2000 жылғы төңкеріс және кешірім туралы заңға қарсылық қозғалысы Фиджиде

Кіріспе

2000 жылдардың басында премьер-министр Лейсения Карасе үкіметі 2000 жылы Махендра Чоудридің сайланған үкіметіне қарсы жасалған төңкерістің кінәлілеріне кешірім беру және құрбандарын өтемақымен қамтамасыз ету үшін президенттің бекітуімен Комиссия құру туралы заң жобасын ұсынды. Фиджидің үкіметтен тыс көптеген саясаткерлері ұсынылған заң жобасына қарсы шықты. Көптеген саясаткерлермен қатар, Әскери және бірқатар бизнес және кәсіби ұйымдар да заң жобасына қарсылық білдірді. Науқанға атау, оппозициялық Біріккен халықтар партиясы тарапынан танымал етілген және көптеген азаматтардың заңға қарсылығын білдіретін белгі ретінде тағылған сары ленталардан берілді. Заң жобасына қарсы ұйымдардың коалициясы 21 шілдеде ел бойынша бес мыңнан астам қол жинағанын мәлімдеді. Азаматтардың Конституциялық форумының өкілі Понипате Равула бұл петицияны Президентке және "қоғамдық пікірге әсер ете алатын" басқа да институттарға ұсынатынын айтты.

Фиджи еңбек партиясы

Оппозиция басшысы және бұрынғы премьер-министр Махендра Чоудри, үкіметі төңкерістен құлатылған, комиссия қазіргі үкімет мүшелеріне, төңкеріске қатысы барларға кешірім беру үшін құрылғанын айтты. Чоудри қоғамдағы лауазымына қарамастан, заң бұзған себептеріне қарамастан, барлығына бірдей ережелер қолданылуы керек деп талап етті. 20 мамырда премьер-министр Қарасе заң жобасы бойынша ешкіммен кеңеспеу қажет емес деген мәлімдемесіне жауап ретінде Чоудри премьер-министрдің көзқарасының мақтанға толы екенін және одан аз ынтымақтастық күтетінін айтты. 1987 жылғы төңкеріс жасаушыларға рақымшылық жасау қателік болды, оны енді қайталамау керек екенін атап өтті. "Сол кезде біз көрсеткен сенім, өкінішке орай, бекер болды. Енді демократиялық жолмен сайланған үкіметті жазасыз құлатуға болатындай сезімдегілерге қатаң шара қолдануымыз керек. Фиджиде қалыптасқан төңкеріс мәдениетін жоюымыз керек". Ол үкіметті халықтың дарынын біріктіре алмағаны үшін, қираған армандары мен сенімін қайта жандандыруға тырыспағаны үшін айыптады. 24 маусымда Чоудри Рим католик архиепискобы Петро Матаканың 2 мамырда премьер-министрдің шіркеу басшыларының делегациясын заңның нақты мазмұны туралы адасқа салуы туралы "ауыр айыптауларынан" кейін премьер-министр Қарасенің отставкаға кетуіне шақырды. "Премьер-министрдің заң жобасын қолдау үшін шіркеу басшыларын алдағаны арсыздық. Ол содан кейін заң жобасы христиандардың қолдауына ие екенін айтып, ұлтты алдауға батылдық танытты", - деді ол. Чоудри 17 шілдеде Фиджи басшыларына үкімет оларды алдамайды деп сендірді, өйткені ол шіркеу басшыларын заң жобасының мәні мен мақсаты туралы алдады. Оларға сақ болуды және халқының сөзін тыңдауды кеңес берді. Оның айтуынша, провинциялардағы мыңдаған адамдар, негізінен басшылардың қолдауына қарамастан, заңға қарсы петицияға қол қойды. Еңбек партиясының вице-лидері Посейси Бун 11 шілдеде Макуата провинциясындағы заң жобасы бойынша консультацияларға қатыспайтынын мәлімдеді. Ол петицияға қол қойғандардың көпшілігі Фиджидің этникалық тұрғындары екенін және олар провинциялық кеңестер мен үкімет тарапынан манипуляцияланып жатқанын көрсетті. Еңбек партиясының парламент мүшесі және бұрынғы министр Кришна Датт үкімет төңкерістен ең көп зардап шеккен адамдардың сезімдерін елемейтінін және "алға қарай кез келген қадам түсіністік пен терең және шынайы кешірімге негізделуі керек" деді. Ол өз еркімен таңудың орнына, үкімет осы мәселе бойынша оппозициямен диалогқа түсуі керек екенін айтты. Еңбек партиясының мүшесі және Фиджиде қызылшаң өсірушілер кеңесінің кеңесшісі Сенивалати Наитала 11 шілдеде заң жобасы терроризмге жол ашады және саясатшылар мен дипломаттарға тікелей қауіп төндіреді деп мәлімдеді. Ол Фиджиде татулық пен бірлікті шындығынан ынталандыру үшін заңнан рақымшылық туралы бапты алып тастауды талап етті. 28 шілдеде Чоудри Басшылар Кеңесін заң жобасын мақұлдағаны үшін қатты сынады және оның партиясы оған қарсы күресін жалғастыратынын айтты. Төңкеріс жасағандардың кешірім сұрауы керек, үкіметтің мұндай қадамға бастама беруі керек емес деді. "Қылмыс жасағандардың атынан кешірім сұрау дұрыс емес, өйткені бұл дұрыс емес", - деді ол. 2 тамызда Чоудри және оның партиясы заң жобасын қайта жазса, оны қолдауға дайын екенін айтты. Шындықты айтпай татуласу мүмкін емес екенін және қазіргі заң жобасы төңкеріс туралы не оның артында тұрғандар туралы білгендерін айтуды талап етпейтінін айтты. "[Төңкеріс жасаушылар] ақпаратты жарияламайынша, шын мәнінде ешқандай татуласу болмайды. Бұл тек қазіргі заң жобасында көзделгендей, олардың әділдіктен қашуының бір жолы ғана болады", - деді Чоудри. Чоудри сондай-ақ елдің он төрт провинциялық кеңесін және Басшылар Кеңесін сынады. Олардың заң жобасын қолдаған шешімі жергілікті халыққа әділдік жасамағанын және олар жауапқа тартылуы керек екенін айтты. Парламенттегі талқылауда 5 тамызда лейборист депутаты Пратап Чанд оның партиясы бастапқыда заң жобасын әзірлеуде ынтымақтастық ұсынғанын, бірақ премьер-министр Қарасе олардың ұсынысын "өте көп уақыт алады" деп қабылдамағанын айтты. Чанд оппозиция Таналоа келіссөздерінде (2004 жылы Гавайи университетінің қамқорлығымен өткен үкімет пен оппозиция арасындағы келіссөздер сериясы) мәселені талқылауды қалағанын, бірақ үкімет өзінің нұсқасын ұсынды деді. Оппозиция құрбандарға бағытталған татуласу заңын қалағанын, қылмыскерлерге бағытталған заңды сынады және үкіметті өзінің қағидаларын бұзуда айыптады. Чоудри 14 тамызда Чандтың ұстанымын қолдады және премьер-министрмен келіссөздерге дайын екенін, бірақ Таналоа келіссөздерінің алаңында ғана екенін растады. Премьер-министрдің оппозиция басшысының заң жобасын әзірлеудің соңғы кезеңіне қатысуына есік ашық екені туралы соңғы мәлімдемелеріне жауап ретінде ол осыны айтты. Чоудри егер премьер-министр Қарасе келіссөздерге шынайы ниетпен келсе, заң жобасын келісімге қол жеткенге дейін қайтаруы керек деді. Үкімет заң жобасын Австралияның Мельбурн қаласындағы заң фирмасы құпия түрде әзірлегенін айтты. "Ол (премьер-министр) шақыруында адал болуы керек және көппартиялық кабинет мәселесі бойынша болғандай, алдас ойындар ойнамауы керек", - деді Чоудри, оппозиция үкіметті жаман ниетпен келіссөздер жүргізгенін мәлімдеген үш жылдық келіссөздерге сілтеме жасады. Премьер-министр 16 тамызда оппозиция басшысымен әрқашан сөйлесуге дайын екенін, бірақ барлық алдын ала шарттарды жою қажет екенін жауап берді. Чоудридың заң жобасын келісімге қол жеткенге дейін қайтару және Таналоа келіссөздерінің алаңында келісу талаптары "сәтсіздікке ұшыраған" Таналоа келіссөздеріне қатысты оған қабылдаусыз болды. "Бұл кәсіби одақ емес. Біз үкіметті басқарып жатырмыз, егер ол осы маңызды мәселе бойынша үкіметпен талқылауға келсе, ол ешқандай алдын ала шартсыз келуі керек", - деді Қарасе. 26 тамызда Сенаттағы Еңбек партиясының сенаторы Ананд Сингх заң жобасы Конституцияны дұрыс рәсімдерді сақтамайынша өзгертуге бағытталған әрекет екенін айтты. Бұл заң жобасы Конституцияның адам құқықтарын қорғау ережелерін бұзады және алты халықаралық заңды бұзады деді ол. Оның сөзіне сүйенсек, бұл заңдар – Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы, Әйелдерге қарсы барлық түрдегі дискриминацияны жою туралы конвенция (CEDAW), Барлық түрдегі нәсілдік дискриминацияны жою туралы конвенция (CERD), Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімшарт (ICCPR), Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық келісімшарт (ICESCR) және Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы (UDHR). 6 қыркүйекте Чоудри 2000 жылғы төңкеріске қатысқандарға ешқандай кешірім болмауы керек екенін қайталады. Оның партиясы екі рет мәжбүрлеп қызметтен алынғанын және әділдік талап ететінін айтты. Келесі күні Британ достастығының бас хатшысы Дон Маккиннонмен сөйлескен кезде Чоудри Достастыққа мүшеліктен шығаруға шақырды, егер ол заң жобасын қабылдаса. "Біз терроризм мен заңсыздыққа қолдау көрсеткен заң жобасын қабылдай алмаймыз..."

