Кіріспе

Ханчжоудағы будда ғибадатханасы, Қытай

Линьин ғибадатханасы – Ханчжоу маңында орналасқан, көптеген пагодалары мен үңгірлерімен әйгілі Чан будда ғибадатханасы. Оның атауы көбінесе және сөзбе-сөз ағылшын тіліне "Жан тынығып, қайта оралатын ғибадатхана" деп аударылады. Бұл монастырь Вулин тауларындағы бірнеше ғибадатханалардың ішіндегі ең ірісі болып табылады, онда танымал үңгірлер мен діни тас мүсіндері бар.

Тарих

Дәстүр бойынша, монастырь 328 жылы Шығыс Цзинь (266–420) дәуірінде Хуэли есімді үнді монахы құрған, қытай тілінде ол Хуэли деп аталған. Құрылған сәтінен бастап Линьинь Цзяннань аймағындағы танымал монастырь болып келді. Уюэ патшалығы тұсында (907–978) ғибадатханада 18 павильон, 72 зал, 1300-ден астам жатақхана болған, онда 3000-нан астам монах тұрған. Фейлай Фенг үңгірлеріндегі және айналасындағы таулардағы бай буддалық мүсіндердің көпшілігі осы кезеңге жатады. Оңтүстік Сун (1127–1279) дәуірінде монастырь Цзяннань аймағындағы Чан сектасының ең маңызды он ғибадатханасының бірі саналған. Дегенмен, ғибадатхананың мәртебесі оны қарақшылардан сақтай алмады. Ол содан бері он алты рет қайта жаңартылған. Көне қытай әулеттерінен келген ғимараттар болғанымен, қазіргі ғимараттардың көп бөлігі Цинь дәуірінің соңында (1644–1911) жасалған жаңарулар. Мәдени революция кезінде ғибадатхана мен аумағы қызыл гвардияшылардың қолынан зардап көрді, бірақ Чжэцзян университетінің студенттері ғибадатхананы қорғауға тырысты. Ғибадатхананың кең ауқымда бұзылуына жол бермеуге премьер Чжоу Энлайдың нұсқаулары да себеп болды. Бүгінде ғибадатхана қажылар мен туристер үшін тартымды орынға айналды. Ол Қытайдағы ең бай монастырлардың бірі саналады, ал тұрақты қажылардың қатарында бұрынғы басшы Ден Сяопин де бар.

Қоршаған орта

Вулинг таулары Оңтүстік Қытайдағы Чан буддизмінің танымал орны. Аймақта көптеген шағын ғибадатханалар да бар. Бүгінде Линъин және оның төңірегі Линъин Фейлай Фэн көрікті аймағы ретінде таныстырылады және кіру билетімен жүзеге асырылады. Келушілер "Батыс жұмағы қол жетімді" деген төрт сөзден тұратын жазуы бар экран қабырға арқылы кіреді. Кіреберістен төмен қарай жолмен жүргенде, келуші алдымен сол жақтағы Фейлай Фенгті, содан кейін оң жақтағы Линъин төбесін көреді. Көрікті аймақтың барлық бөлігі тарихи ғимараттармен және өнер туындыларымен, оның ішінде пагодалар, павильондар, көпірлер мен мүсіндермен толы. Ең үлкен тас пагода кіреберіске жақын орналасқан. Ол Ли ақсақалдың пагодасы деп аталады және Хуэйлидің күлі сақталған. Аймақ тығыз орманды.

