Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік-батыс Грекия мен оңтүстік-батыс Албаниядағы өзен. Вьоса (; белгісіз түрі: Vjosë) немесе Аоос (Αώος) – Грекияның солтүстік-батысында және Албанияның оңтүстік-батысындағы өзен. Оның жалпы ұзындығы шамамен 170 километрді құрайды, оның алғашқы 130 километрі Грекияда, ал қалған 40 километрі Албанияда орналасқан. Оның су жиналатын алабы 6706 шаршы километр және орташа су шығыны 230 куб метр/секунд.
River in northwestern Greece and southwestern Albania. The Vjosa (; indefinite form: Vjosë) or Aoös (Αώος) is a river in northwestern Greece and southwestern Albania. Its total length is about , of which the first are in Greece, and the remaining in Albania. Its drainage basin is and its average discharge is .
Атауы
Вьоса түрлі атаулармен белгілі. Көне заманда грек тілінде Аоос (Ἄωος, Ἀῶος, Ἀῷος) (мысалы, Эратостеннің географиясында) және латын тілінде Аус деп аталған. Албан тілінде ол Vjosë немесе Vjosa деп аталады, ал Грецияда көне атымен (Αώος қазіргі орфографияда) белгілі, орта ғасырлық латын карталарында Виосса, сондай-ақ Вовуса (Βοβούσα) немесе Аяс (Αίας, Αἴας) деп те аталған. Грек тілінде Βοϊούσα (Voioussa, vo i Usa деп айтылады), әсіресе 20 ғасырдан бұрынғы мәтіндерде қолданылған. Тарихшы Ап. Вакалопулос (1977) мәліметінше, Voioussa атауы – Аоостың грек тіліндегі кең таралған аты. Вьоса – албан әйелдеріне берілетін жиі кездесетін есім.
The Vjosa is known by a number of different names. In antiquity it was called Aoös (Ἄωος, Ἀῶος, Ἀῷος) in Greek (e. g. in Eratosthenes' Geography), and Aous in Latin. In Albanian it is called Vjosë or Vjosa, while in Greece it is known by its ancient name (Αώος in modern orthography), in medieval Latin maps was called Viossa as well as Vovousa (Βοβούσα) or Aias (Αίας, Αἴας). In Greek is also known as Βοϊούσα (Voioussa, pronounced vo i Usa), especially in pre 20th century texts. According to historian Ap. Vakalopoulos (1977) the name Voioussa is the common Greek name of Aoos. Vjosa is also a common female Albanian given name.
География
Өзеннің бастауы Грекияның Эпир аймағындағы Пинд тауларында, Вовуса ауылының жанында. 1987 жылдан бері су электр станциясы орналасқан биіктікте жасанды көл салынған. Ол Викос-Аоос ұлттық паркінің шатқалдары арқылы ағып өтеді, содан кейін Коница қаласынан өтеді, онда оған Воидоматис қосылады. Албанияға Шаршове маңында кіріп, онда Сарантапороспен бірігіп, содан кейін солтүстік-батысқа қарай Пьет, Кельцира және Тепелен (Дриномен қосылған), Мемалиадж, Селениче және Новоселье арқылы жалғасады. Содан кейін Влораның солтүстік-батысында Адриатика теңізіне құяды. Өзеннің сағасы Вьоса-Нарта қорғалған ландшафтының шегінде орналасқан. 2020 жылдың желтоқсанында Албания үкіметі Вьосаның албан бөлігін "Басқарылатын табиғат қорығы" деп жариялады. Вьосаның негізгі салалары Грекиядағы Сарантапорос және Воидоматис, ал Албаниядағы Дрино және Шушица. Өзен бойындағы негізгі қалалар мен кенттер, ағыс бағыты бойынша: Грекиядағы Вовуса және Коница; Албаниядағы Шаршове, Пермет, Кельцира, Тепелен, Мемалиадж, Селениче және Новоселье.
The river arises in the Pindus mountains of Epirus, Greece, near the village of Vovousa. An artificial lake has been constructed at an elevation of , where a hydroelectric dam has been in place since 1987. It flows through the canyons of Vikos–Aoös National Park, and then through the town of Konitsa, where it is joined by the Voidomatis. It enters Albania near Çarshovë, where it is joined by the Sarantaporos, and then continues northwest through Përmet, Këlcyrë, and Tepelenë (where it is joined by the Drino), Memaliaj, Selenicë and Novoselë. It then flows into the Adriatic Sea northwest of Vlorë. The river's mouth is located within the boundaries of the Vjosa Narta Protected Landscape. In December 2020, the Albanian portion of the Vjosa was designated a "Managed Nature Reserve" by the government. The main tributaries of Vjosa are the Sarantaporos and Voidomatis in Greece, and the Drino and Shushicë in Albania. The main cities and towns along the river are, in downstream order, Vovousa and Konitsa in Greece; and Çarshovë, Përmet, Këlcyrë, Tepelenë, Memaliaj, Selenicë and Novoselë in Albania.