Opposition Leader and former Prime Minister Mahendra Chaudhry, whose government was toppled in the putsch, alleged that the commission would be a cover for pardoning members of the present government who were implicated in the coup. Chaudhry insisted that one set of rules should apply to everyone, regardless of their position in society, and regardless of their motives for having broken the law. Reacting to Prime Minister Qarase's assertion on 20 May that the government did not need to consult anybody about the legislation, Chaudhry said that the prime minister's attitude was arrogant and that he could expect little cooperation in return. He further stated that granting amnesty to the perpetrators of the 1987 coups was a mistake, which should not be repeated this time. "The trust and confidence we showed then was sadly displaced. This time around, we must take a hard line attitude to those who think they can overthrow a democratically elected government with impunity. We have to stamp out this coup culture that has developed in Fiji." He accused the government of failing to pool the people's talents together in an effort to reconstruct their shattered dreams, trust and confidence. On 24 June, Chaudhry called on Prime Minister Qarase to resign, following "serious allegations" from Roman Catholic Archbishop Petero Mataca that the Prime Minister had misled a delegation of church leaders on 2 May about the true contents of the legislation. "It is disgraceful that the Prime Minister should deceive Church leaders to get their support for the Bill. He then had the audacity to mislead the nation by claiming that the Bill had the support of Christians," Chaudhry said. Chaudhry issued a warning to the Fijian chiefs on 17 July, saying that the government could not be trusted to mislead them, having already deceived church leaders about the nature and purpose of the bill. He told them to be on their guard, and to listen to their people. Thousands of people in the provinces, chiefly support notwithstanding, had signed the petition against the legislation, he said. Labour Party Deputy Leader Poseci Bune said on 11 July that he would not participate in the consultations on the bill in his Province of Macuata. He said that petition signature tallies showed that a majority of his fellow ethnic Fijians opposed the legislation, and that they were being cynically manipulated by the Provincial Councils and by the government, which had chosen to consult the Provincial Councils ahead of the Great Council of Chiefs. Krishna Datt, a Labour Party parliamentarian and former minister, said that the government was ignoring the feelings of the people worst affected by the coup, and that "any move forward would have to be founded on a solid foundation of understanding and a deeply and genuinely felt sense of forgiveness." Instead of trying to impose its will, the government should enter into a dialogue with the Opposition on this matter, he said. Senivalati Naitala, a Labour Party member and a Ra Fiji Cane Growers Councillor, said on 11 July that the bill was a recipe for terrorism and would be a direct threat to politicians and diplomats. He called for the amnesty clause to be struck from the legislation in order to honestly promote reconciliation and unity in Fiji. On 28 July, Chaudhry strongly criticized the Great Council of Chiefs for endorsing the legislation, and said that his party would continue to oppose it. It was for the perpetrators of the coup to ask for forgiveness, he said, not for the government to initiate such a move. "It is wrong for others to be asking for forgiveness on behalf of those who had committed the crime because it is not right," he said. On 2 August, Chaudhry suggested that he and his party might be prepared to support the bill if it was substantially rewritten. He insisted that there could be no reconciliation without truth telling, and that the bill as it was currently written did not require coup perpetrators seeking amnesty to tell all they knew about the coup or who was behind it. "Without [the coup perpetrators] divulging the information they have, there can not really be any reconciliation. It will merely be a vehicle for them to escape justice as is the provision in the current Bill," Chaudhry said. Chaudhry also renewed his criticism of the country's fourteen provincial councils and of the Great Council of Chiefs. He said that their decision to endorse the legislation had not done justice to the indigenous people, and that they should be held accountable. In a Parliamentary debate on 5 August, Labour MP Pratap Chand revealed that his party had initially offered to cooperate in the drafting of the bill, but that Prime Minister Qarase had rebuffed their offer, saying that it would be "too time consuming." The Opposition had wanted to negotiate the matter during the Tanaloa talks (a series of negotiations between the government and Opposition, held under the auspices of the University of Hawaii throughout 2004), Chand said, but the government had instead come up with its own version. The Opposition wanted a reconciliation bill that was victim oriented, he said, rather than one that was perpetrator oriented, and accused the government of violating its own principles. Chaudhry followed Chand's line on 14 August when he confirmed a willingness to negotiate with the Prime Minister, but only through the venue of the Tanaloa talks. He said this in response to recent statements by the Prime Minister that the door was still open for the Leader of the Opposition to participate in the final drafting of the bill. Chaudhry said that if Prime Minister Qarase was serious about negotiation, he should withdraw the bill pending agreement on its clauses. He alleged that the government had had the bill drafted secretly by a law firm in Melbourne, Australia. "He (the Prime Minister) should be genuine in his invitation and not play devious games as he did over the multi party Cabinet issue," Chaudhry said, a reference to the three year negotiations, punctuated by numerous legal appeals and counter appeals, over the formation of a multi party cabinet, negotiations which the Opposition claims the government conducted in bad faith. The Prime Minister responded on 16 August that he was always willing to talk with the Leader of the Opposition, but that all preconditions must be dropped. Chaudhry's demands that the bill be withdrawn until a consensus version could be produced, and that it should be negotiated through the venue of the Tanaloa talks – which he wrote off as a "failure" – were unacceptable to him. "Now this is not a trade union. We are running a government, and if he wants to come in engage the Government in discussion on this very important issue, he must come in without any pre conditions," Qarase said. Labour Senator Anand Singh told the Senate on 26 August that the legislation was an attempt to amend the Constitution without following the proper procedures. The bill undermined the human rights provisions of the Constitution, he said, and also violated six international laws. These laws, according to him, were the Bill of Rights, Convention on the Elimination of all forms of Discrimination Against Women (CEDAW), Convention on the Elimination of All Forms of Race Discrimination (CERD), International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR), International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ICESCR) and the Universal Declaration on Human Rights (UDHR). On 6 September Chaudhry reiterated his view that there should be no forgiveness for anybody who was involved in the 2000 coup. He said that the Labour Party had been forcibly removed from office twice, and wanted justice. In talks with Commonwealth Secretary General Don McKinnon the next day, Chaudhry called on the Commonwealth of Nations to suspend Fiji from membership if it passed the legislation. "We cannot have a Bill that will be an endorsement for terrorism and lawlessness in this country," he said. Labour Party Senator Anand Singh said on 8 September that he had raised the bill at a workshop of the Commonwealth Parliamentary Association, which was holding its annual conference in Nadi. A delegate from Ghana had revealed that a similar bill had been introduced in his country, Singh said, but opposition from a majority of the population had forced its withdrawal. On 30 September, Chaudhry said that the FLP would continue to campaign against the bill, both locally and internationally. Told by Australian Foreign Minister Alexander Downer that Prime Minister Qarase had assured him that the bill would be amended, Chaudhry said that he would wait and see, and would continue to oppose the bill in the meantime. He reiterated this stance on 7 October, rejecting a compromise mooted by Prime Minister Qarase two days earlier, but offering a bargain of his own: if the bill was withdrawn, the FLP would provide the government with the two thirds parliamentary majority needed to amend the constitution and enact a number of land reforms. He repeated his stance yet again on 26 October, saying that a legal challenge to the legislation was in the pipeline.