Фейлай Фенг үңгірлері

Фейлай Фенг, немесе «Осы жерге ұшқан шың», сондай-ақ «Ұшқыш шың» деп аударылады (Традициялық қытай: 飛來峰石窟; Жайдастырылған қытай: 飞来峰石窟), ғибадатхананың алдында орналасқан. Бұл шыңның аты осылай аталуының себебі – оның құрамындағы әктас, ол айналасындағы таулардан өзгеше, тік жарлы беткейлі болып келеді. Аңыз бойынша, бұл шың бастапқыда Үндістаннан (кейбір деректерде ол Құс Түбі деп еске алынады) бір түндік сапарда Ханчжоуға ұшып келген, буддалық заңның құдіретін көрсету мақсатында. Шиңде Цинлин үңгірі, Юру үңгірі және Лонгхонг үңгірі сияқты көптеген үңгірлер табылады. Шиң бетінде көптеген жартас мүсіндері орналасқан, ал одан да көп мүсіндер әртүрлі үңгірлерде және қуыстарда жасырылған. Басты үңгір, бодхисаттва Гуаньиньге арналған, төбесінен жарық сәулесі бетке дейін созылады, сондықтан белгілі бір тұрған жерден күн сәулесінің шағылысын көруге болады. Бұл «аспанның бір жібі» (Традициялық қытай: 一線天; Жайдастырылған қытай: 一线天; пиньинь: Yīxiàn Tiān) деп аталады. Фейлай Фенгтегі тас мүсіндері 600 метрге созылған және 200 метр енді жерде орналасқан. Барлығы 153 ғибадатхана және 470-тен астам мүсін бар, олардың 338-і жақсы сақталған, 96 мүсін Юань әулетінен, ал бірнешесі Мин әулетінен. 11 мүсін Тан әулетінің соңғы және Бес әулет пен Он патшалық кезеңдеріне жатады. Бұл мүсіндер шыңның үстінде және Цинлин үңгірінің аузында орналасқан, олардың барлығында «Батыстың үш киелісі» бейнеленген – бұл Амитабха Будда және Таза жер буддизмінен Гуаньинь және Махастамапрапта бодхисаттваларының үштігін білдіреді. Солтүстік Сун әулеті кезеңінде 222 мүсін жасалған, олар Чан (немесе Дзен) буддизмінің алты патриархы, түрлі архаттар, бодхисаттвалар және Вайрокана сияқты Буддалар сияқты буддалық тұлғалардың алуан түрлі бейнелерін қамтиды. Бұл кезеңдегі ең танымал мүсіндердің бірі – Будайға арналған ғибадатхана, ол дәстүрлі түрде Майтреяның жанындағы монах саналады және он сегіз архатпен қоршалған. Бұл ғибадатхананың биіктігі 3,6 метр, ұзындығы 9,9 метр, Фейлай Фенгтегі ең үлкен ғибадатхана болып табылады. Юань әулеті кезінде жасалған 100-ге жуық мүсіннің көп бөлігі Ленгкуан ағысының оңтүстік жағалауында және Цинлин және Юру үңгірлеріне жақын жартастарда орналасқан. Бұл кезеңдегі мүсіндер Тан және Сун әулеттерінің өнер стильдеріне ұқсас, сонымен қатар Тибет және Моңғол өнерінің ықпалын көрсетеді.

Сәулет

Линьиннің негізгі осі дәстүрлі Сунь әулетінің бес залдық Чан сектасының құрылымын сақтайды. Негізгі ось Лингьин төбесіне дейін созылады. Дегенмен, бес залдық ось жақында қайта жаңартылған. Тек алдыңғы үш зал ғана Цин әулетінің осінің бөлігі болып табылады.

Төрт көктегі патшаның залы

Ғибадатхананың ресми кіреберісі – Төрт Көк Патшасының залы. Бұл зал қос қабатты шатырлы ғимарат. Ғимараттың алдыңғы жағында Кангси императоры жазған тақта орналасқан. Бұл залдағы басты мүсін – Будай, яки Күлкілі Будда бейнесіндегі Майтрейя Будданың мүсіні. Артында, төбеге қарай бет бұрған жерде Сканда Будда, немесе қытайша Вайтуо орналасқан. Бұл мүсін Оңтүстік Сун әулеті дәуірінде жасалған. 800 жылдық тарихы бар бұл мүсін ғибадатханадағы ең көне және ең маңызды мүсін болып табылады. Сол және оң жақтарында Төрт Көк Патшасының мүсіндері орналасқан. Шатыры әсем суреттермен және феникс, айдаһар бейнелерімен безендірілген. Төрт Патшаның мүсіндері әсерлі. Ғибадатханаға келген келушілер көбінесе кіреберіс залының және аспан патшаларының мүсіндерінің ұлылығы мен сұлулығына тәнті болады. Шын мәнінде, Линьин ғибадатханасындағы Көк Патшаларының залы көптеген ғибадатханалардағы басты залдан кем емес, тіпті одан да үлкен, бұл оның Оңтүстік Қытайдағы буддизмнің орталығы екенін көрсетеді. Көк Патшаларының залы ғибадатханаға ресми кіреберіс болып табылады. Дегенмен, соңғы жылдары бұл кіреберіс жабылып, келушілер енді қосалқы есіктер арқылы кіреді, онда ғибадатханаға кіру үшін жеке билет кассалары құрылған.