Ежелгі дәуір
Вьоза өзені аңғары Эпирдің таулы ішкі аймақтары мен Оңтүстік Иллирия арасындағы ең маңызды табиғи жолдардың бірі болды. Бұл табиғи жол мыңжылдықтар бойы пайдаланылып келген болуы керек және бүгінгі күнге дейін қолданыла береді. Геккатей (б.з.д. 550–476 жж.) өзенді Аяс (Αἴας) деп атайды, Плутарх «Цезарь» еңбегінде Аниос (Ἄνιος) деген атауды қолданған, ал Полибий, Ливий және Страбон Аоос терминін қолданған. Ежелгі заманда өзеннің жоғарғы ағысы Эпирде, ал төменгі ағысы Иллирияда орналасқан. Төменгі аңғарда оң жағалауда Биллион тайпасы, ал сол жағалауда Амант тайпасы қоныстанған. Біздің заманымыздан бұрын 7 ғасырдың ортасынан бастап төменгі Аоос аймағының Оңтүстік Иллирия бөлігінде протоқалалық орталықтар пайда болды, оның ішінде оң жағалауда Куте, Клос, Машкезе, Маргеллич және Струм бекіністері, ал сол жағалауда Амантия, Маврове және Трепорт қалалары бой көтерді. Аполлония Іллирияда шамамен б.з.д. 600 жылы Коринфтен және, мүмкін, Коркирадан келген грек отарлаушыларымен өзен сағасына жақын оң жағалауда құрылды. Олар жергілікті иллирийлердің шақыруымен негізінен тасталған жағалау аймағында сауда орталығын құрды. Ол тәуелсіз полис ретінде дамыды және классикалық антикалық дәуірде кеңінен танымал болған, аймақтағы ең маңызды қалалық орталықтардың біріне айналды, мүмкін, сол аттас бірнеше классикалық қалалардың ішіндегі ең ірісі. Теспротиялық Парауаи тайпасы өзеннің атымен аталып, оның жанында тұрғандықтары үшін осылай танылды. Паузанияс Теспротия арқылы ағып өтетін өзендегі «акулалар» (θηρία) туралы жазады. VI ғасырда Византиялық Стефан өзенді Avos (Αύος) деп атаған. Б.з.д. 274 жылы Эпирдің Пирр өзен жағасында Антигон II Гонатты жеңді. Б.з.д. 198 жылы Македонияның Филипп V мен римдік Тит Квинтий Фламинин Аус шайқасында қақтығысты. Б.з.д. 170 жылы Молоссиандардың қателігінен Аул Хостилий Манцинды ұрлау жоспары орындалмады.
The valley of the Vjosa has provided one of the most important natural routes between the mountainous interior of Epirus into southern Illyria and towards the Adriatic Sea. This natural route must have been used for millennia, and continues to be used to the present day. Hecataeus (550–476 BC) refers to the river as Aias (Αἴας), the name Anios (Ἄνιος) is used by Plutarch in Caesar, while Polybius, Livy and Strabo use the term Aoös. In ancient times the upper course of the river was situated in Epirus, and the lower course in Illyria. The lower valley was inhabited by the indigenous tribes of Bylliones on the right shore and Amantes on the left shore. Starting from mid 7th century BCE the southern Illyrian area of the lower Aoos experienced the emergence of proto urban centers, including the fortifications of Kutë, Klos, Mashkjezë, Margëlliç and Strum on the right shore, and those of Amantia, Mavrovë and Treport on the left shore. Apollonia in Illyria was founded on the right bank near the mouth of the river around 600 BC by Greek colonists from Corinth and possibly Corcyra, who established a trading settlement on a largely abandoned coastal site by invitation of the local Illyrians. It developed into an independent polis, and thrived throughout classical antiquity becoming one of the most important urban centres in the wider region, perhaps representing the most important of the several classical towns of the same name. The Thesprotian tribe of Parauaioi received their name from the river, as those living beside it. Pausanias writes of "sharks" (θηρία) in the river, as it flows through Thesprotia. It is mentioned as Avos (Αύος) by Stephanus of Byzantium in the sixth century AD. In 274 BC Pyrrhus of Epirus defeated Antigonus II Gonatas near the river's banks. In 198 BC, Philip V of Macedon and the Roman Titus Quinctius Flamininus, clashed in the Battle of the Aous. In 170 BC a plot to kidnap Aulus Hostilius Mancinus was foiled by Molossians by mistake.
Грекия
Викос-Аоос ұлттық паркі (Εθνικός Δρυμός Βίκου–Αώου Ethnikós Drymós Víkou–Aóou) – 1973 жылы құрылған, Грекияның солтүстік-батысындағы Эпир аймағындағы ұлттық парк және ЮНЕСКО геопаркі. Ұлттық парк таулы жерді қамтиды, онда көптеген өзендер, көлдер, үңгірлер, каньондар, қылқан жапырақты және жапырақты орман бар. 3400 гектар аумақты алып жатқан парктің негізгі бөлігі – Воидоматис өзенімен қазылған Викос шатқалы, ал Аос шатқалы, Тымфи тауы, ең биік нүктесі Гамила және парктің шеткі аймасын құрайтын бірнеше елді мекендер де осы парктің құрамына кіреді.