Басқа да саясаткерлер мен басшылар

Ұлттық федерация партиясының (НФП) президенті Дорсами Найду 14 мамырда заң жобасына қарсы сөйлеп, 2000 жылғы төңкеріс – «терроризм актісі» екенін, ал оған қатысы бар адамдарға рақымшылық берудің себебін түсінбейтінін айтты. 20 мамырда ол заң жобасына қарсы қоғамдық наразылық акцияларын ұйымдастыруға шақырды, оны «2000 жылғы мамырдағы төңкеріс қылмысын жасағандарға рақымшылық беру үшін жасалған жалған сылтау» деп сипаттады. НФП Фиджи Еңбек партиясымен (FLP) заңға қарсы күресу тактикасы бойынша келіспеді. FLP-нің Бас хатшысы Прамод Рае 6 маусымда FLP-нің парламенттік комитеттерді бойкоттау шешімін «нақұрметсіз әрекет» деп атап, ол «индофиджилік қауымдастықтың даусының жоғалуына» әкелетінін мәлімдеді. Оның пікірінше, парламенттік комитеттерде заң жобасына қатысты қоғамдық пікірлерді мұқият қарастыру арқылы үкіметтік заң шығарушылардың көзқарасын өзгертуге жұмыс істеген абзал. Сокусоқо ни Вакавулева ни Таукейдің хатшысы Эма Друавеси 18 мамырда үкіметті заң жобасын ілгерілетуде жасырын мақсаттарды көздегені үшін айыптады. Нақты мақсат – Консервативтік Альянстың (CAMV) қолдауын сақтап қалу, олардың алты дауысы үкіметтің парламенттік көпшілігін сақтау үшін шешуші болды. CAMV мүшелерінің көпшілігі төңкеріске қатысқан. Макуата провинциясының басшысы Рату Аисеа Катонивере 2 маусымда заң жобасына бұрынғы қолдауын кері алып отырғанын жариялады, себебі Бас прокурор рақымшылықтың заңда көзделгенін нақтылады. «Мен оның рақымшылық ережелерін қолдамаймын», - деді Катонивере. «Біздің сотталған ұлдарымыздың көпшілігі өздерінің істері үшін жазасын қабылдап, азап шегіп, өтеді. Адамдар заңды құрметтеуге, оған бағынуға және салдарына дайын болуға тиіс. Тек сонда ғана олар өз қателіктерінен сабақ алады. Әділет органдарының заң процесін тоқтатуға немесе кедергі келтіруге мен қарсымын». Сенатор Джеймс Ах Кой 28 маусымда заң жобасына қарсылығын білдірді, бұл Кадаву провинциялық кеңесінің шешіміне қарсы шығу болды, оны «әуелден тозақта туған қасіретті заң жобасы» деп атады. Ах Кой провинциялық кеңестің заң жобасын қолдау шешіміне наразылық білдіргені үшін Сенаттағы өкілдігінен айырылуы мүмкін екенін мойындады, бірақ ол өзінің шындықты көрінісінсіз қалдырмайды деді. «Бұл заң жобасы Киелі кітапқа қайшы және егер әрбір христиан Ыбырайым, Ысқақ, Яқуб және Израильдің Құдайына адал болса, оған қарсы дауыс беруі керек», - деді ол. Ол Рату Наваловало мен провинциялық кеңесті провинцияның тайпаларымен және ауылдарымен кеңеспей заң жобасын қолдағаны үшін сынады. Оның сөзіне қарағанда, үкіметтің заң жобасын ілгерілетудегі нақты мақсаты – полициямен іздеп жүрген мүшелерінің жанын сақтау. Биліктен шеттетілген Халық коалициясы үкіметінің экс-министрі және қазіргі Тынық мұхиты аймақтық орталығының өкілі Ади Эма Тагикакибау 31 шілдеде Басшылар кеңесінің 27 шілдеде заң жобасын мақұлдау туралы шешім қабылдағанда нағыз көшбасшылықты көрсету мүмкіндігінен айырылғанын айтты. «Біз көңілімізді тоқтаттық, себебі біз басшылардың осы заң жобасының артындағы жеке мүдделерді көріп, ұлттың шынайы кешіріміне ешқандай қатысы жоқ екенін түсінуді үміттене білдік», - деді ол. Оның айтуынша, заң жобасына қарсылар халықты оның нақты мақсаты туралы білім беруді жалғастыруы керек және 2006 жылы өтетін сайлауда өз санасының үнімен дауыс беруі керек.

National Federation Party (NFP) President Dorsami Naidu spoke out against the bill on 14 May, saying that what happened in the 2000 coup was "an act of terrorism", and that he could not see why persons implicated in it should be considered for amnesty. On 20 May, he called for public demonstrations to oppose the bill, which he said was "just a cover for providing amnesty to people who committed the May 2000 coup crime acts." The NFP disagreed with the Fiji Labour Party (FLP) over tactics for opposing the legislation, with its General Secretary Pramod Rae saying on 6 June that the FLP decision to boycott parliamentary committees was "a cowardly act" that would "effectively render the Indo Fijian community voiceless." It would be better, he said, to work to change the viewpoints of government legislators by scrutinizing public submissions on the bill in the parliamentary committees. Soqosoqo ni Vakavulewa ni Taukei Secretary Ema Druavesi accused the government (18 May) of harbouring ulterior motives in promoting the bill. The real purpose was to retain the loyalty of the Conservative Alliance (CAMV), whose six votes were crucial to maintaining the government's parliamentary majority. Many members of the CAMV were implicated in the coup. Ratu Aisea Katonivere, the Paramount Chief of Macuata Province, announced on 2 June that he was withdrawing his previous support for the bill after Attorney General Bale clarified that amnesty was, indeed, provided for in the legislation. "I do not support its amnesty provisions," Katonivere said. "The majority of our sons who were convicted have accepted, suffered and served sentences for their deeds. People should learn to respect the law and abide by it, and face the consequences. Only then will they learn from their mistakes To suspend or hinder the process of law by the judiciary will not be championed by me." Senator James Ah Koy announced his opposition to the legislation on 28 June, in defiance of the Kadavu Provincial Council, labelling it a "diabolically conceived bill with its origins in hell." Ah Koy acknowledged that his defiance of the Provincial Council's decision to support the bill might cost him his seat in the Senate, but said that he would not shrink from standing for truth as he saw it. "This Bill is anti Bible and every Christian should vote against it if they are true to the God of Abraham, Isaac, Jacob and Israel," he said. He criticized Ratu Nawalowalo and the Provincial Council for supporting the bill without consulting the tribes and villages of the province. He charged that the government's real motive in promoting the bill was to save the skins of some of its members who were being pursued by the police. Adi Ema Tagicakibau, a Cabinet Minister in the deposed People's Coalition government and now a spokesperson for the Pacific Concerns Resource Centre, said on 31 July the Great Council of Chiefs had missed a great opportunity to show true leadership when it decided on 27 July to endorse the bill. "We are naturally disappointed as we had hoped in our submission to make the chiefs see the self serving interests behind this Bill, that had nothing at all to do with genuine reconciliation for the nation," she said. She said that opponents of the bill needed to continue to educate the public as to its true purpose, and to vote their conscience in the upcoming election, due in 2006.