Махавира залы

Екінші және басты зал – Махавира залы (сонымен қатар Ұлы Дананың Үлкен залы деп те аталады). Ол Аспан патшаларының залынан үлкен ауламен бөлінеді, ауланың ішінде ағаштармен шектелген көгалды алаң бар. Ауланың сол жағында Бес жүз архат залы орналасқан. Махавира залының биіктігі 33,6 метр, ал төбесі үш қабатты еңіспен салынған. Залдың ішкі биіктігі шамамен 30 метрге жетеді, ал алтынмен боялған төбеде дәстүрлі буддалық символдардың бейнеленген рельефтері бар. Осы залда орналасқан басты мүсін – Сақьямуни, тарихи Будда, оның оң қолы витарка мудрасын білдіреді. Ағымдағы мүсін 1956 жылы Тан әулеті стилінде камфор ағашынан қашалған және 60 таэль алтынмен жабылған. Мүсін тағымен бірге 24,6 метр биіктікте, бұл Қытайдағы ең үлкен ағаштан жасалған будда мүсіні. Залдың екі жағында да қытай буддизмінің 24 қорғаушы құдайының мүсіндері орналасқан, олардың қолында құтқарудың әртүрлі буддалық құралдарымен қатар қару-жарақ та бар. Зал қабырғаларында он сегіз архаттың және басқа да маңызды буддалық тұлғалардың мүсіндері орналасқан. Залдың артында әр қабырғада әртүрлі бодхисаттвалардың он екі мүсіні орналасқан, әр жағында алты мүсіннен. Олардың ішінде Манжушри, Самантабхадра, Майтрея және Ваджрагарбха мүсіндері бар. Залдың артқы қабырғасында Аватамасака сутрасының соңғы бөліміндегі Судхананың оқиғасын бейнелейтін панорама суреттелген. Панораманың орталық мүсіні – Бодхисаттва Гуаньинь (53 ұстаздың бірі). Бұл мүсіннің екі жағында Судхана мен Лонгну мүсіндері тұр. Үш негізгі мүсіннің артындағы панораманың қалған бөлігі 150-ден астам саз мүсіндерден тұрады, олар Судхананың басқа рухани ұстаздарын, сондай-ақ «Батысқа саяхаттың» басты кейіпкерлерін, Төрт Көк патшасын және Джи Гонгты бейнелейді. Бодхисаттва Кситигарбха мен Шакьямуни Будданың (Будда болғанға дейінгі өсу жолын көрсететін) суреттері панораманың жоғарғы және ортаңғы бөліктеріне енгізілген.

Бхаисаджагуру залы

Тағы жоғары көтеріліп, басты залдаң артында Бхайшажягуру залы орналасқан. Онда Бхайшажягуру Будданың мүсіні, көбінесе Дауалық Будда деп аталатын, орналасқан. Бхайшажягурудың қызметшілері саналатын Бодхисаттвалар Сүрьяпрабха мен Чандрапрабханың мүсіндері Бхайшажягурудың мүсінінің сол және оң жағында тұр. Бхайшажягуру залының екі жағында Бхайшажягурудың қорғаушы якша қызметшілері болып табылатын Он екі Аспандық Генералдың мүсіндері орналасқан, әр жағында 6-дан мүсін. Әр Генералдың аты және олармен байланысты суреттері: Кумбхира (сары ваджрамен қаруланған), Ваджра (ақ қылышпен қаруланған), Михира (сары ваджрамен қаруланған), Андира (жасыл балғамен қаруланған), Анила (қызыл үш тісті найзамен қаруланған), Сандила (қара қылышпен қаруланған), Индра (қызыл таяқ немесе гальбердпен қаруланған), Паджра (қызыл балғамен қаруланған), Макура (ақ балтамен қаруланған), Киннара (сары арқанмен қаруланған), Катура (жасыл балғамен қаруланған) және Викарала (қызыл үш ұшты ваджрамен қаруланған).

Джи Гонг залы

Бұл зал Бхайсаджагуру залының шығысында орналасқан және Сунь династиясының монахы Цзи Гонгтың (сонымен қатар "Даожи" деп те аталады) мүсінін сақтайды. Мүсін қоладан жасалған, биіктігі 2,3 метр, салмағы 2,5 тонна. Мүсіннің оң қолы сынған желдеткішті ұстап тұр, сол қолы буддалық тілбұршыларды ұстап тұр, ал оң аяғы шарап құмырасына батып тұрған күйде бейнеленген. Залдың екі жағындағы қабырғаларда Цзи Гонгтың өмірін баяндайтын он сегіз үлкен сурет салынған. Әр суреттің биіктігі 3 метр, ұзындығы 3 метр, ал барлық суреттердің жалпы ұзындығы 50 метрді құрайды.

Дхарма залы

Дхарма залы Бхайшаджягуру залының артында орналасқан және буддалық сутраларды тұрақты монахтар баяндайтын негізгі орын. Қазіргі Дхарма залы ғимараты 1446 жылы Хюаньли есімді монах салған.

