ең маңызды табиғи жолдардың бірі болды. Бұл табиғи жол мыңжылдықтар бойы пайдаланылып келген болуы керек және бүгінгі күнге дейін қолданыла береді. Геккатей (б.з.д. 550–476 жж.) өзенді Аяс (Αἴας) деп атайды, Плутарх «Цезарь» еңбегінде Аниос (Ἄνιος) деген атауды қолданған, ал Полибий, Ливий және Страбон Аоос терминін қолданған. Ежелгі заманда өзеннің жоғарғы ағысы Эпирде, ал төменгі ағысы Иллирияда орналасқан. Төменгі аңғарда оң жағалауда Биллион тайпасы, ал сол жағалауда Амант тайпасы қоныстанған. Біздің заманымыздан бұрын 7 ғасырдың ортасынан бастап төменгі Аоос аймағының Оңтүстік Иллирия бөлігінде протоқалалық орталықтар пайда болды, оның ішінде оң жағалауда Куте, Клос, Машкезе, Маргеллич және Струм бекіністері, ал сол жағалауда Амантия, Маврове және Трепорт қалалары бой көтерді. Аполлония Іллирияда шамамен б.з.д. 600 жылы Коринфтен және, мүмкін, Коркирадан келген грек отарлаушыларымен өзен сағасына жақын оң жағалауда құрылды. Олар жергілікті иллирийлердің шақыруымен негізінен тасталған жағалау аймағында сауда орталығын құрды. Ол тәуелсіз полис ретінде дамыды және классикалық антикалық дәуірде кеңінен танымал болған, аймақтағы ең маңызды қалалық орталықтардың біріне айналды, мүмкін, сол аттас бірнеше классикалық қалалардың ішіндегі ең ірісі. Теспротиялық Парауаи тайпасы өзеннің атымен аталып, оның жанында тұрғандықтары үшін осылай танылды. Паузанияс Теспротия арқылы ағып өтетін өзендегі «акулалар» (θηρία) туралы жазады. VI ғасырда Византиялық Стефан өзенді Avos (Αύος) деп атаған. Б.з.д. 274 жылы Эпирдің Пирр өзен жағасында Антигон II Гонатты жеңді. Б.з.д. 198 жылы Македонияның Филипп V мен римдік Тит Квинтий Фламинин Аус шайқасында қақтығысты. Б.з.д. 170 жылы Молоссиандардың қателігінен Аул Хостилий Манцинды ұрлау жоспары орындалмады.

Грекия

Викос-Аоос ұлттық паркі (Εθνικός Δρυμός Βίκου–Αώου Ethnikós Drymós Víkou–Aóou) – 1973 жылы құрылған, Грекияның солтүстік-батысындағы Эпир аймағындағы ұлттық парк және ЮНЕСКО геопаркі. Ұлттық парк таулы жерді қамтиды, онда көптеген өзендер, көлдер, үңгірлер, каньондар, қылқан жапырақты және жапырақты орман бар. 3400 гектар аумақты алып жатқан парктің негізгі бөлігі – Воидоматис өзенімен қазылған Викос шатқалы, ал Аос шатқалы, Тымфи тауы, ең биік нүктесі Гамила және парктің шеткі аймасын құрайтын бірнеше елді мекендер де осы парктің құрамына кіреді.

Қазақстан

2005 жылдың ақпан айында Албания үкіметі Вжосе-Нарте батқықтарын қорғалатын аумақ деп жариялады. Бұл заңнама 2004 жылдың желтоқсанында Албанияның Киото протоколын ратификациялауынан кейін қабылданды. Өзен Вьёсе-Леван-Фир суару каналына су жеткізеді, бұл канал 1950 жылдары Мызеке жерін суару үшін салынған. 2020 жылдың желтоқсанында өзеннің албан бөлігі Албания үкіметі тарапынан «Басқарылатын табиғат қорығы» деп белгіленді. Жарнама жасаушылар RiverWatch, EuroNatur және EcoAlbania сияқты Еуропалық табиғат ұйымдарынан қарсылыққа тап болды. 2012 жылғы зерттеу Балқан өзендерінің гидроморфологиясын, 35 000 шақырым өзеннің құрылымдық жағдайын ескере отырып бағалады. Зерттеу көрсеткендей, аймақтың өзендері көбінесе зақымдалмаған, 30% таза және 50% сәл өзгертілген. 2020 жылдың ақпанында EcoAlbania жетекшілігімен Вьоса су алабының мәртебесін Вьоса ұлттық паркіне көтеру науқаны 20 экологиялық топтан қолдау алды. Еуропаның алғашқы жабайы өзендер паркін құру және 300 шақырым өзендер мен ағындарды сақтау мақсатында 2021 жылдың ақпанында ұсынылған бірнеше жобалар қарастырылды. 2020 жылдың қыркүйегінде Албания премьер-министрі Эди Рама Вьосаның айналасында қорғалатын аймақ құрылатынын мәлімдеді. 2020 жылдың желтоқсанында Албания үкіметі Вьоса өзенін «Басқарылатын табиғат қорығы» немесе табиғат паркі деп белгіледі. Ғалымдардың ең маңызды мәселесі – түрік-албандық бірлескен кәсіпорны Ayen ALB-ның 50 метрлік гидроэлектр станциясын салу жоспары. Бұл Албанияның 200 шақырымдық өзен бөлігінің бағытын өзгертетін алғашқы жоба болар еді. Бөгет 1175 жануар мен өсімдік түрінің мекендейтін жерлерін су басуы мүмкін – олардың кейбіреулері жоғалу қаупінде. Бұл су шаруашылығына зиян келтіреді, өзендегі балық шаруашылығын жояды және мыңдаған адамды үйлерінен кетуге мәжбүрлейді. Белсенділер үкіметтің энергияның басқа, аз зиянды жаңару көздеріне назар аударуын қалайды.