Фиджи заңгерлер қоғамы

21 мамырда Фиджи заң қоғамының президенті Грейм Ленг заң жобасына қарсы сөйледі, ол саясаткерлерге сот шешімдерін күштен жоюға мүмкіндік беретінін айтты. Ленг өзінің және заңгерлер қоғамының келісімге келу, төзімділік және бірлік идеясын қолдайтынын, бірақ төңкеріс жасаушыларды кешіруге қатысты қатаң қарсы екенін мәлімдеді. Оның сөзіне қарағанда, заңдағы амнистия ережелері "қайтпас" және соттардың жұмысын қиындатады. "Бұл сот жүйесінің рухын түсіріп, оның жұмысын жалғастыруға деген ынтасын жояды". Бұл болашақ ұрпақтарды төңкеріс жасауды жазасыздықпен жасауға болатын нәрсе ретінде қарауға итермелейді. Заң жобасына қарсылық білдіргенімен, ол әскерилерді қанағаттандыруға шақырды, Парламенттің жақсы немесе жаман заңдарды қабылдауға конституциялық құқығы бар екенін және жаман заңдар үшін саясаткерлерді сайлау кезінде жазалау халықтың міндеті екенін айтты. "Егер заң жаман және халыққа ұнамайтын болса, онда халық дауыс беру арқылы наразылығын білдіруі керек. Бірақ демократиялық елде, ниеті қаншалықты жақсы болса да, әскерилердің заң шығару процесіне араласуы дұрыс емес". 23 мамырда Премьер-министр Карасеге жолдаған хатында Ленг заң жобасы Фиджидің проблемаларына жауап емес екенін және Фиджи қауымдастықтарын келістіру мақсатына қол жеткізбейтінін айтты. Оның пікірінше, заңдағы амнистия және құрбандарға өтемақы төлеу ережелері кедейлерге қарағанда байларға көбірек пайда әкеледі. Ол үкіметке көпшіліктің қолдауына ие екенін жорамалдамауды ескертті. Фиджи мәдениеті ашық пікір білдіруді қадағаламағандықтан, үнсіздікті қолдау деп түсіну қателік болар еді. "Біздің халқымыз басшыларына құрмет көрсету үшін үнсіздік сақтайды. Өз ойыңызды айту әдепсіздік саналады", - деді ол Премьер-министрге. (Бас прокурор Коринияси Бале келесі күні халықтың үндемеуін заңға қарсылық білдіру деп түсіндіруге болмайды деп жауап берді). 16 маусымда парламенттік баяндамасында Ленг заң жобасын тұрақсыздық, террор және кек алудың жолы деп атады, сондай-ақ қазіргі және болашақ үкіметтерге қауіп төндіретін кері қадам деп сипаттады. "Бұл адамдар үкіметті құлатуға жеткілікті саяси себептер бар деп ойласа, саясаткерлер оларға кешірім беруді қарастыруы мүмкін деген сенімді күшейтеді", - деді Ленг. Ол Комиссия мен Амнистия комитетінің шешімдері олардың себептерін көрсетуді талап етпейтінін, оларға шағымдануға болмайтынын айтты. Ол террористік актіні заңдастыруға тең келетін жағдай жасау "қорқынышты және қабылдауға болмайтын" екенін мәлімдеді. 3 шілдеде Ленг егер заң жобасы рақымшылық ережелерімен бірге заңға айналса, Заң қоғамы оны сотқа шақыратынын айтты. Ол осы мәселені талқылау үшін Премьер-министрмен кездесуді жоспарлағанын, бірақ бір аптадан астам уақыт өткен соң жауап алмағанын мәлімдеді. 4 шілдеде Ленг Бас прокурормен кездесіп, оны заң жобасын қайта жазуға көндіруге тырысатынын айтты, себебі Әскери қолбасшы Фрэнк Баинимарама оны "этникалық тазалау" деп атады. Этникалық тазалауды қорқынышты идея деп атаған Ленг, пікір таласы осы деңгейге жеткеніне әрбір ақылды адамның алаңдауын білдіретінін және осы дауды шешу үшін шұғыл келіссөздер жүргізу қажеттігін айтты. 2 тамызда Ленг Ұлы басшылар кеңесінің 27 шілдеде заң жобасын қолдау туралы шешім қабылдағанына көңілі қалғанын, бірақ таңғалмағанын білдірді. Ол Қоғам оған қарсы заңдық шаралар қарастыра беретінін айтты. Ленгтің соңғы пікірлері келесі күні Кабинет министрі және Палата басшысы Джонатани Каукимоцеден қатты жауап алды, ол Заң қоғамының заңгерлік кәсіптің өкілдігі ретінде өзін дұрыс және лайықты ұстауын күтетінін мәлімдеді.

On 21 May, Fiji Law Society president Graeme Leung spoke out against the bill, which he said would empower politicians to overturn judicial decisions. Leung said that he and the Law Society supported the idea of reconciliation, tolerance, and unity, but were strongly opposed to pardoning perpetrators of the coup. The amnesty provisions of the legislation were, he said, "repugnant" and would hamstring the courts. "It's likely to demoralise the judiciary and sap it of the will to continue its work." It would also encourage future generations to regard coups as something they could take part in with impunity. While opposing the legislation, however, he cautioned the military to show restraint, saying that Parliament had the constitutional right to pass laws, whether good or bad, and that it was up to the people to punish politicians for bad laws at election time. "If the law is bad and unpopular, it is for the people through the ballot box, to show their displeasure. But in a democracy, it is not the business of the military, however well intentioned, to interfere with the law making process." In a further hard hitting letter to Prime Minister Qarase, Leung said on 23 May that the bill was "not the answer to Fiji's problems," and would not achieve its purpose of reconciling Fiji's communities. Its provisions for amnesty and compensation of victims, he said, favoured the rich over the poor. He warned the government against assuming the support of a majority of the public. As Fijian culture did not encourage outspokenness, Leung said, it would be a mistake to interpret silence as support. "It's the way we are – our people show their respect to their leaders by keeping quiet. It is considered rude to speak your mind," he told the Prime Minister. (Attorney General Qoriniasi Bale countered this the next day by saying that equally, the silence of the population should not be interpreted as meaning that they opposed the legislation). In a parliamentary submission on 16 June, Leung called the bill a recipe for instability, terror and payback, and a retrograde step, which could threaten present and future governments. "It would encourage the belief that if people think they have sufficiently good political reason to topple a government, politicians might consider granting them a pardon," Leung said. He expressed content that the decisions of the Commission and Amnesty Committee would not be required to state any reasons for their decisions, which would not be subject to appeal. He said it was "abhorrent and unacceptable" to create what amounted to retrospective legalization of a terrorist act. On 3 July, Leung said that if the bill became law with its amnesty provisions intact, the Law Society would challenge it in the courts. He said that he had tried to schedule an appointment with the Prime Minister to discuss the whole matter, but that more than a week later, he had received no reply. Leung said on 4 July that he was seeing an audience with the Attorney General to try to persuade him to rewrite the bill after Military Commander Frank Bainimarama called it "ethnic cleansing." Calling ethnic cleansing a horrific idea, Leung said that every right thinking person would be alarmed that the debate had risen to that level, and that there was an urgent to hold talks to resolve the standoff. On 2 August, Leung expressed disappointment, but not surprise, that the Great Council of Chiefs had decided on 27 July to support the bill. The Society would continue to look at a legal challenge to it, he said. Leung's latest comments drew a sharp response the next day from Cabinet Minister and Leader of the House Jonetani Kaukimoce, who said that he would have expected the Law Society, as the representative body of the legal profession, to behave in a more appropriate and dignified manner.