Мәдени мұралар көрме залы

Мәдени мұралар көрме залы Дхарма залының ішкі қабатында орналасқан және ғибадатханада сақталған буддалық мәдени мұралар жинағын көрсетеді. Залдың жалпы ауданы 638 шаршы метрді құрайды және су өткізбейтін, өртке төзімді, ылғалға қарсы, электрондық бақылау және кондиционерлік жүйелермен жабдықталған. Мұнда ғибадатхана көп жылдар бойы сақтап келген мәдени мұралар жинақтарынан 40-тан астам көрме экспонаттары қойылған. Бұл мәдени жәдігерлер ғибадатхана тарапынан төрт санатқа бөлінген: біріншісі – Линьин ғибадатханасының әрбір абаты қолданған буддалық рәсімдерге арналған құралдар, мысалы, жылқының құйрығынан жасалған шапақтар және руй скипетрлері; екіншісі – Оңтүстік Сун әулетіне тән фарфор ыдыстар сияқты жалпы антиквариаттар; үшіншісі – Тан әулетінің қытай буддалары жазған сутралар және қазба жұмыстарынан табылған будда мүсіндері сияқты буддалық антиквариаттар; төртіншісі – ежелгі суреттер мен қалампыр, мысалы, Ву Чаншуоның мөр таңбаларымен жазылған қалампыр өлеңдері, Рен Бонянның желдеткіштегі суреттері және Ша Менхайдың жұп өлеңдері.

Буддистік мәтіндер кітапханасы

Медицина Буддасының залынан жоғары Буддалық мәтіндер кітапханасы орналасқан. Осы кітапхана және оның артындағы Хуаян залы 2000 жылдан 2002 жылға дейін бес залдың басты осін қайта жаңарту мақсатымен салынған. Сутра кітапханасында ірі мүсін жоқ және ол құлшылық етуге арналмаған.

Хуаян залы

Бас осідегі бесінші және соңғы зал – Аватамасака залы, немесе Хуаян залы. 2002 жылы салынған бұл залда Аватамасака сутрасының үш қасиетті тұлғасының мүсіндері орналасқан, қытай тілінде Хуаян сутрасы деп белгілі – Шакьямуни, Манжушри және Самантабхадра. Тан дәуірінде қытай Эзотерикалық буддизмін оқу үшін Қытайға сапар шеккен және саяхаты барысында Линъин ғибадатханасына келген жапондық буддалық монах Кукайдың 3 метрлік қола мүсіні, Дхарма залы мен Хуаян залы арасындағы бамбук тоғайында орналасқан. Мүсінде Кукай монах киімін киіп, сол қолында буддалық дұға таспасын, ал оң қолында таяқ ұстап тұр. Бұл мүсін 2002 жылы Қытай мен Жапонияның буддистік орталары арасындағы достықтың символы ретінде қойылған.

Бес жүз архаттың залы

Бес жүз архат залы, сондай-ақ жаңадан салынған құрылыс, басты залдың алдындағы ауланың батыс жағына қарап тұр. Ғимараттың жоспары күрделі, буддалық свастика нысанында жасалған. Бес жүз архаттың қола мүсіндері свастиканың қанаттары бойымен орналасқан, әр мүсін ерекше әшекейленген таққа отырған. Әр мүсіннің биіктігі 1,7 метр, ені 1,3 метр, ал салмағы шамамен 1 тонна. Залдың ортасында, свастика қанаттары қосылған жерде, қытай буддизмінің төрт бас бодхисаттвасының мүсіндері орналасқан қола шатыр тұр: Гуанинь, Кситигарбха, Манджушри және Самантабхадра, олар төрт тарапты бейнелейді. Бұл шатырдың биіктігі 12,62 метр, ені 7,77 метр, ал алаңы 5 шаршы метр. Қазіргі таңда бұл әлемдегі ең биік толық қоладан жасалған құрылыс.

Екі сутралық тірек

Сутраның екі тірегі Төрт Көк Патшасының залының шығыс және батыс жағында орналасқан. Шығыс тірегінің биіктігі 7,17 метр, ал батыс тірегінің биіктігі 11 метр. Екі тіректе де Ушниша Виджая Дхарани Сутрасы, сондай-ақ түрлі буддалық тұлғалар мен оқиғалардың бейнелері қашалған. Екі тірек те 969 жылы Бес әулет және Он патшалық кезеңінің соңында және Сун әулетінің басында Уюэ мемлекетінде салынған, ал 1053 жылы ғибадатханадағы қазіргі орнына көшірілген.