Кіріспе

Бактериялар түрі

Цитрус кәнкесі – цитрус түрлеріне әсер ететін, Xanthomonas (X. axonopodis; X. campestris) бактериясынан туындайтын ауру. Инфекция лимон, апельсин және грейпфрут сияқты цитрус ағаштарының жапырақтарына, сабақтарына және жемістеріне зақым келтіреді. Адамға зиянды болмаса да, кәнке цитрус ағаштарының өмірлік күшін әлсіретіп, жапырақтар мен жемістердің мерзімінен бұрын түсуіне себеп болады; кәнкемен зарарланған жемісті жеуге болады, бірақ оны сатуға жарамсыз. Цитрус кәнкесі көбінесе жапырақтарда дақтар мен қабықта ақаулар тудырады, бірақ қолайлы жағдайлар туғанда жапырақтардың түсуіне, бұтақтардың құрғауына және жемістердің түсуіне әкелуі мүмкін. Оңтүстік-Шығыс Азияда пайда болған деп саналатын бұл ауру, бір аймақта орныққаннан кейін өте тұрақты болады. Ауруды жою мақсатымен цитрус бақшалары жойылған жағдайлар болған. Бразилия және АҚШ сияқты елдер де кәнке індетінен зардап шегеді.

Биология

Xanthomonas axonopodis - полярлы жарақшалы, грам-теріс, таяқша тәрізді бактерия. Бактерияның геном ұзындығы шамамен 5 мегабазалық жұпқа тең. Цитрус өсімдіктерінің бірнеше түрінде кездесетін цитрус шанкері ауруларын бактерияның әртүрлі патоварлары мен варианттары қоздырады: шанкердің азиялық түрі (А шанкері), X. axonopodis pv. citri, бастапқыда Азияда табылған штаммдар тобынан пайда болады және бұл аурудың ең кең таралған және ауыр түрі. Оңтүстік Америкада табылған X. axonopodis pv. aurantifolii штаммдарынан пайда болатын В шанкері лимон, лайм, ащы апельсин және помпельге әсер етеді. С шанкері де X. axonopodis pv. aurantifolii штаммдарынан туындайды және тек лайм мен ащы апельсинді ғана қамтиды. Оман, Сауд Арабиясы, Иран және Үндістанда ашылған А* штамдары тек лаймды ғана қамтиды.

Патология

Цитрустық кәнкермен зарарланған өсімдіктерде жапырақтарда, сабақтарда және жемістерде көтеріңкі, қоңыр, суға толы жиектері бар ерекше зақымданулар пайда болады, әдетте зақымның айналасында сары шеңбер немесе сақина тәрізді эффект байқалады. Ескі зақымданулар көп жағдайда қабықшалы болып көрінеді, сонымен бірге кейде шеңбер эффектін сақтайды. Бактерия жапырақтардағы, сабақтардағы және жемістердегі зақымданулар ішінде көбейеді. Зақымданулардан шығатын бактериялық жасушалар желмен соққан жаңбыр арқылы таралып, аймақтағы басқа өсімдіктерге жұқтыруы мүмкін. Жұқпаның таралуы дауылдар арқылы да мүмкін. Ауру жұқтырылған құрал-жабдықтар арқылы, сондай-ақ жұқтырылған немесе дені сау көрінетін өсімдіктерді тасымалдау арқылы таралуы мүмкін. Аурудың жасырын кезеңіне байланысты, өсімдік сау көрінуі мүмкін, бірақ іс жүзінде зарарланған болуы мүмкін. Цитрустық кәнкер бактериялары өсімдіктің жапырақ тесіктері арқылы немесе жапырақтар мен басқа жасыл бөліктердегі жаралар арқылы енуі мүмкін. Көп жағдайда, жас жапырақтар ең осал болып саналады. Сондай-ақ, цитрус жапырақ кеншісінің (Phyllocnistis citrella) личинкаларынан туындаған зақымдар жұқпаның пайда болуына жағдай жасайды. Бақыланатын зертхана жағдайында, сезімтал қожайынға егуден кейін 14 күн ішінде симптомдар пайда болуы мүмкін. Дала жағдайында симптомдардың пайда болу және басқа жапырақты аурулардан айқын ажырату уақыты әртүрлі болады; ол жұққаннан кейін бірнеше айға созылуы мүмкін. Төмен температура аурудың жасырын кезеңін ұзартады. Цитрустық кәнкер бактериялары ескі зақымдануларда және өсімдік беттерінде бірнеше ай бойы тірі қалуы мүмкін.