Азаматтардың конституциялық форумы

Қасиетті. Азаматтар конституциялық форумының өкілі Акуила Ябаки "бұл заң жобасының артындағы саясат дұрыс ойлы адамдарды ренжітуі керек" деді, себебі Индофиджиліктерді шешім қабылдау процесіне қатыстырмай, келісімге келу мүмкін емес, өйткені олар "төңкерістің ең ауыр соққысын алды". Ол сондай-ақ, бұрынғы бас судья Туиваганың комиссия төрағасы болып тағайындалуына қарсы болды. Туивага 2000 жылғы төңкеріс кезінде билікті басып алған Уақытша әскери үкіметті мойындауда және сот жүйесін конституциялық ережелерден тыс қайта ұйымдастыруда даулы рөл атқарды, бұл кейіннен өзгертілді. 21 маусымда CCF өкілі Джоне Дакувула Ябакиге қосылды, ол үкіметтік коалициялық партияларды (Сокуку Дуавата ни Левенивава және Консервативті Альянс) заң жобасын демеу арқылы өздерінің сайлау шартындағы уәделерін бұзды деп айыптады, ол заң үстемдігі мен соттың тәуелсіздігін сақтау туралы олардың сайлау уәделеріне қайшы келді. 27 маусымда парламентке ұсынған мәлімдемесінде Дакувула бұл заң жобасы дау мен келіспеушілікке себеп болғанын, келісімге қол жеткізуге көмектеспейтінін мәлімдеді. Ол заң жобасын құпия дайындау және оны парламентте жылдам өткізуге тырысу үкіметтің оны келісім құралы деп мәлімдеуіне қайшы келеді деп санайды. Оның сөзіне göre, бұл заң жобасы құрбандарға кешірім беруге ешқандай себеп бермейді және кінәлілерден өкініш білдіруді немесе кешірім сұрауды талап етпейді. Заң жобасындағы өтемақы ережелерінің толыққанды еместігін айтты. Өте аз адам ғана өтемақы алуға құқылы болады, ал ол ағымдағы соттардың шешімімен салыстырғанда әлдеқайда шектеулі болады. Форум өкілі Понипате Равуло 21 шілдеде өткен митингте Біртұтастық заң жобасы бойынша кеңесу процесін үкіметтің халықты хабарсыз қалдыру үшін манипуляциялауда екенін және "қатардағы" халықтың бұл процеске қатыспағанын мәлімдеді. Ол елдің тағы бір төңкеріске шыдамайтынын, сондықтан бұл заң жобасы қабылдалмауы керек деді. Ябаки 2006 жылғы 5 ақпанда заң жобасына қарсылығын қайталады.

Rev. Akuila Yabaki of the Citizens Constitutional Forum said that "the policy behind the bill should be offensive to right thinking people," because it would be impossible to have reconciliation without including in the decision making Indo Fijians, who he said "bore the brunt of the coup." He also opposed the possible appointment of former Chief Justice Tuivaga to chair the commission. Tuivaga played a controversial role in recognizing the Interim Military Government that took power during the 2000 coup, and in an extra constitutional reorganizing of the judiciary, a move that was later reversed. Yabaki was joined by fellow CCF spokesman Jone Dakuvula on 21 June, who accused the government's coalition parties (the Soqosoqo Duavata ni Lewenivanua and the Conservative Alliance) of violating their own election manifestos by sponsoring the legislation, which he said flew in the face of their election promises to uphold the rule of law and the independence of the judiciary. In a parliamentary submission on 27 June, Dakuvula declared that the bill, having already become a cause of division and dissent, would not promote reconciliation. The secrecy with which the bill was drafted, and the haste with which it was being pushed through parliament, contradicted the government's assertions that it was an instrument of reconciliation, he considered. He said that the bill gave victims no incentive to forgive, and that it did not require wrongdoers to express remorse or apologise. The bill's compensation provisions, he said, were completely inadequate. Too few would qualify for compensation, and it would be much more limited than what an existing court might award. Forum spokesman Ponipate Ravulo told a public rally on 21 July that the consultation process on Unity Bill was being manipulated by the government to keep the public uninformed, and that "grassroots" people had not been involved. He said that the country could not afford another coup and therefore the bill should not be passed. Yabaki reiterated his opposition to the bill on 5 February 2006.

Діни қарсылық

Рим-католик шіркеуі, бірнеше протестант шіркеулері және көптеген индуисттік ұйымдар заң жобасына қатысты қатты сын айтып, үкіметтен оны кері қайтаруды талап етті. Рим-католик шіркеуінің архиепископы Петро Матака 22 маусымда заң жобасына қарсы пікір білдірді және бұрынғы қолдауын қайтарып алды – ол заң жобасы жарияланбастан бұрын Премьер-министрдің бұрмаланған ақпаратына негізделгенін мәлімдеді. Демократиялық түрде сайланған үкіметті құлатуды ауыр қылмыс деп атады және осы қылмыстың салдарына жауап бермегендер болса, "төңкеріс айналымы" жалғаса беретінін айтты. Фиджидегі Шри Санатан Дхарм Пратинидхи Сабха және Ария Пратинидхи Сабха индуист дінін ұстанатын көптеген ұйымдардың арасында болды, одан кейін фиджилік индуист қауымның шамамен 76 пайызы заң жобасын, әсіресе оның кешірім туралы ережелерін қатты айыптады. Заңнамаға қарсы шыққан басқа діни ұйымдарға Құтқару Армиясы, Фиджидегі Дінаралық іздестіру Кеңесі, Иса Мәсіхтің Апостолдық шіркеуі, Ехоба куәгерлері және методист шіркеуінің қарсыластары (медистиктердің заң жобасын қолдаған ресми ұстанымынан өзгеше) кірді. Фиджи және Ротума методист шіркеуінің бұрынғы президенті Йосатеки Корои – сыншылардың бірі.