The Vikos–Aoös National Park (Εθνικός Δρυμός Βίκου–Αώου Ethnikós Drymós Víkou–Aóou), created in 1973, is a national park in Epirus in northwestern Greece and UNESCO Geopark. The national park encompasses of mountainous terrain, with numerous rivers, lakes, caves, canyons, and coniferous and deciduous forest. The core of the 3,400 hectare park is the Vikos Gorge, carved by the Voidomatis River, while the Aoos Gorge, Mount Tymfi, with its highest peak, Gamila, at , and a number of settlements forming the park's peripheral zone.
Қазақстан
2005 жылдың ақпан айында Албания үкіметі Вжосе-Нарте батқықтарын қорғалатын аумақ деп жариялады. Бұл заңнама 2004 жылдың желтоқсанында Албанияның Киото протоколын ратификациялауынан кейін қабылданды. Өзен Вьёсе-Леван-Фир суару каналына су жеткізеді, бұл канал 1950 жылдары Мызеке жерін суару үшін салынған. 2020 жылдың желтоқсанында өзеннің албан бөлігі Албания үкіметі тарапынан «Басқарылатын табиғат қорығы» деп белгіленді. Жарнама жасаушылар RiverWatch, EuroNatur және EcoAlbania сияқты Еуропалық табиғат ұйымдарынан қарсылыққа тап болды. 2012 жылғы зерттеу Балқан өзендерінің гидроморфологиясын, 35 000 шақырым өзеннің құрылымдық жағдайын ескере отырып бағалады. Зерттеу көрсеткендей, аймақтың өзендері көбінесе зақымдалмаған, 30% таза және 50% сәл өзгертілген. 2020 жылдың ақпанында EcoAlbania жетекшілігімен Вьоса су алабының мәртебесін Вьоса ұлттық паркіне көтеру науқаны 20 экологиялық топтан қолдау алды. Еуропаның алғашқы жабайы өзендер паркін құру және 300 шақырым өзендер мен ағындарды сақтау мақсатында 2021 жылдың ақпанында ұсынылған бірнеше жобалар қарастырылды. 2020 жылдың қыркүйегінде Албания премьер-министрі Эди Рама Вьосаның айналасында қорғалатын аймақ құрылатынын мәлімдеді. 2020 жылдың желтоқсанында Албания үкіметі Вьоса өзенін «Басқарылатын табиғат қорығы» немесе табиғат паркі деп белгіледі. Ғалымдардың ең маңызды мәселесі – түрік-албандық бірлескен кәсіпорны Ayen ALB-ның 50 метрлік гидроэлектр станциясын салу жоспары. Бұл Албанияның 200 шақырымдық өзен бөлігінің бағытын өзгертетін алғашқы жоба болар еді. Бөгет 1175 жануар мен өсімдік түрінің мекендейтін жерлерін су басуы мүмкін – олардың кейбіреулері жоғалу қаупінде. Бұл су шаруашылығына зиян келтіреді, өзендегі балық шаруашылығын жояды және мыңдаған адамды үйлерінен кетуге мәжбүрлейді. Белсенділер үкіметтің энергияның басқа, аз зиянды жаңару көздеріне назар аударуын қалайды.
In February 2005, the Albanian government made the Vjose Narte wetlands a protected area. This legislation followed Albania's ratification of the Kyoto Protocol in December 2004. The river contributes water to the Vjosë Levan Fier irrigation canal, a canal that was built in the 1950s to irrigate the Myzeqe. In December 2020, the Albanian portion of the river was designated a "Managed Nature Reserve" by the Albanian government. Developers have met with opposition from European nature organisations including RiverWatch, EuroNatur, and EcoAlbania. A 2012 study assessed the hydromorphology of the Balkan's rivers, taking into account the structural status of 35,000 river kilometres. The study showed that the region's rivers are largely intact, with 30% deemed pristine and 50% slightly modified. In February 2020, a campaign to elevate the status of the Vjosa watershed to Vjosa National Park gained approval from 20 environmental groups under the leadership of EcoAlbania. The effort to create Europe's first wild river park and save 300 km of rivers and streams targeted several projects identified in a February 2021 proposal. In September 2020, Albanian Prime Minister Edi Rama announced that a protected area will be created around the Vjosa. In December 2020, the Albanian government designated the Vjosa River as a "Managed Nature Reserve" or nature park. The scientists immediate concern is a plan by a Turkish Albanian venture, Ayen ALB, to build a 50 metre high hydroelectric dam. It would be the first development to change the course of Albania's 200 kilometre portion of the river. The dam would flood areas populated with the 1,175 animal and plant species—some endangered. It would inundate farmland, destroy the river's fishery, and force thousands from their homes. Activists maintain that the government should focus on other less damaging renewable energy sources.