Патогенділік

Xanthomonas axonopodis иесіне жабысу үшін биофильм құру қабілетіне ие. Биофильм – клеткадан тыс полисахаридтердің (ксантанның) өндірісінің нәтижесі. Биофильм X. axonopodis pv. citri-дің вируленттілігін және эпифиттік тіршілігін қамтамасыз етеді, цитрус қатерлі ісігінің дамуына дейін. Бұған қоса, бактериялар III типті секреция жүйесі арқылы транскрипциялық активаторға ұқсас (TAL) эффекторларды бөліп шығарады. Эффектор иесінің механизмдерімен өзара әрекеттесіп, гибберелин және ауксин сияқты өсімдік гормондарын реттейтін гендердің транскрипциясын ынталандырады.

Аурудың циклі

Xanthomonas axonopodis pv. citri жұққан аумақта қыстап шығады, ол жапырақ немесе сабақтағы қатерлі ісік түрінде көрінеді. Қатерлі ісіктер 2-ден 10 миллиметрге дейінгі диаметрдегі кішкентай нүктелер түрінде басталады. Цитрус жемістеріндегі зақымданулардың әртүрлі өлшемдері инфекцияның көп рет қайталануына байланысты және бір жемістегі әртүрлі жастағы зақымдануларды көрсетуі мүмкін.

Қолайлы экологиялық жағдайлар

Желмен соққан жаңбыр X. axonopodis таралуында маңызды рөл атқарады. Бактериялар шашыраған жаңбыр және жел арқылы оңай таралады, ал X. axonopodis саны желмен шашырауының алғашқы оқиғасынан кейін азаяды. Бұдан басқа, бактериялар жылы ауа райын ұнатады. Цитрус қатерлі ісігі Флорида сияқты, жоғары жауын-шашын мөлшері мен орташа температурасы жоғары аймақтарда жиірек кездеседі. Көбінесе, қатерлі ісік күзде жылдам, қыста баяу, ал көктемнің ортасы мен соңында ең жылдам пайда болады.

Анықтау

Ауруды тоғайларда және жемістерде зақымдану белгілерінің пайда болуы арқылы анықтауға болады. Карантин жағдайында ерте анықтау өте маңызды. Бактериялардың патогенділігін анықтау үшін оларды бірнеше цитрус түрлеріне егу арқылы тексеруге болады. Диагнозды растау үшін қосымша диагностикалық тесттер (антиденелерді анықтау), май қышқылдарының профилі және полимераза тізбектік реакциясын қолданатын генетикалық процедуралар жүргізілуі мүмкін, сондай-ақ бұл нақты ісік штаммын анықтауға көмектеседі. Клара Х. Хассе цитрус ісігінің саңырауқұлақтық емес, бактериялық паразиттен туындайтынын анықтады. Оның 1915 жылғы "Ауылшаруашылық зерттеулер журналында" жарияланған зерттеулері көптеген штаттарда цитрус егінін сақтауда маңызды рөл атқарды.

Сезімталдық

Цитрус өсімдіктерінің барлық түрлері мен сорттары цитрус ісігіне (көкпеңге) тексерілген жоқ. Көптеген таралған цитрус түрлері мен сорттары осы ауруға ұшырайды. Кейбір түрлер басқаларына қарағанда оңайрақ зардап шегеді, ал аздаған түрлер жұқпаға төзімді.

Сезімталдық | Сорт
---|---
Көбінесе сезімтал | Грейпфрут (Citrus x paradisi), Кей лайм (C. aurantiifolia), Каффир лайм (C. hystrix), лимон (C. limon)
Сезімтал | Лайм (C. latifolia), оның ішінде Таити лаймы, Палестинаның тәтті лаймы; үш жапырақты апельсин (Poncirus trifoliata); цитранждар/цитрумелос (P. trifoliata гибридтері); мандариндер, тангоралар, тангелос (C. reticulata гибридтері); тәтті апельсиндер (C. sinensis); ащы апельсиндер (C. aurantium)
Төзімді | Цитрус (C. medica), мандариндер (C. reticulata)
Жоғары төзімді | Каламондин (X Citrofortunella), кумкват (Fortunella spp.)