Әйелдер ұйымдары

Фиджи әйелдер дағдарыс орталығының үйлестірушісі Шамима Али заң жобасын адам құқықтарына жасалған шабуыл деп атады және (14 мамыр) үкіметтің халықтың келісімінсіз заңды күштеп қабылдауына қарсы шықты. 15 шілдеде оның орынбасары Эдвина Котоисува зорлау және басқа жыныстық қылмыстардың, әсіресе индофиджи әйелдеріне қарсы жасалғандарының, төңкеріс жасаушылар тарапынан кеңінен жасалғанын айтты. Ол сондай-ақ, ұсынылып отырған заңның рақымшылық ережелері осындай қылмыстарды әділеттен тыс қалдыруы мүмкін екенін мәлімдеді. 26 мамырда әйелдер ұйымы "Soqosoqo Vakamarama i Taukei" өкілі Равеси Джонсон заң жобасына қарсы сөйледі. "Жарбаланған заң жобасы саяси қылмыс жасады деп айыпталғандарға рақымшылық беруді көздеп отыр", - деді ол. Оның пікірінше, бұл елдің болашақ бейбітшілігі мен тұрақтылығына, әсіресе балаларын қауіпсіз өсіргісі келетін әйелдерге қауіп төндіреді. (Джонсонның пікірі ұйымның жалпы позициясын толық бейнелемейді, өйткені 21 шілдеде Тайлеву провинциясының өкілі Ади Финау Табакаукороның мәлімдемесіне сәйкес, ұйым заң жобасын қолдады). 16 маусымда "Заң жобасына қарсы алаңдаған аналар" тобының өкілі Сулиана Сиватибау заң жобасына қарсы кеңінен наразылықтың себебі тек заң жобасының мазмұны ғана емес, сонымен қатар үкіметтің оны ашық және кеңесе отырып әзірлеуге дайын болмауы екенін айтты. Саяси қылмыстар жасағандарға рақымшылық беруге қарсы шыққан академик Савенака Сиватибаудың жесірі, оның орнына мұндай қылмыстардың құрбандарына тікелей өтемақы төлеуді ұсынды. "Олар неге өтемақы талап етеді, оны Еңбек министрлігі арқылы жұмысшыларға 20 000 доллар көлемінде өтемақы төлеу арқылы жасауға болады", - деді ол. Сиватибау заңның сот жүйесінің тәуелсіздігіне қауіп төндіретінін білдірді. Ол сондай-ақ, бұл болашақ ұрпақтың санасы мен мінез-құлқына кері әсер ететінін, елдің болашақ тұрақтылығы мен өркендеуіне қауіп төндіретінін айтты. Балалардың "төңкеріс мәдениетіне" ұшырауына жол беруге болмайды, деді ол. Басшылар кеңесінің заң жобасын қолдау туралы шешіміне жауап ретінде Сиватибау 29 шілдеде басшылардың мүдделі топтарды өздерінің наразылықтарын білдіруге шақырғаны дұрыс екенін, бірақ мәселені талқылауға жеткілікті уақыт берілмегенін айтты. Ұлы кеңес мүшелерінің төрттен бес бөлігі елдің он төрт провинциялық кеңестерінің делегаттары болды, олардың барлығы заң жобасын қолдады. Бұл Сиватибау үшін күтпеген нәрсе болған жоқ, өйткені олар тек үкіметтен ғана ақпарат алды және оларға басқа пікірлерді тыңдау мүмкіндігі берілмей, дереу шешім қабылдау қажет болды. Оның пікірінше, провинциялық кеңестерге заң жобасының фиджи тіліне аудармасы берілуі керек еді. Фиджи әйелдер адвокаттары қауымдастығы 22 маусымда заң жобасына қарсы шығып, оның қауіпті екенін және заңды түрде сайланған басқа үкіметті құлатуға мүмкіндік беретінін мәлімдеді. Қауымдастықтың президенті Уламила Фа Туитуку, адвокаттар Ана Рокомокоти, Диана Буресова, Мари Чан және Рене Лал парламенттік ұсыныстарында заң жобасынан рақымшылық туралы ережелерді алып тастауды ұсынды, өйткені олар тек төңкеріс жасаушылардың мүдделерін қорғайды. Сондай-ақ, қауымдастық өтемақының төңкеріс кезінде жасалған адам құқықтарының бұзушылықтарын толық жабуға жеткіліксіз екенін есептеді. Үкімет құрбандардың өмір бойы сақтап келе жатқан жараларын жоюға шамасы келмейді. 39 ұйымнан тұратын Ұлттық әйелдер кеңесі 20 шілдеде әйелдермен тиісті кеңес жүргізілмегенін және 2000 жылғы төңкеріс кезінде әйелдерге қарсы жасалған қылмыстарға жеткілікті назар аударылмағанын айтып, заң жобасына қарсы екенін мәлімдеді. Кеңестің өкілі Шарон Бхагван Роллс заң жобасының әлеуметтік құндылықтарға, сондай-ақ конституциялық қағидаттарға тигізетін әсеріне алаңдаушылық білдірді. "Бізге ұнайтын амнистиялық ережелер төңкеріс циклін жалғастырып, этникалық және діни әртүрлілігімізге қарамастан, біз бөлісетін маңызды құндылықтарды бұзады", - деді ол. "Бізге заң жобасының ережелері конституциялық ережелерді қайталайды және сот, полиция және мемлекеттік прокуратура директорының, сондай-ақ Фиджи адам құқықтары жөніндегі комиссиясының (тәуелсіз) рөлін әлсіретеді деп алаңдаймыз". Багван Роллс мәселені шешу үшін референдум өткізуді ұсынды, бірақ үкімет оны қабылдамады.

Shamima Ali, coordinator of the Fiji Women's Crisis Centre, called the bill an invasion of human rights and said (14 May) that the government should not bulldoze its way through and impose the legislation without the consent of the people. On 15 July, her deputy, Edwina Kotoisuva, said that rape and other sexual crimes, particularly against Indo Fijian women, had been widely committed by perpetrators of the coup, and that the amnesty provisions of the proposed law could result in such crimes remaining beyond the reach of justice. Ravesi Johnson of the women's organization Soqosoqo Vakamarama i Taukei spoke out against the legislation on 26 May. "The proposed bill has the objective of granting amnesty to those who were accused of political crime," she said. This would, she considered, threaten the future peace and stability of the country where women wanted their children to be raised. (Johnson's opinion does not appear to reflect the group as a whole, which endorsed the bill on 21 July, according to its Tailevu Provincial representative, Adi Finau Tabakaucoro). Suliana Siwatibau of a group called Concerned Mothers Group Against the Bill said on 16 June that the widespread opposition to the legislation was motivated not only by its contents, but also because of what she said was the government's unwillingness to proceed with its development in a transparent and consultative process. Opposing amnesty for perpetrators of political crimes, the widow of the academic leader Savenaca Siwatibau called instead for more direct compensation of the victims of such crimes. "I do not see why they want to claim for compensation when this could be done through the Ministry of Labour on the workmen's compensation of something like F$20,000," she said. Siwatibau expressed concern that the legislation threatens the independence of the judiciary. She also said she was alarmed that it would have a corrupting effect on the minds and character of the future generation, which would threaten the future stability and prosperity of the nation. Children, she said, should not be exposed to this "coup culture." Reacting to the decision of the Great Council of Chiefs to endorse the bill, Siwatibau said on 29 July that the chiefs were right to invite concerned groups to inform them of their objections, but had not been given enough time to deliberate on the matter. Over four fifths of the Great Council members were delegates of the country's fourteen Provincial Councils, which all endorsed the bill – something which came as no surprise to Siwatibau as they had been briefed only by the government and were required to make a decision on the spot, without being given the opportunity to hear alternative viewpoints. At the very least, she said the Provincial Councils should have been given a Fijian translation of the bill. The Fiji Women's Lawyers Association attacked the legislation on 22 June, saying that it was dangerous and would allow the overthrow of another lawfully elected government. The association's president, Ulamila Fa Tuituku, together with lawyers Ana Rokomokoti, Diane Buresova, Marie Chan and Renee Lal recommended in their parliamentary submission that the amnesty clauses be excised from the bill, because they only served the interests of the perpetrators of the coup. The Association also considered that the compensation provisions were insufficient to cover the gross violations of human rights that took place during the coup. There was nothing the government could do to take away the lifetime scars that the victims carried. The National Council of Women, representing 39 affiliate organizations, declared its opposition to the bill on 20 July, saying that women had not been adequately consulted and that insufficient attention had been paid to the crimes committed against women in the 2000 coup. Spokeswoman Sharon Bhagwan Rolls expressed concern at the effect the bill would have on social values, as well as on constitutional principles. "We are concerned the provisions of amnesty will perpetuate the coup cycle and undermine the important values we share despite by our ethnic and religious diversities," she said. "We are concerned the provisions of the Bill duplicate constitutional provisions and serve to undermine the (independent) role of the judiciary, police and Office of the Director of Public Prosecutions, as well as the Fiji Human Rights Commission." Baghwan Rolls proposed a referendum to settle the matter – something the government had already rejected.

Басқа үкіметтік емес ұйымдар

Фиджи Адам Құқықтары Комиссиясының докторы Шаиста Шамим 15 мамырда заң жобасының кейбір бөлімдері Конституцияға қайшы келетінін мәлімдеді. Фиджи Бухгалтерлер Институты 27 мамырда жасаған мәлімдемесінде бұл ұсыныс "қылмыскерлерге азаматтық және қылмыстық жауапкершіліктен қашу мүмкіндігін береді" деді. Мәлімдемеде сондай-ақ заң "жастарға дұрыс емес хабар жіберіп отырғаны" туралы алаңдаушылық білдірілді, себебі олар саяси мотивациямен жасалған қылмыстарды тоқтатуға болады деп ойлайды, әсіресе егер олардың көзқарасын қолдайтын үкімет билікте болса. Фиджидегі ең көне фермерлер ұйымы – 1937 жылы құрылған Кисан Сангхтың Бас хатшысы Каллу Дхани Рам 28 мамырда заң жобасын "өкілеттіктің теріс пайдалануы" деп атады. Ол ұсынылып отырған комиссия төңкерістен зардап шеккендерге жеке шабуыл мен мүліктік зиян үшін өтемақы төлеуге құқылы болады, бірақ олардың эмоционалдық күйзелісі үшін өтемақы төлеуге ешқандай ереже қарастырылмағанын айтты. Сонымен қатар, ол төңкеріс құрбандарына өтемақы төлеу үшін салық төлеушілердің ақшасын пайдалануға қарсы болды. "Қылмыскердің жасаған қылмысы үшін құрбанға салық төлеушілердің ақшасынан өтемақы төлеу өте әділетсіз, себебі бұл құрбанға өз ақшасынан өтемақы төлеуге тең", - деді ол. Кисан Сангх заң жобасына қарсылығын 7 шілдеде және 17 тамызда қайталап, Рам екі жағдайда да заң жобасының тек нәсілдер арасындағы шиеленісті күшейтетінін және болашақтағы төңкерістерге жол ашатынын айтты. Тіпті Фиджинің жергілікті халқы билікте болса да, қауіпсіз болмас еді. Экономист Вадан Нарси 31 мамырда ұсынылып отырған комиссияның әкімшілік шығындары 6 миллион фиджи долларын құрайтынын мәлімдеді. Бұл көрсеткіш өтемақы төлемдерін қамтымайды. Ол комиссияны құрудың әділеттік және экономика тұрғысынан дұрыс екендігіне күмән келтірді. "Қылмыскерлерге рақымшылық жасалуы мүмкін, азаматтық немесе қылмыстық айыптаулардан қорғалуы мүмкін және әділ өтемақы талаптарынан босатылуы мүмкін", - деді ол. Бұл инвесторларды алаңдатады. Сондай-ақ, ол бүлікшілдікке кінәлі деп танылған сарбаздарға кешірім беру армияның моральдық жағдайын төмендетеді және тәртібін бұзады деп мәлімдеді. Бұрынғы прокурордың орынбасары Грегори Аллен үкіметті заң үстемдігіне қарағанда, өзінің сайлауалды өмір сүруіне көбірек мән береді деп айыптады. 8 маусымда жасаған баспасөз хабарламасында, Австралияның Вуллонгонг университетіндегі трансұлттық қылмыстың алдын алу бойынша аға оқытушысы Аллен заң жобасының "алдауышпен" аталуын және оның нақты мақсаты 2000 жылғы төңкеріске қатысқандарды кешіру және одан әрі қудалауды тоқтату екенін айтты. "Бұл құқықтық иллюзия арқылы, әрине, мемлекетке опасыздық жасау қылмысы жоқ болады", - деді ол. Communications Fiji Limited телерадиокомпаниясының өкілі Уильям Паркинсон 15 маусымда үкіметтің заң туралы халықпен кеңесуге тым кеш кіріскенін мәлімдеді. Егер мақсаты татуласу болса, онда халық оны өз меншігі деп сезінуі керек. Оның айтуынша, рақымшылық ережелері татуласуды нығайтудың орнына ұлтты бөліп тастайды. Фиджи Таймс газетінің редакторы Самсони Какаивалу заң жобасының татуласу ережелерін қолдайтынын, бірақ оның рақымшылық ережелері "татуласуды ілгерілетуге зиянды" деп санайтынын айтты. Сондай-ақ, ол заң жобасының фиджи тіліне аударылмағанына, яғни кейбір адамдардың оның мазмұнын түсінбейтініне алаңдаушылық білдірді. Оңтүстік Тынық мұхиты университетінің экономика ғылымдарының доценті, доктор Биман Прасад 18 маусымда Фиджи Бухгалтерлер Институтының жылдық жалпы жиналысында заң жобасын күнәнің құрбаны ретінде қарастырғанын, бұл үкіметтің экономиканы әсер ететін маңызды мәселелерден халықты алаңдату үшін жасаған саяси амалы екенін айтты. Ол татуласудың сәттілікке жету мүмкіндігі экономикалық өркендеу мен әлеуметтік әділдіктің жағдайын жасаса, халықтың өмір сапасын жақсарту арқылы әлдеқайда жоғары болады деп мәлімдеді. Заң жобасына қарсы шыққан көптеген оппоненттерді біріктіретін "Бірлік заңына қарсы саналы азаматтар" коалициясы 21 шілдеде Сувада заң жобасына қарсы жаппай митинг ұйымдастырды. Митингке бір апта қалғанда, коалицияның өкілі, сенатор Феликс Энтони үкіметті халықты, соның ішінде елдегі шіркеулерді де заң жобасының нақты мақсаты туралы адастырғаны үшін айыптады. "Біз үкімет заң жобасының бір жағын ғана жұртшылыққа таныстырып отыр деп сенеміз, бұл жақсы емес", - деді Энтони. Коалиция мүшесі Бернадетт Ганилау, Ұлттық Альянс партиясының негізін қалаушының кіші әкесі Рату Рабиси Ганилауға үйленген, заң жобасы тек жеккөрушілік пен зорлыққа әкелетінін, төзімділік пен бейімделуге емес деп мәлімдеді. Оның айтуынша, заң жобасына қарсылар өз науқаны үшін сары түсті таңдаған, себебі ол үміт, өмір және ақылдылықты білдіреді. "Автомобиль және бизнес иелері, ауыл тұрғындары мен жергілікті халық өздерінің көліктеріне, қайықтарына, ағаштарға, есіктеріне және көрінетін кез келген жерге сары лента байлауға шақырылады", - деді Ганилау. Ол парламент депутаттарының партиялық бағытты ұстанудың орнына өз саналарымен дауыс беретініне үміттенеді. Психотерапевт Селина Курулека 21 қазан күні парламенттік комитетке рақымшылық ережелері болашақта ауқымды эмоционалдық стреске әкелуі мүмкін екенін және "қабылданған әлеуметтік мінез-құлық нормаларының жойылуына және психологиялық салдары ұзаққа созылатын зорлықтың қалыпты жағдайға айналуына" әкелуі мүмкін екенін айтты. 2006 жылдың 3 қаңтарында Нүкулау аралында төңкеріске қатысқан қылмыстары үшін үш жыл түрме жазасын өтеген жарылғыш заттар жөніндегі сарапшы Масиу Навакасуасуа заң жобасына қарсы сөйледі. Бұрынғы рөлін мойындаған және жоғары лауазымды азаматтарға қатысты айыптамаларымен үлкен медиа назар аударған Навакасуасуа заң жобасының саяси мотивацияланғанын және құдайдың жазасын тартатынын айтты. Фиджи Сан газетіне сұхбат берген Навакасуасуа әскери қолбасшы коммодор Франк Баинимарама заң жобасына қарсы шыққаны үшін мақтады және әділет орнатылуы керек деді. "Мен төңкерісті жоспарлаушылардың бірі болдым және жазамын өтедім", - деді ол.