Қолданылған материал: Gottwald, T. R. et al. (2002). Citrus canker: Патоген және оның әсері. Онлайн. Өсімдіктер денсаулығының прогресі.

Менеджмент

X. axonopodis-тің таралуын болдырмау үшін цитрус шаншуы эндемикалық емес немесе жойылған аймақтарда карантиндік шаралар қолданылады. Ал цитрус шаншуы бар аймақтарда, Кешенді Жәндіктерді Басқару (КЖБ) пайдаланылады. Осы басқару бағдарламасының ең ерекше белгісі – сезімтал цитрус өсімдіктерін далаға төзімді цитрус сорттарына ауыстыру. Далада төзімді сорттарды пайдаланудан басқа, цитрус шаншуының өнімнің сәтсіздігіне әкелуін бақылау үшін бірнеше шаралар қолданылады. Шараларды үш негізгі санатқа бөлуге болады: тоқтату, жою және санитарлық тазалау.

Бразилия

Цитрустар Бразилияның маңызды ішкі және экспорттық дақылы болып табылады. Цитрус шаруашылығы – әлемдегі ең ірі тәтті апельсин өндіретін Сан-Паулу штатындағы екінші маңызды ауыл шаруашылығы саласы. Сан-Паулуда 100 мыңнан астам жеміс бақтары бар, және цитрус отырғызылған аумақтар артып келеді. Шамамен 2 миллион ағаштың 80%-дан астамы бір ғана апельсин түрінен тұрады, ал қалғаны мандарин және лимон ағаштарынан құралған. Цитрус түрлерінің біркелкілігіне байланысты штат цитрус жарасының зиянды әсеріне ұшырады, бұл өнім мен қаржылық шығындарға әкелді. Бразилияда ауруды жою үшін бүкіл жеміс бақтарын жоймай, ластанған ағаштар мен 30 метр радиустағы ағаштар жойылды; 1998 жылға дейін жарты миллионнан астам ағаш жойылған.

Америка Құрама Штаттары

Цитрус кәнкесі алғаш рет 1910 жылы АҚШ-та, Джорджия және Флорида шекарасынан алыс емес жерде табылды. Кейіннен, 1912 жылы 644 км қашықтықтағы Дейд округінде де анықталды. Флоридадан басқа, бұл ауру Перс шығанағы штаттарында таралып, Оңтүстік Каролинаға дейін жетті. 1913 жылдан 1931 жылға дейін цитрус кәнкесін жоюға 2,5 миллион доллар мемлекеттік және жеке қаражат жұмсалды – бұл 2000 жылғы бағамен 28 миллион долларға тең. 26 округте 257 745 цитрус ағашы мен 3 093 110 балабақша ағашы өртеліп жойылды. 1986 жылы Флориданың шығанақ жағалауында цитрус кәнкесі қайта табылды және 1994 жылы жойылған деп жарияланды. Ал, 1995 жылдың 28 қыркүйегінде Флорида Ауыл шаруашылығы департаментінің агрономы Луи Вилио Франсильон Майами-Дейд округінде цитрус кәнкесінің ең соңғы ошағын анықтады. Ауруды жоюға жасалған барлық тыраштандылықтарға қарамастан, 2005 жылдың соңына қарай бұл ауру алғашқы табылған жерінен шалқары орналасқан көптеген жерлерде, мысалы, 500 км қашықтықтағы Ориндж-Паркте де анықталды. 2000 жылдың қаңтар айында Флорида Ауыл шаруашылығы департаменті жұқтырған ағаштардың және олардың 1900 фут радиусындағы барлық цитрус ағаштарын, тұрғын және коммерциялық алқаптарда жою саясатын қабылдады. Бұған дейін департамент жұқтырған ағаштардың 125 фут радиусындағы барлық цитрус ағаштарын жойған болатын. Бағдарлама 2006 жылдың қаңтарында АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің (USDA) ауруды жою мүмкін емес деген мәлімдемесінен кейін аяқталды.