Dr Shaista Shameem of the Fiji Human Rights Commission said on 15 May that parts of the bill appeared to conflict with the Constitution. The Fiji Institute of Accountants released a statement on 27 May, saying that the proposal would "offer an escape for offenders from civil and criminal liabilities." The statement also expressed concern that the legislation was "sending the wrong message to young people because they will think that crimes committed with political motives can be quashed, especially if a government that supports their view is in power." Kallu Dhani Ram, General Secretary of the Kisan Sangh, Fiji's oldest farmers' organization, established in 1937, spoke out on 28 May, calling the legislation an "abuse of power." He said that while the proposed Commission would be empowered to compensate coup victims for personal assault and loss of property, there was no provision to compensate people for the emotional trauma they had suffered. Moreover, he disagreed with the use of taxpayers' money to compensate victims of the coup. "It is most unfair to compensate the victims of wrongs done by the offender from taxpayers money because it amounts to compensating the victim from his own money," he said. The Kisan Sangh reiterated its opposition to the legislation on 7 July and again on 17 August, with Ram saying on both occasions that the bill would only aggravate tensions between the races, and would be a recipe for further coups in future. Even a wholly indigenous Fijian government would not be safe, he said. Economist Wadan Narsey said on 31 May that the estimated administrative cost of the proposed Commission would be F$6 million. This figure did not include compensation layouts. He questioned the wisdom of establishing the Commission at all, from the angles of both justice and economics. "Criminals could be granted amnesty, protected from civil or criminal charges, and given immunity from claims for fair compensation," he said. This would discourage investors. He also said that pardoning soldiers convicted of mutiny would demoralize the Military and undermine discipline. Former Assistant Director of Public Prosecutions Gregory Allen accused the government of being more concerned about its own electoral survival than about the rule of law. In a press release on 8 June, Allen, now a senior lecturer in Transnational Crime Prevention at Australia's Wollongong University, said that the bill was "deceptively" labelled and that its true purpose was to pardon convicts and prevent further prosecutions of people involved in the 2000 coup. "Through this jurisprudential delusion, of course, the crime of treason simply ceases to exist," he said. William Parkinson of Communications Fiji Limited, a broadcasting company, said on 15 June that the government had left it too late to consult the public about the legislation. If reconciliation was the purpose of the bill, he said, the public should have a sense of ownership over it. The amnesty provisions would tear the nation apart, he said, rather than foster reconciliation. Samisoni Kakaivalu, editor of the Fiji Times, said that he supported the reconciliation provisions of the bill, but considered its amnesty provisions "destructive to promoting reconciliation." He also expressed concern that the bill had not been translated into Fijian, which meant that some people could not understand its contents. Dr Biman Prasad, Associate Professor of Economics at the University of the South Pacific, told the annual general meeting of the Fiji Institute of Accountants on 18 June that he considered the legislation to be a scapegoat, a political ploy on the part of the government to distract the public from the serious issues affecting the economy. He said that reconciliation would stand a far better chance of success if a climate of economic prosperity and social justice could be created, to improve the quality of life for the people. The Concerned Citizens Against the Unity Bill, a coalition bringing together many of the opponents of the legislation, organized a mass rally against the bill in Suva on 21 July. A week before the rally, Senator Felix Anthony, a spokesman for the coalition, accused the government of having misled the population, including the nation's churches, about the true purpose of the bill. "We firmly believe the Government is just giving one side of the Bill for the public to know about and that is not good," Anthony said. Coalition member Bernadette Ganilau, who is married to Ratu Rabici Ganilau, the younger brother of the National Alliance Party founder (q. v.), said that the legislation would only lead to hatred and violence rather than tolerance and accommodation. She said that the opponents of the bill had chosen the colour yellow for their campaign because it represented hope, life, and good sense. "Car and business owners, villagers and residents are encouraged to tie a yellow ribbon on their car, their boat, around a tree, on their door and anywhere it can be seen," Ganilau declared. She expressed the hope that parliamentarians would vote according to their conscience, rather than along party lines. Psychotherapist Selina Kuruleca told the parliamentary committee on 21 October that the amnesty clauses could cause severe widespread emotional distress in the future and could lead to "the erosion of accepted social norms of behaviour and the normalisation of violence with psychological consequences that can last beyond the Government lifespan." Maciu Navakasuasua, an explosives expert who served a three year prison term on Nukulau Island for coup related offences, spoke out against the legislation on 3 January 2006. Navakasuasua, who had since recanted his role in the coup and generated considerable media publicity with his allegations against high profile citizens, said that the bill was politically motivated and would incur divine judgement. Speaking to the Fiji Sun, Navakasuasua praised Military Commander Commodore Frank Bainimarama for opposing the legislation, and said that justice must be done. "I was one of the coup planners and have served my time in prison," he said.

Полиция

Полиция комиссары Эндрю Хьюз 24 мамырда заңға қатысты алаңдаушылық білдіріп, ұсынылған комиссияға сот шешімдерін жоққа шығаруға уәкілеттік беру полиция тергеулеріне нұқсан келтіруі мүмкін екенін мәлімдеді. Ол өзінің алаңдаушылығын Ішкі істер министрі Жозефа Восаниболаға жеткізіп, хабарлайтынын айтты. Хьюз бұған дейін, келісімге келудің тиімді жолы 2000 жылғы төңкерістің бастаушысы Джордж Спейттің полицияға куәлік беруі және барлық білгенін ашып беруі болуы мүмкін екенін айтқан болатын. Ол Спейттің полиция тарапынан оны мұндай қадамға көндіруге жасалған бірнеше әрекеттен бас тартқанын хабарлады. Үкімет пен полиция арасындағы келіспеушілік 7 шілдеде күшейді, содан кейін полиция Парламентке заң жобасына қарсы күшті ұсыныс жасады, ол одан да көп бөлінуге, төңкерістерге ынталандыруға, ұлттық бейбітшілік пен қауіпсіздікке қауіп төндіруге және Фиджи Конституциясымен полиция комиссарына берілген өкілеттіктерді әлсіретуге әкелуі мүмкін екенін айтты. Ішкі істер министрі Жозефа Восанибола комиссар Хьюзге бұдан әрі қоғамдық пікір білдірмеуді бұйырды. Vosanibola полиция мемлекеттік институт ретінде өз пікірін тиісті арналар арқылы білдіруі керек екенін мәлімдеді. "Фиджи полициясы ұсынылып отырған заң жобасының басты мақсаты 2000 жылғы мамыр оқиғалары кезінде және одан кейін ауыр қылмыстар жасағандарға кешірім беру болып табылады" делінген парламенттік ұсыныста. "Заң жобасында белгіленген кезеңде жасалған ауыр қылмыстарға кіретіндер: адам өлтіру, адамдарға ауыр дене жарақаттары келтіру және мүліктің зақымдануы. "Адам өлтіргендер мен мемлекетке қарсы қылмыс жасағандарды босату – Фиджиде келісімді, төзімділікті және бірлікті нығайтудың орнына саяси ыңғайлылық болып табылады."

Әскери қызмет

Фиджи әскері де заң жобасына қарсылық білдірді. Командир коммодор Фрэнк Байнимарама 2005 жылғы 13 мамырда оны "Татуласудың жалған сөзі" деп атады, ал 16 мамырда армия өкілі капитан Неуми Левени жоғары шенді офицерлердің кеңесі заңнаманың қабылдануын болдырмауға тырысатынын мәлімдеді. "Біз 2000 жылғы төңкеріс жасағандарға амнистия беруді көздейтін заң жобасын қолдамаймыз және оған қарсы тұру үшін бар күшімізді саламыз", - деді Левени. Басқа наразылықтарының ішінде, әскер 2000 жылғы төңкеріске қатысқан сарбаздарға кешірім берілсе, олардың беделі мен тәртібіне нұқсан келеді деп мәлімдеді.